Four Orations Against Lucius Catilina

Orationes in Catilinam

ORATIO QVA L. CATILINAM EMISIT IN SENATV HABITA

quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? quam diu etiam furor iste tuus nosnos om. A et Iulius Victor (Rhet. M. p. 439): post diu hab. bs eludet? quem ad finem sese effrenata iactabit audacia? nihilne te nocturnum praesidium Palati, nihil urbis vigiliae, nihil timor populi, nihil concursus bonorum omnium, nihil hic munitissimus habendi senatus locus, nihil horum ora voltusque moverunt? patere tua consilia non sentis, constrictam iam horum omnium scientia teneri coniurationem tuamtuam om. CAV non vides? quid proxima, quid superiore nocte egeris, ubi fueris, quos convocaveris, quid consili ceperis quem nostrum ignorare arbitraris?

O tempora, o mores! senatus haec intellegit, consul videt; hic tamen vivit. vivit? immo vero etiam in senatum venit, fit publici consili particeps, notat et designat oculis ad caedem unum quemque nostrum. nos autem fortes viri satis facere rei publicae videmur, si istius furorem ac tela vitamusvitamus CAV: vitemus cett. . ad mortem te, Catilina, duci iussu consulis iam pridem oportebat, in te conferri pestempestem α (C pr. scr.): pestem istam cett. (C corr. m. 1) quam tu in nosnos om. A (in lac.) V omnis iam diuomnis om. αγ: omnis iam diu om. bs machinaris.

an vero vir amplissimus, P. Scipio, pontifex maximus, Ti.Titum Gracchum mediocriter labefactantem statum rei publicae privatus interfecit: CatilinamCatilinam Aah, Quintil. viii. 4. 13: Catilinam vero C cett. orbem terrae caede atque incendiis vastare cupientem nos consules perferemusperferremus C ? nam illa nimis antiqua praetereo, quodquod C. quodque CAah: quod Q. Vαβγ C.Gaius Servilius Ahala Sp. Maelium novis rebus studentem manu sua occidit. fuit, fuit ista quondam in hac re publica virtus ut viri fortes acrioribus suppliciis civem perniciosum quam acerbissimum hostem coercerent. habemus habemus α: habemus enim h αβγ senatus consultum in te, Catilina, vehemens et graveet grave sup. lin. in C (m1): om. AV , non deest rei publicae consilium neque auctoritas huius ordinis: nos, nos, dico aperte, consules desumus.

decrevit quondam senatus utiuti CAVh: ut aαβγ L.Lucius Opimius consul videret ne quid res publica detrimenti caperet: nox nulla intercessit: interfectus est propter quasdam seditionum suspiciones C.Gaius Gracchus, clarissimo patre, avoavo om. oux: natus t , maioribusmaioribus a maioribus hαγ , occisus est cum liberis M.Marcus Fulvius consularis. simili senatus consulto C.Gaio Mario et L.Lucio Valerio consulibus est permissa res publica: num unum diem postea L.Lucium Saturninum tribunum plebis et C.Gaium Servilium praetorem mors ac rei publicae poena remorata est? at verovero om. ah nos vicesimum iam diem patimur hebescere aciem horum auctoritatis. habemus enim eiuseius CAV: huiusce ah: huius αβγ modi senatus consultum, verumverum α (C1) o1u: verum tamen cett. (C2) inclusum in tabulis, tamquam in vagina reconditum, quo ex senatus consulto confestim te interfectum essete interfectum esse ah: interfectum te esse (esse te o) αβγ , Catilina, convenit. vivis, et vivis non ad deponendam, sed ad confirmandam audaciam. cupio, patres conscripti, me esse clementem, cupio in tantis rei publicae periculis nonnon α h: me non αβγ dissolutum videri, sed iamsed iam α o1: sed etiam cett. me ipse inertiae nequitiaeque condemno.

castra sunt in Italia contra populum Romanum in Etruriae faucibus conlocata, crescit in dies singulos hostium numerus; eorum autem castrorum imperatorem ducemque hostium intra moenia atque adeo in senatu videtisvidetis ah: videmus αβγ intestinam aliquam cotidie perniciem rei publicae molientem. si te iamiam om. Quintil. ix. 3. 19, sup. lin. hab Ao , Catilina, comprehendi, si interfici iussero, credo, erit verendum mihi ne non hoc potius omnes boni serius a me quam quisquam crudelius factum esse dicat. verum ego hoc quod iam pridem factum esse oportuit certa de causa nondum adducor ut faciam. tum denique interficiereinterficiam te αγ , cum iam nemo tam improbus, tam perditusnemo tam perditus AV , tam tui similis inveniri poterit qui id non iure factum esse fateatur.

quam diu quisquam erit qui te defendere audeat, vives, et vivessed vives Weiske ita ut nuncnunc α ho: om. cett. vivis, multis meis et firmis praesidiis obsessusobsessus α h: oppressus αβγ ne commoverecommovere te commovere α o te contra rem publicam possis. multorum te etiam oculi et aures non sentientem, sicut adhuc fecerunt, speculabuntur atque custodient. etenim quid est, Catilina, quod iam amplius exspectes, si neque nox tenebris obscurare coetuscoetus α: coeptus hαβγ nefarios nec privata domus parietibus continere voces coniurationis tuaetuae om. AVot potest, si inlustranturlustrantur Nonius p. 335. 33, si erumpunt omnia? muta iam istam mentem, mihi crede, obliviscere caedis atque incendiorum. teneris undique; luce sunt clariora nobis tua consilia omnia, quae iam mecum licet recognoscas.

meministine me ante diem xii Kalendas Novembris dicere in senatu fore in armis certo die, qui dies futurus esset ante diem vi VI α t: III u: VIII hio: VIIII bs Kal. Novembris, C.Gaium Manlium, audaciae satellitem atque administrum tuae? num me fefellit, Catilina, non modo res tanta tam atroxtam atrox om. AV tamque incredibilis, verum, id quod multo magis est admirandum, dies? dixi ego idem in senatu caedem te optimatium contulisse in ante diem v Kalendas Novembris, tum cum multi principes civitatis Roma non tam sui conservandi quam tuorum consiliorum reprimendorum causa profugerunt. num infitiari potes te illo ipso die meis praesidiis, mea diligentia circumclusum commovere tecommovere te commoveri te (om. te o1) AVo contra remcontra rem p. om. AV publicam non potuisse, cum tu discessu ceterorum nostra tamen qui remansissemus caede contentum tete om. bh1, ante contentum hab. ah2 esse dicebas?

quid? cum tete α: tu te cett. Praeneste Kalendis ipsis Novembribus occupaturum nocturno impetu esse confideres, sensistinsensistin α h: sensistine αβγ illam coloniam meo iussu meis praesidiis, custodiis, vigiliis esse munitam? nihil agis, nihil moliris, nihil cogitas quod non ego non modonon ego non modo Halm: ego non modo non V: ego non modo cett. audiam sed etiam videam planeque sentiam. recognosce mecum tandemtandem mecum ah noctem illam superiorem; iam intelleges multo me vigilare acrius ad salutem quam te ad perniciem rei publicae. dico te priore nocte venisse inter falcarios — non agam obscure — in M.Marci Laecae domum; convenisse eodem compluris eiusdem amentiae scelerisque socios. num negare audes? quid taces? convincam, si negas. video enim esse hic in senatu quosdam qui tecum una fuerunt.

O di immortales! ubinam gentium sumus? quam rem publicam habemus? in qua urbe vivimusin qua urbe vivimus, quam rem p. habemus α h contra Donatum ad Ter. Andr. iv. 5. 51 et Mart. Cap. (Rhet. M. p. 471)? hic, hic sunt in nostro numero, patres conscripti, in hoc orbis terrae sanctissimo gravissimoque consilio, qui de nostronostro Aah: nostrum Vαβγ omnium interitu, qui de huius urbis atque adeo de orbisde orbis α h: orbis αβγ terrarum exitio cogitent. hos hos α h: hosce αβγ ego video consul et de re publica sententiam rogo, et quos ferro trucidari oportebat, eos nondum voce volnero! fuisti igitur apud Laecam illa nocte, Catilina, distribuisti partis Italiae, statuisti quo quemque proficisci placeret, delegisti quos Romae relinqueres, quos tecum educeres, discripsisti urbis partis ad incendia, confirmasti te ipsum iam esse exiturum, dixisti paulumpaulum α: paululum hαβγ tibi esse etiam nunc morae, quodquoad Hirschfelder ego viverem. reperti sunt duo equites Romani qui te ista cura liberarent et sese α h : sese αβγ illa ipsa nocte paulo ante lucem me in meo lectolecto AVt, Probus K. iv. 29, Claudius Sac. K. vi. 481: lectulo cett. interfecturos esseesse om. a pollicerentur.

haec ego omnia vixdum etiam coetu vestro dimisso comperi; domum meammeam om. α maioribus praesidiis munivi atque firmavi, exclusi eos quos tu ad me salutatum mane miseras, cum illi ipsi venissent quos ego iam multis ac summis viris ad me id temporis venturos esse praedixeram. quae cum ita sint, Catilina, perge quo coepisti: egredere aliquando ex urbe; patent portae; proficiscere. nimium diu te imperatorem tua illa Manliana castra desiderant. Educ tecum etiam omnis tuos, si minus, quam plurimos; purga urbem. Magno me metu liberaverisliberaveris Lambinus: liberaberis AV: liberabis cett. , modomodo AV: dum modo cett. inter me atque te murus intersit. nobiscum versari iam diutius non potes; non feram, non patiar, non sinam.

Magna dis immortalibus habenda est atque huic ipsi Iovi Statori, antiquissimo custodi huius urbis, gratia, quod hanc tam taetram, tam horribilemhorribilem terribilem V (voc. terribilem post gratia hab. A) tamque infestam rei publicae pestem totiens iam effugimus. non est saepius in uno homine summa salus periclitanda rei publicae. quam diu mihi consuli designato, Catilina, insidiatus es, non publico me praesidio, sed privata diligentia defendi. Cum proximis comitiis consularibus me consulem in campo et competitores tuos interficere voluisti, compressi conatus tuos nefarios amicorum praesidio et copiis nullo tumultu publice concitato; denique, quotienscumque me petisti, per me tibi obstiti, quamquam videbam perniciem meam cum magna calamitate rei publicae esse coniunctam.

nunc iam aperte rem publicam universam petis, templa deorum immortalium, tecta urbis, vitam omnium civium, ItaliamItaliam α: Italiam denique hαβγ totam ad exitium etet α h: ac αβγ vastitatem vocas. qua re, quoniam id quod est primum, et quod huius imperi disciplinaeque maiorum proprium est, facere nondum audeo, faciam id quod est ad severitatem lenius, adlenius ad ah: lenius et ad cett. communem salutem utilius. nam si te interfici iussero, residebit in re publica reliqua coniuratorum manus; sin tu, quod te iam dudum hortor, exieris, exhaurietur ex urbe tuorum comitumtuorum comitum del. Halm magna et perniciosa sentina rei publicae. quid est, Catilina?

num dubitas id me imperante facere quod iam tua sponte faciebas? exire ex urbe iubet consul hostem. interrogas me, num in exsilium? non iubeo, sed, si me consulis, suadeo. quid est enim, Catilina, quod te iam in hac urbe delectare possit? in qua nemo est extra istam coniurationem perditorum hominum qui te non metuat, nemo qui non oderitnon oderit te ante non add. at, post non h . quae nota domesticae turpitudinis non inusta vitae tuae est? quod privatarum rerum dedecus non haeret in famahaeret in fama Ant. Augustinus: haeret (inhaeret h) infamiae (-ia a) codd.: inhaeret in fama Madvig ? quae libido ab oculis, quod facinus a manibus umquam tuis, quod flagitium a toto corpore afuitafuit V: abfuit cett. ? cui tu adulescentulo quem corruptelarum inlecebris inretisses non aut ad audaciam ferrum aut ad libidinem facem praetulisti?

quid vero? nuper cum morte superioris uxoris novis nuptiis locumlocum α h: domum αβγ vacuefecissesvacuefecisses vacuumfecisses a: vacuefecisti h , nonne etiam alio incredibili scelere hoc scelus cumulavisticumula visti Wüst: cumulasti codd. ? quod ego praetermitto et facile patior silerisileri aho: om. cett. , ne in hac civitate tanti facinoris immanitas aut exstitisse aut non vindicata esse videatur. praetermitto ruinas fortunarum tuarum quas omnis proximis Idibus tibi impendereproximis Idibus tibi impendere Aah: impend. tibi (tibi impend.) prox. Id. cett. senties: ad illa venio quae non ad privatam ignominiam vitiorum tuorum, non ad domesticam tuamtuam om. AV difficultatem ac turpitudinem, sed ad summam rem publicam atque ad omnium nostrum vitam salutemque pertinent.

potestne tibi haec lux, Catilina, aut huius caeli spiritus esse iucundus, cum scias esse horumhorum esse h: horum ot neminem qui nesciatqui nesciat qui sciat A1: quin sciat a: qui non sciat h te pridie Kalendas Ianuarias Lepido et Tullo consulibus stetisse in comitio cum telo, manum consulum et principum civitatis interficiendorum causa paravisse, sceleri ac furori tuo non mentem aliquam aut timorem tuumtuum om. ao1u sed Fortunamfortunam vulg. populi Romani obstitisse? ac iam illa omitto — neque enim sunt aut obscura aut non multa commissa postea — quotiens tu me designatum, quotiens veroquotiens vero om. a: quotiens me bs: quotiens h consulem interficere conatus es!conatus es voluisti αβ x quot ego tuas petitiones ita coniectas ut vitari posse non viderentur parva quadam declinatione et, ut aiunt, corpore effugi! nihil agisnihil agis om. αβo1tx , nihil adsequerisadsequeris AV: adsequeris, nihil moliris cett. (cf. § 8), neque tamen conari ac velle desistis.

quotiensquotiens α h: quotiens vero cett. iam tibitibi iam ah extorta est ista sica de manibus, quotiens excidit casu aliquo et elapsa est!elapsa est tamen ea carere diutius non potes add. codd. (ex § 24), del. Heumann quae quidem quibus abs te initiata sacris acac aut (ut V) AV devota sit nescio, quod eam necesse putas esse in consulis corpore defigere. nunc vero quae tua est ista vita? sic enim iam tecum loquar, non ut odio permotus esse videar, quo debeo, sed ut misericordia, quae tibi nulla debetur. venisti paulo ante in senatum. quis te ex hac tanta frequentia, tot extotque ex a tuis amicis ac necessariis salutavit? si hoc post hominum memoriam contigit nemini, vocis exspectas contumeliam, cum sis gravissimo iudicio taciturnitatis oppressus? quid, quod adventu tuo ista subsellia vacuefacta sunt, quod omnes consulares qui tibi persaepe ad caedem constituti fuerunt, simul atque adsedisti, partem istam subselliorum nudam atque inanem reliquerunt, quo tandem animo tibitibi α h: hoc tibi αβγ ferendum putas?

servi mehercule mei si me isto pacto metuerent ut te metuunt omnes cives tui, domum meam relinquendam putarem: tu tibi urbem non arbitrarisarbitrare V: arbitraris. e. A ? et si me meis civibus iniuria suspectum tam graviter atque offensum viderem, carere me aspectu civium quam infestis omnium oculis conspici mallem: tu, cum conscientia scelerum tuorum agnoscas odium omnium iustum et iam diu tibi debitum, dubitas quorum mentis sensusque volneras, eorum aspectum praesentiamque vitare? si te parentes timerent atque odissent tui neque eosneque eos nec eos bs: neque illos V ratione ullaratione ulla α h: ulla ratione αβγ placare posses, ut opinortu opinor Cobet , ab eorum oculis aliquo concederes. nunc te patria, quae communis est parens omnium nostrum, odit acodit ac om. α metuit et iam diu nihil tediu nihil te CAV: diu de te nihil a: de te diu nihil t: diu nihil de te cett. iudicat nisi de parricidio suo cogitare: huius tu neque auctoritatem verebere nec iudicium sequere nec vim pertimesces?

quae tecum, Catilina, sic agitagit ait ahlou et quodam modo tacita loquitur: ‘nullum iam aliquot annis facinus exstititexistit CAV nisi per te, nullum flagitium sine te; tibi uni multorum civium neces, tibi vexatio direptioque sociorum impunita fuit ac libera; tu non solum ad neglegendas leges et quaestiones verum etiam ad evertendasevertendas ou: evincendas αβ x: vincendas α t: devincendas h perfringendasque valuisti. superiora illa, quamquam ferenda non fuerunt, tamen ut potui tuli; nunc vero me totam esse in metu propter unum te, quicquid increpuerit, Catilinam timeri, nullum videri contra me consilium iniri posse quod a tuo scelere abhorreat, non est ferendum. quam ob rem discede atque hunc mihi timorem eripe; si est verus, ne opprimar, sin falsus, ut tandem aliquando timere desinam.’

haec si tecum, utut ita ut aho2 dixi, patria loquatur, nonne impetrare debeat, etiam si vim adhibere non possit? quid, quod tu tetu te CAVb: tu te ipse cett. in custodiam dedisti, quod vitandae suspicionis causa adad α, Servius ad Aen. i. 24: apud cett. M'.Manlium Lepidum te habitare velle dixisti? A quo non receptus etiam ad me venire ausus es, atque ut domi meae te adservarem rogasti. cum a me quoque id responsum tulisses, me nullo modo posse isdem parietibus tuto esse tecum, quiaquia α h: qui αβγ magno in periculo essem quod isdem moenibus contineremur, ad Q.Quintum Metellum praetorem venisti. A quo repudiatus ad sodalem tuum, virum optimum, M.Marcum MetellumM. Metellum Metellum α: M. Marcellum cett. demigrasti, quem tu videlicet ette om. a ad custodiendum te diligentissimum et ad suspicandum sagacissimum et ad vindicandum fortissimum fore putasti. sed quam longe videtur a carcere atque a vinculis abesse debere qui se ipseipse α: ipsum cett. iam dignum custodia iudicarit?

quae cum ita sint, Catilina, dubitas, si emori aequo animo non potes, abire in aliquas terras et vitam istam multis suppliciis iustis debitisque ereptam fugae solitudinique mandare? ‘refer’ inquis ‘ad senatum’; id enim postulas et, si hic ordo placere sibiplacere sibi CAV: om. sibi a: sibi placere cett. decreverit te ire in exsilium, obtemperaturum te esse dicis. non referam, id quod abhorret a meis moribus, et tamen faciam ut intellegas quid hi de te sentiant. egredere ex urbeex urbe de urbe t: de turba CAV , Catilina, libera rem publicam metu, in exsilium, si hanc vocem exspectas, proficiscere. quid est? ecquid attendis, ecquidquid est α: quid est Catilina cett. animadvertis horum silentium? patiuntur, tacent. quid exspectas auctoritatem loquentium, quorum voluntatem tacitorum perspicis?

atat ao2: ac cett. si hoc idem huic adulescenti optimo P.Publio Sestio, si fortissimo viro M.Marco Marcello dixissem, iam mihi consuli hoc ipso in templo senatussenatus hoc loco hab. αh: post optimo αβγ iure optimo vim et manus intulisset. de te autem, Catilina, cum quiescunt, probant, cum patiuntur, decernunt, cum tacent, clamant, neque hi solum quorum tibi auctoritas est videlicet cara, vita vilissima, sed etiam illi equites Romani, honestissimi atque optimi viri, ceterique fortissimi cives qui circumstantcircumstant α h: stant circum (-ca l) cett. senatum, quorum tu ettu et et tu CAVt: fort. tu delendum frequentiam videre et studia perspicere et voces paulo ante exaudire potuisti. quorum ego vix abs te iam diu manus ac tela contineo, eosdem facile adducam ut te haec quae vastarevastare hoc loco hab. αh: post pridem cett. iam pridem studes relinquentem usque ad portas prosequantur.

quamquam quid loquor? te ut ulla res frangat, tu ut umquam te corrigas, tu ut ullam fugam meditere, tu ut ullumullum om. lαγ exsilium cogites? Vtinam tibi istam mentem di immortales duint!duint C: duent a: dent h: donent AV: donarent cett. tametsitametsi α ho2: etsi cett. video, si mea voce perterritus ire in exsilium animum induxeris, quanta tempestas invidiae nobis, si minus in praesens tempus recenti memoria scelerum tuorum, at in posteritatem impendeat. sed est tanti, dum modo tua istaista tua hαβo sit privata calamitas et a rei publicae periculis seiungatur. sed tu ut vitiis tuis commoveare, ut legum poenas pertimescas, ut temporibus rei publicae cedas non est postulandum. neque enim is es, Catilina, ut teis es... ut te sis (scis a)... si te α (contra Quintil. ix. 3. 62) aut pudorpudor umquam Quintil. a turpitudine aut metus a periculo aut ratio a furore revocaritrevocaverit Vhou et Quintil. .

quam ob rem, ut saepe iam dixi, proficiscere ac, si mihi inimico, ut praedicas, tuo conflare vis invidiam, rectarecta α u: rectam αβ tx: recte o: recta via h perge in exsilium; vix feram sermones hominum, si id fecerissi id feceris om. CAV , vix molem istius invidiae, si in exsilium iussu consulis iverisiveris Zielinski: ieris codd. , sustinebo. sin autem servire meae laudi et gloriae mavis, egredere cum importuna sceleratorum manu, confer te ad Manlium, concita perditos civis, secerne te a bonis, infer patriae bellum, exsulta impio latrocinio, ut a me non eiectus ad alienos, sed invitatus ad tuos isseisse α ho2: esse cett. videaris.

quamquam quid ego te invitem, a quo iam sciam esse praemissos qui tibi ad forum Aurelium praestolarentur armati, cuicui Gulielmius: cum (cum sciam iam a) mei: cui iam Müll. sciam pactam et constitutam cum Manlio diem, a quo etiam aquilam illam argenteam quam tibi ac tuis omnibus confido perniciosamconfido perniciosam α h: perniciosam esse confido cett. ac funestam futuram, cui domi tuae sacrarium sceleratumsceleratum scripsi (cf. obsceno sacrario Liv. xxxix. 15): scelerum α: scelerum tuorum cett., del. Halm constitutum fuit, sciam esse praemissam? tu ut illa carere diutius possis quam venerari ad caedem proficiscens solebas, a cuius altaribus saepe istam impiam dexteram ad necem civium transtulisti?

ibis tandem aliquando quo te iam pridem tua istaista tua absh cupiditas effrenata ac furiosa rapiebat; neque enim tibi haec res adfert dolorem, sed quandam incredibilem voluptatem. ad hanc te amentiam natura peperit, voluntas exercuit, fortuna servavit. numquam tu non modo otium sed ne bellum quidem nisi nefarium concupisti. nactus es ex perditis atque ab omni non modo fortuna verum etiam spe derelictis conflatam improborum manum.

hic tu qua laetitia perfruere, quibus gaudiis exsultabis, quanta in voluptate bacchabere, cum in tanto numero tuorum neque audies virum bonum quemquam neque videbis!post videbis add. K (i.e. Kaput) α (sup. lin. C) ad huius vitae studium meditati illi sunt qui feruntur labores tui, iacere humi non solum ad obsidendum stuprum verum etiam ad facinus obeundum, vigilare non solumad obsidendum... solum om. CAV insidiantem somno maritorum verum etiam bonis otiosorum. habes ubi ostentes tuamtuam hoc loco hab. α, om. h, post patient. o, post illam cett. illam praeclaram patientiam famis, frigoris, inopiae rerum omnium quibus te brevi tempore confectum esse senties.

tantum profeciprofeci tum cum a: profectum cum Diomedes K. i. 392 (contra Charis. K. i. 226, Dosith. K. vii. 419), cum te a consulatu reppuli, ut exsul potius temptare quam consul vexare rem publicam posses, atque ut id quod essetesset est Vbs a tea te α h: abs te αβγ scelerate susceptum latrocinium potius quam bellum nominaretur. nunc, ut a me, patres conscripti, quandam prope iustam patriae querimoniam detester ac deprecer, percipite, quaeso, diligenterdiligenter om. α quae dicam, et ea penitus animis vestris mentibusque mandate. etenim si mecum patriapatria mea Quintil. ix. 2. 32, Isid. Origg. ii. 13. I, quae mihi vita mea multo est carior, si cuncta Italia, si omnis res publica loquatursic loquatur Quintil. : ‘M.Marce Tulli, quid agis? tune eum quem esse hostem comperisti, quem ducem belli futurum vides, quem exspectari imperatorem in castris hostium sentis, auctorem sceleris, principem coniurationis, evocatorem servorum et civium perditorum, exire patiere, ut abs te non emissus ex urbe, sed immissus in urbem esse videatur? nonne nonne non Lambinus hunc in vinclavincla α: vincula cett. duci, non ad mortem rapi, non summo supplicio mactari imperabis? quid tandem te impedit? mosne maiorum?

at persaepe etiam privati in hac re publica perniciosos civis morte multarunt. an leges quae de civium Romanorum supplicio rogatae sunt? at numquam in hac urbe quiqui α: ii (hi) qui cett. a re publica defecerunt civium iura tenuerunt. an invidiam posteritatis times? praeclaram vero populo Romano refersrefers α: referes cett. gratiam qui te, hominem per te cognitum, nulla commendatione maiorum tam mature ad summum imperium per omnis honorum gradus extulit, si propter invidiam aut alicuius periculi metum salutem civium tuorum neglegis.

sed si quis est invidiae metus, nonnon codd. mei: num pauci dett. est vehementius severitatis ac fortitudinis invidia quam inertiae ac nequitiae pertimescenda. an, cum bello vastabitur Italia, vexabuntur urbes, tecta ardebunt, tum te non existimas invidiae incendio conflagraturum?’ his ego sanctissimis rei publicae vocibus et eorum hominum qui hoc idem sentiunt mentibus pauca respondebo. ego, si hoc optimum factufactu C2 Vabho: factum C1A: facto cett. iudicarem, patres conscripti, Catilinam morte multari, unius usuram horae gladiatori isti ad vivendum non dedissem. etenim si summisummi viri et clar. cives αβγ: summi et clar. viri cives (-vis CA) CAVh: summi et clarissimi viri a viri et clarissimi cives Saturnini et Gracchorum et Flacci et superiorum complurium sanguine non modo se non contaminarunt sed etiam honestarunt, certe verendum mihimihi verendum Al non erat ne quid hoc parricida civium interfecto invidiae mihimihi om. α in posteritatem redundaret. quod si ea mihi maxime impenderet, tamen hoc animo fui semperfui semper α h: semper fui αβγ ut invidiam virtute partam gloriam, non invidiam putarem.

quamquam non nulli sunt in hoc ordine qui aut ea quae imminent non videant aut ea quae videntvident C1: fort. vident... dissimulant dissimulent; qui spem Catilinae mollibus sententiis aluerunt coniurationemque nascentem non credendo conroboraverunt; quorum auctoritate multiauctoritate multi α: auctoritatem secuti multi (multi sec. h) cett. non solum improbi verum etiam imperiti, si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie factum esse dicerent. nunc intellego, si iste, quo intendit, in Manliana castra pervenerit, neminem tam stultum fore qui nonqui non quin α h (contra Priscian. K. iii. 246) videat coniurationem esse factamfactam esse α (contra Priscian.), neminem tam improbum qui non fateatur. hoc autem uno interfecto intellego hanc rei publicae pestem paulisper reprimi, non in perpetuum comprimi posse. quod si sesesese CAV: se cett. eiecerit secumque suos eduxerit et eodem ceteros undique conlectos naufragos adgregarit, exstinguetur atque delebitur non modo haec tam adulta rei publicae pestis verum etiam stirps ac semen malorum omnium.

etenim iam diu, patres conscripti, in his periculis coniurationis insidiisque versamur, sed nescio quo pacto omnium scelerum ac veteris furoris et audaciae maturitas in nostri consulatus tempus erupit. nunc nunc scripsi: hic CAVαβtx: quod ahou: fort. hoc si ex tanto latrocinio iste unus tolletur, videbimur fortasse ad breve quoddam tempus cura et metu esse relevati, periculum autem residebit et erit inclusum penitus in venis atque in visceribus rei publicae. Vt saepe homines aegri morbo gravi, cum aestu febrique iactantur, si aquam gelidam biberuntbiberunt α: biberint cett. , primo relevari videntur, deinde multo gravius vehementiusque adflictantur, sic hic morbus qui est in re publica relevatus istius poena vehementius reliquis vivis ingravescetingravescit αβ ux .

qua re secedant improbi, secernant se a bonis, unum in locum congregentur, muro denique, quodquod α: id quod cett. saepe iam dixi, secernanturdiscernantur αβ ux a nobis; desinant insidiari domi suae consuli, circumstare tribunal praetoris urbanipraetoris urbani pr. urbis CA (urb’ C): p. r. Va: om. t , obsidere cum gladiis curiam, malleolos et faces ad inflammandam urbem comparare; sit denique inscriptum in fronte unius cuiusque quid de re publica sentiat. polliceor hoc vobis, patres conscripti, tantam in nobis consulibus fore diligentiam, tantam in vobis auctoritatem, tantam in equitibus Romanis virtutem, tantam in omnibus bonis consensionem ut Catilinae profectione omnia patefacta, inlustrata, oppressa, vindicata esse videatis.

hisce ominibusominibus Paris. 15138 in mg.: omnibus cett. , Catilina, cum summa rei publicae salute, cum tuacum tua α h: et cum tua αβγ peste ac pernicie cumque eorum exitio qui se tecum omni scelere parricidioque iunxerunt, proficiscere ad impium bellum ac nefarium. tu tu α h: tum tu αβγ , Iuppiter, qui isdem quibus haec urbs auspiciis a Romulo es constitutus, quem Statorem huius urbis atque imperi vere nominamus, hunc et huius socios a tuistuis α: tuis aris (sacris o) cett. ceterisque templis, a tectis urbis ac moenibus, a vita fortunisque civium omniumomnium α ho2: om. cett. arcebis et homines bonorum inimicos, hostis patriae, latrones Italiae scelerum foedere inter se ac nefaria societate coniunctos aeternis suppliciis vivos mortuosque mactabis.

IN L. CATILINAM ORATIO SECVNDA HABITA AD POPVLVM

tandem aliquando, Quirites, L.Lucium Catilinam, furentem audacia, scelus anhelantem, pestem patriae nefarie molientem, vobis atque huic urbi ferro flammaqueferro flammaque α: ferrum flammamque cett. minitantem CAah: minantem V cett. minitantem ex urbe vel eiecimus vel emisimus vel ipsum egredientem verbis prosecuti sumus. abiit abit C , excessit, evasit, erupit. nulla iam pernicies a monstro illo atque prodigio moenibus ipsis intra moenia comparabiturcomparatur ah . atque hunc quidem unum huius belli domestici ducem sine controversia vicimus. non enim iam inter latera nostra sica illa versabitur, non in campo, non in foro, non in curia, non denique intra domesticos parietes pertimescemuspertimescemus ahlαγ (o2): pertimescimus CAVo1: perhorrescemus b . loco ille motus est, cum est excum ex (ex sup. lin. in l) urbe est expulsus αβ urbe depulsus. palam iam cum hoste nullo impediente bellum iustumiustum om. bs gerimus Abx geremus. sine dubio perdidimus hominem magnificeque vicimus, cum illum ex occultis insidiis in apertum latrocinium coniecimus.

quod vero non cruentum mucronem, ut voluit, extulit, quod vivis nobis egressus est, quod ei ferrum e manibus extorsimus, quod incolumis civis, quod stantem urbem reliquit, quanto tandem illum maerore esse adflictum et profligatum putatis? iacet ille nunc prostratus, Quiritesprostratus, Quirites α(C1) h: prostratusque est cett. C2 , et se perculsum atque abiectum esse sentit et retorquet oculos profecto saepe ad hanc urbem quam e suis faucibus ereptam esse luget: quae quidem mihi laetarimihi laetari α h: laetari mihi cett. videtur, quod tantam pestem evomuerit forasque proiecerit.

ac si quis est talis qualis esse omnis oportebat, qui in hoc ipso in quo exsultat et triumphat oratio mea me vehementer accuset, quod tam capitalem hostem non comprehenderim potius quam emiserim, non est ista mea culpa, QuiritesQuirites α ht: om. cett. , sed temporum. interfectum esse L.Lucium Catilinam et gravissimo supplicio adfectum iam pridem oportebat, idque a me et mos maiorum et huius imperi severitas et res publica postulabat. sed quam multos fuisse putatis qui quae ego deferrem non crederent, quam multos qui propter stultitiam non putarentquam... putarent post defenderent hab. CAVh, om. a (cf. Zielinski p. 202): del. Halm , quam multos qui etiam defenderent, quam multos qui propter improbitatem faverentquam... faverent del. Bloch ? ac si illo sublato depelli a vobis omne periculum iudicarem, iam pridem ego L.Lucium Catilinam non modo invidiae meae verum etiam vitae periculo sustulissem.

sed cum viderem, ne vobis quidem omnibusne vobis quidem omnibus a: rem quidem omnibus vobis CAV: re quid ne vobis omnibus h: ne vobis quidem omnibus re αβγ: re ne vobis quidem omnibus Lambinus etiam tum re probatare probata scripst: reprobatam C: rei p. probatam V: om. A in 10 hitt. lac.: probata cett. si illum, ut erat meritus, morte multassem, fore ut eius socios invidia oppressus persequi non possem, rem huc deduxi ut tum palam pugnare possetis cum hostem aperte videretis. quem quidem ego hostem, QuiritesQuirites om. a: Quirites, hostem h , quam vehementer foris esse timendum putem, licet hinc intellegatis, quodquod pauci dett.: qui mei etiam illudillud om. αβ x: illud etiam h moleste fero quod ex urbe parum comitatus exierit. Vtinam ille omnis secum suas copias eduxisset! Tongilium mihi eduxit quem amare in praetextapraetexta i: praetexta (-tata A) calumnia (fort. ex K cf. I. 26) cett. coeperat, Publicium et Minucium quorum aes alienum contractum in popina nullum rei publicae motum adferre poterat: reliquit quos viros, quanto aere alieno, quam valentis, quam nobilis!

itaque ego illum exercitum praeprae pro cod. Lambini: ex cett. Gallicanis legionibus et hoc dilectu quem in agro Piceno et Gallico Q.Quintus Metellus habuit, et his copiiset ex his iis (AV) α h: et prae his coni. Müller quae a nobis cotidie comparantur, magno opere contemno, conlectum ex senibus desperatis, ex agresti luxuria, ex rusticis decoctoribus, ex eis qui vadimonia deserere quam illum exercitum maluerunt; quibus ego non modo si aciem exercitus nostri, verum etiam si edictum praetoris ostendero, concident. hos quos video volitare in foro, quos stare ad curiam, quos etiam in senatum venire, qui nitent unguentis, qui fulgent purpura, mallem secum suos milites eduxisset: qui si hic permanent, mementote non tam exercitum illum esse nobis quam hos qui exercitum deseruerunt pertimescendos. atque hoc etiam sunt timendi magis quod quid cogitentcogitant a me scire sentiunt neque tamen permoventur.

video cui sit Apulia attributa, quis habeat Etruriam, quis agrum Picenum, quis Gallicum, quis sibi has urbanas insidias caedis atque incendiorum depoposcerit. omnia superioris noctis consilia ad me perlatadelata αβ x esse sentiunt; patefeci in senatu hesterno die; Catilina ipse pertimuit, profugit: hihi om. α quid exspectant? ne illi vehementer errant, si illam meam pristinam lenitatem perpetuam sperant futuram. quod exspectavi, iam sum adsecutus ut vos omnes factam esse aperte coniurationem contra rem publicam videretis; nisi vero sisi del. Madvig quis est qui Catilinae similis cum Catilina sentire non putet. non est iam lenitatilenitati α h: lenitatis αβγ locus; severitatem res ipsa flagitat. unum etiam nunc concedam: exeant, proficiscantur, ne patiantur desiderio sui Catilinam miserum tabescere. demonstrabo iter: Aurelia via profectus est; si accelerare volent, ad vesperam consequentur.

O fortunatam rem publicam, si quidem hanc sentinam urbisurbis α h: huius urbis l αγ: urbis huius bs eiecerit! uno me hercule Catilina exhausto levatalevata α h: relevata αβγ mihi et recreata res publica videtur. quid enim mali aut sceleris fingi aut cogitari potest quod non ille conceperit? quis tota Italia veneficus, quis gladiator, quis latro, quis sicarius, quis parricida, quis testamentorum subiector, quis circumscriptor, quis ganeo, quis nepos, quis adulter, quae mulier infamis, quis corruptor iuventutis, quis corruptus, quis perditus inveniri potest qui se cum Catilina non familiarissime vixisse fateatur? quae caedes per hosce annos sine illo facta est, quod nefarium stuprum non per illum?

iam vero quae tanta umquam in ulloullo αh: ullo homine αβγ iuventutis inlecebra fuit quanta in illo? qui alios ipse amabat turpissime, aliorum amori flagitiosissime serviebat, aliis fructum libidinum, aliis mortem parentum non modo impellendo verum etiam adiuvando pollicebatur. nunc vero quam subito non solum ex urbe verum etiam ex agris ingentem numerum perditorum hominum conlegerat! nemo non modo Romae sed ne ullo quidemne ullo quidem unus cod. Halmii et cod. S. Marci 255: ne ullo (nullo unus det.) cett. in angulo totius Italiae oppressus aere alieno fuit quem non ad hoc incredibile sceleris foedus asciverit.

atque ut eius diversa studia in dissimili ratione perspicere possitis, nemo est in ludo gladiatorio paulo ad facinus audacior qui se non intimum Catilinae esse fateaturesse fateatur ahotu: om. cett. , nemo in scaena levior et nequior qui se non eiusdem prope sodalem fuisse commemoret. atque idem tamen stuprorum et scelerum exercitatione adsuefactus frigore et fame et siti et vigiliis perferendis fortis ab istis praedicabatur, cum industriae subsidia atque instrumenta virtutis in libidine audaciaque consumeretconsumeret α ho2: consumerentur cett. .

hunc vero si secuti erunt sui comites, si ex urbe exierint desperatorum hominum flagitiosi greges, o nos beatos, o rem publicam fortunatum, o praeclaram laudem consulatus mei! non enim iam sunt mediocres hominum libidines, non humanae etet α h: ac αβγ tolerandae audaciae; nihil cogitant nisi caedem, nisi incendia, nisi rapinas. patrimonia sua profuderunt, fortunas suas obligaveruntobligurierunt cod. Mureti ; res eos iam pridempridem deseruit add. ao2: defecit add. x2 , fides nuper deficere coepit: eadem tamen illa quae erat in abundantia libido permanetmanet αβ x . quod si in vino et alea comissationes solum et scorta quaererent, essent illi quidem desperandi, sed tamen essent ferendi: hoc vero quis ferre possit, inertis homines fortissimis viris insidiari, stultissimos prudentissimis, ebriosebrios α h: ebriosos αβγ sobriis, dormientis vigilantibus? qui mihimihi om. αβ accubantes in conviviis, complexi mulieres impudicas, vino languidi, conferti cibo, sertis redimiti, unguentis obliti, debilitati stupris eructant sermonibus suis caedem bonorum atque urbis incendia.

quibus ego confido impendere fatum aliquod et poenam iam diu improbitati, nequitiae, sceleri, libidini debitam aut instare iam plane aut certe appropinquare. quos si meus consulatus, quoniam sanare non potest, sustulerit, non breve nescio quod tempus sed multa saecula propagarit rei publicae. nulla enim estest enim V αβγ natio quam pertimescamus, nullus rex qui bellum populo Romano facere possit. omnia sunt externa unius virtute terra marique pacata: domesticum bellum manet, intus insidiae suntintus insidiae sunt om. CAV , intus inclusum periculum est, intus est hostis. cum luxuria nobis, cum amentia, cum scelere certandum est. huic ego me bello ducem profiteor, Quirites; suscipio inimicitias hominum perditorum; quae sanari poterunt quacumque ratione sanabo, quae resecanda erunt non patiar ad perniciem civitatis maneremanare Manutius . proinde aut exeant aut quiescant aut, si et in urbe et in eademet in eadem in eadem AVo mente permanent, ea quae merentur exspectent.

at etiam sunt qui dicant, QuiritesQuirites om. αh , a me eiectum esse Catilinameiectum esse Catilinam scripsi: in exsilium ante esse add. α, post Catilinam h, ante eiectum cett. . quod ego si verbo adsequi possem, istos ipsos eicerem qui haec loquuntur. homo enim videlicet timidus aut etiam permodestus vocem consulis ferre non potuit; simul atque ire in exsilium iussus est, paruitparuit, ivit graevius . quin quin scripsi: qui AVo2: quid ut ah: qui (quod o1) ut cett.: fort. Quirites hesterno die, cum domi meae paene interfectus essem, senatum in aedem Iovis Statoris convocaviconvocavi α ho: vocavi cett. , rem omnem ad patres conscriptos detuli. quo cum Catilina venisset, quis eum senator appellavit, quis salutavit, quis denique ita aspexit ut perditum civem ac non potius ut importunissimum hostem? quin etiam principes eius ordinis partem illam subselliorum ad quam ille accesserat nudam atque inanem reliquerunt.

hic ego vehemens ille consul qui verbo civis in exsilium eicio quaesivi a Catilina inin an α h et Schol. Gron.: an in o: om. Priscian. K. iii. 249, 275 nocturno conventu ad M.Marcum Laecam fuisset necne. cum ille homo audacissimus conscientia convictus primo reticuisset, patefeci cetera: quid ea nocte egisset, ubi fuissetubi fuisset om. x et Priscian. K. iii. 250, quid in proximamin proxima αβ x: proxima Priscian. constituisset, quem ad modum esset ei ratio totius belli descripta edocui. cum haesitaret, cum teneretur, quaesivi quid dubitaret proficisci eo quo iam pridem pararet, cum arma, cum securis, cum fascis, cum tubas, cum signa militaria, cum aquilam illam argenteam cui ille etiam sacrariumsacrarium x: scelerum post sacr. add. αhot, ante sacr. αβ domi suae fecerat scirem esse praemissam.

in exsilium eiciebam quem iam ingressum esse in bellum videramvideram AV: videbam cett. et Diomedes K. i. 470? etenim, credo, Manlius iste centurio qui in agro Faesulano castra posuit bellum populo Romano suo nomine indixit, et illa castra nunc non Catilinam ducem exspectant, et ille eiectus in exsilium se Massiliam, ut aiunt, non in haec castra confertconfert AVb: conferet cett. . O condicionem miseram non modo administrandae verum etiam conservandae rei publicae! nunc si L.Lucius Catilina consiliis, laboribus, periculis meis circumclusus ac debilitatus subito pertimuerit, sententiam mutaverit, deseruerit suos, consilium belli faciendi abiecerit, et exet ex ex αβ x: et o1 hoc cursu sceleris acac α h: et cett. belli iter ad fugam atque in exsiliumatque exsilium Aah converterit, non ille a me spoliatus armis audaciae, non obstupefactus ac perterritus mea diligentia, non de spe conatuque depulsus, sed indemnatus innocens in exsilium eiectus a consule vi et minis esse dicetur: et erunt qui illum, si hoc fecerit, non improbum sed miserummiserum timidum αβ hx (contra Priscian. K. iii. 246), me non diligentissimum consulem sed crudelissimum tyrannum existimari velint!

est mihi tanti, Quirites, huius invidiae falsae atque iniquae tempestatem subire, dum modo a vobis huius horribilis belli ac nefarii periculum depellatur. dicatur sane eiectus esse a me, dum modo eat in exsilium. sed mihi credite, non est iturus. numquam ego abab α: a cett. dis immortalibus optabo, Quirites, invidiae meae relevandaelevandae x et Schol. Gron. causa ut L.Lucium Catilinam ducere exercitum hostium atque in armis volitare audiatis, sed triduo tamen audietis; multoque magis illud timeo ne mihi sit invidiosum aliquando quod illum emiserim potiuspotius om. CAV quam quod eiecerim. sed cum sint homines qui illum, cum profectus sit, eiectum esse dicant, idem, si interfectus esset, quid dicerent?

quamquam isti qui Catilinam Massiliam ire dictitant non tam hoc queruntur quam verentur. nemo est istorum tam misericors qui illum non ad Manlium quam ad Massiliensis ire malit. ille autem, si me hercule hoc quod agit numquam antea cogitasset, tamen latrocinantem se interfici mallet quam exsulem vivere. nunc vero, cum ei nihil adhuc praeter ipsius voluntatem cogitationemque acciderit, nisi quod vivis nobis Roma profectus est, optemus potius ut eat in exsilium quam queramur.

sed cur tam diu de uno hoste loquimur et de eo hoste qui iam fatetur se esse hostem, et quemquem αγ: om. αβh , quia, quod semper volui, murus interest, non timeo: de his qui dissimulant, qui Romae remanent, qui nobiscum sunt nihil dicimus? quos quidem ego, si ullo modo fieri possitposset αβtux et Schol. , non tam ulcisci studeo quam sanare sibi ipsos, placare rei publicae, neque id qua re fieri non possit, si iam mesi iam me scripsi: si a me CAh: si me cett. audire volentvolent α h: volunt αβγ , intellego. exponam enim vobis, Quirites, ex quibus generibus hominum istae copiae comparentur; deinde singulis medicinam consili atque orationis meae, si quam potero, adferam.

Vnum genus est eorum qui magno in aere alieno maiores etiam possessiones habent quarum amore adducti dissolvi nullo modo possunt. Horum hominum species est honestissima — sunt enim locupletes — voluntas vero et causa impudentissima. tu agris, tu aedificiis, tu argento, tu familia, tu rebus omnibus ornatus et copiosus sis, et dubites de possessione detrahere, adquirere ad fidem? quid enim exspectas? bellum? quid ergo? in vastatione omnium tuas possessiones sacrosanctas futuras putesputes α(C1)h: putas cett. (C2)? an tabulas novas? errant qui istas a Catilina exspectant: meo beneficio tabulae novae proferunturproferentur αγ , verum auctionariae; neque enim isti qui possessiones habent alia ratione ulla salvi esse possunt. quod si maturius facere voluissent neque, id quod stultissimum est, certare cum usuris fructibus praediorum, et locupletioribus his et melioribus civibus uteremur. sed hosce homines minime puto pertimescendos, quod aut deduci de sententia possunt aut, si permanebunt, magis mihi videntur vota facturi contra rem publicam quam arma laturi.

alterum genus est eorum qui, quamquam premuntur aere alieno, dominationem tamen exspectant, rerum potiri volunt, honores quos quieta re publica desperant perturbata se consequise consequi α h: consequi se αβγ posse arbitrantur. quibus hoc praecipiendum videtur, unum scilicet et idem quod reliquis omnibus, ut desperent idid post se hab. αβγ quod conantur se consequi posse: primum omnium me ipsum vigilare, adesse, providere rei publicae; deinde magnos animos esse in bonis viris, magnam concordiam ordinum ordinum supplevi: om. codd. , maximam multitudinemmaxima multitudine a: in maxima multitudine Halm , magnas praeterea militum copiasmilitum copias α h: copias militum cett. ; deos denique immortalis huic invicto populo, clarissimo imperio, pulcherrimae urbi contra tantam vim sceleris praesentis auxilium esse laturos. quod si iam sint id quod summocum summo C1αγ furore cupiunt adepti, num illi in cinere urbis et in sanguine civium, quae mente conscelerata ac nefaria concupiverunt, consules seconsules se α h: se consules cett. aut dictatores aut etiam reges sperant futuros? non vident id se cupere quod, si adepti sint, fugitivo alicui aut gladiatori concedi sitsit concedi α necesse?

Tertium genus est aetate iam adfectum, sed tamen exercitatione robustum; quo ex genere iste estiste est α h: est ipse cett. Manlius cui nunc Catilina succedit. hi hi om. αβx sunt homines ex eis coloniis quasquas α: quas Faesulas cett. Sulla constituit; quas ego universas civium esse optimorum et fortissimorum virorum sentio, sed tamen ei suntei sunt insunt Eberhard coloni qui se in in Ernesti: om. codd. insperatis ac repentinis pecuniis sumptuosius insolentiusque iactarunt. hi dum aedificant tamquam beati, dum praediispraediis praesidiis Aaou lectislectis α: lecticis cett. , familiis magnis, conviviis apparatis delectantur, in tantum aes alienum inciderunt ut, si salvi esse velint, Sulla sit eis abeis ab ab a: ab his h inferis excitandus: qui etiam non nullos agrestis homines tenuis atque egentis in eandem illam spem rapinarum veterum impulerunt. quos ego utrosqueutrosque α h: Quirites (Quirites utrosque o2 cett. in eodem genere praedatorum direptorumque pono, sed eos hoc moneo, desinant furere ac proscriptiones et dictaturas cogitare. tantus enim illorum temporum dolor inustus est civitati ut iam ista non modo homines sed ne pecudes quidem mihi passurae esse videantur.

quartum genus est sane varium et mixtum et turbulentum; qui iam pridem premuntur, qui numquam emergunt, qui partim inertia, partim male gerendo negotio, partim etiam sumptibus in vetere aere alieno vacillant, qui vadimoniis, iudiciis, proscriptioneproscriptione α h: proscriptionibus αβγ defetigati A1tux1: defaet. a: defat. CA2 cett. bonorum defetigati permulti et ex urbe et ex agris se in illa castra conferre dicuntur. hosce ego non tam milites acris quam infitiatores lentos esse arbitror. qui homines quam quam Halm: om. codd. primum, si stare non possunt, conruant, sed ita ut non modo civitas sed ne vicini quidem proximi sentiant. nam illud non intellego quam ob rem, si vivere honeste non possunt, perire turpiter velint, aut cur minore dolore perituros se cum multis quam si soli pereantpereunt ah arbitrentur.

Quintum genus est parricidarum, sicariorum, denique omnium facinerosorum. quos ego a Catilina non revoco; nam neque ab eo divellidivelli ab eo αβγ possunt et pereant sane in latrocinio, quoniam sunt ita multi ut eos carcer capere non possit. postremum autem genus est non solum numero verum etiam genere ipso atque vita quod proprium Catilinae est, de eius dilectu, immo vero de complexu eius ac sinu; quos pexo capillo, nitidos, aut imberbis aut bene barbatos videtis, manicatis et talaribus tunicis, velis amictos, non togis; quorum omnis industria vitaevitae vita α h et vigilandi labor in antelucanis cenis expromitur.

in his gregibus omnes aleatores, omnes adulteri, omnes impuri impudicique versantur. hi pueri tam lepidi ac delicati non solum amare et amari neque saltare et cantare sed etiam sicas vibrare et spargere venena didicerunt. qui nisi exeunt, nisi pereunt, etiam si Catilina perierit, scitote hoc in re publica seminarium Catilinarum futurum. verum tamen quid sibi isti miseri volunt? num suas secum mulierculas sunt in castra ducturi? quem ad modum autem illis carere poterunt, his praesertim iam noctibus? quo autem pacto illi Appenninum atque illas pruinas ac nivis perferent? nisi idcirco se facilius hiemem toleraturos putant, quod nudi in conviviis saltare didicerunt.

O bellum magno opere pertimescendum, cum hanc sit habiturus Catilina scortorum cohortem praetoriam! instruite nunc, Quirites, contra has tam praeclaras Catilinae copias vestra praesidia vestrosque exercitus. et primum gladiatori illi confecto et saucio consules imperatoresque vestros opponite; deinde contra illam naufragorum eiectam ac debilitatam manum florem totius Italiae ac robur educite. iam vero urbesurbes vires Muretus: arces Garatoni coloniarum ac municipiorum respondebunt Catilinae tumulis silvestribus. neque ego ceteras copias, ornamenta, praesidia vestra cum illius latronis inopia atque egestate conferre debeo.

sed si, omissis his rebusrebus omnibus αγ quibus nos suppeditamur, eget ille, senatu, equitibus RomanisRomanis R. α hls: R. P. b: R. populo oux , urbe, aerario, vectigalibus, cuncta Italia, provinciis omnibus, exteris nationibus, si his rebus omissis causas ipsas quae inter se confligunt contendere velimus, ex eo ipso quam valde illi iaceant intellegere possumus. ex hac enim parte pudor pugnat, illinc petulantia; hinc pudicitia, illinc stuprum; hinc fides, illinc fraudatio; hinc pietas, illinc scelus; hinc constantia, illinc furor; hinc honestas, illinc turpitudo; hinc continentia, illinc libido; hinc deniquehinc denique hinc αγ (contra Isidorum Origg. ii. 21. 5) aequitas, temperantia, fortitudo, prudentia, virtutes omnes certant cum iniquitate, luxuria, ignavia, temeritate, cum vitiis omnibus; postremo copiacopia bh et Isidorus: copiae cett. cum egestate, bona ratio cum perdita, mens sana cum amentia, bona denique spes cum omnium rerum desperatione confligit. in eius modi certamine ac proelio nonne, sisi α h: etiam si cett. hominum studia deficiant, di ipsi immortales cogant ab his praeclarissimis virtutibus tot et tanta vitia superari?

quae cum ita sint, Quirites, vos, quem ad modum iam antea dixiantea dixi ante cod. Mureti , vestra tecta vigiliis custodiisquecustodiis vigiliisque αγ (cf. iii. 29) defendite; mihi ut urbi sine vestro metumetu mutu C: om. h: motu αβ x ac sine ullo tumultu satis esset praesidi consultum atque provisum est. coloni omnes municipesque vestri certiores a me facti de hac nocturna excursione Catilinae facile urbis suas finisque defendent; gladiatores, quam sibi ille manum certissimammanum certissimam α h (cert. man. h): manum fortissimam certissimamque αβ: fortissimam manum et cert. o: maximam manum et cert. tux fore putavit, quamquam animo meliore sunt quam pars patriciorum, potestate tamen nostra continebuntur. Q.Quintus Metellus quem ego hoc prospiciens in agrum Gallicum Picenumque praemisi aut opprimet hominem aut eius omnisomnis eius oux motus conatusque prohibebit. reliquis autem de rebus constituendis, maturandis, agendis iam ad senatum referemus, quem vocari videtis.

nunc illos qui in urbe remanserunt atque adeo qui contra urbis salutem omniumque vestrum in urbe a Catilina relicti sunt, quamquam sunt hostes, tamen, quia natinati om. aαβ (contra Claud. Sac. K. vi. 445) sunt cives, monitosmonitos eos hαγ : monitos esse Claud. Sac. etiam atque etiam volo. mea lenitas adhuc si cui solutior visa est, hoc exspectavitspectavit C ut id quod latebat erumperet. quod reliquum est, iam non possum oblivisci meam hanc esse patriam, me horum esse consulem, mihi aut cum his vivendum aut pro his esse moriendum. nullus est portisportae αγ custos, nullus insidiator viae: si qui exire volunt, conivereconivere (commovere x) possum tux et Schol., Probus K. iv. 35, Claud. Sac. K. vi. 487: consulere sibi possunt cett. possum; qui vero se in urbe commoverit cuius ego non modo factum sed velsed vel bs: sed ne (ne quid o) α lo: sed hux inceptum ullum conatumve contra patriam deprehendero, sentiet in hac urbe esse consules vigilantisconsulem vigilantem h , esse egregios magistratus, esse fortem senatum, esse arma, esse carcerem quem vindicem nefariorum ac manifestorum scelerum maiores nostri esse voluerunt.

atque haec omnia sic agenturagentur α h: agentur, Quirites cett. ut maximae res minimo motu, pericula summa nullo tumultu, bellum intestinum ac domesticum post hominum memoriam crudelissimum et maximum me uno togato duce et imperatore sedetur. quod ego sic administrabo, Quirites, ut, si ullo modo fieri poterit, ne improbus quidem quisquam in hac urbe poenam sui sceleris sufferat. sed si vis manifestae audaciae, si impendens patriae periculum me necessario de hac animi lenitate deduxerit, illud profecto perficiam quod in tanto et tam insidioso bello vix optandum videturvidetur hαβux: videretur α ot , ut neque bonus quisquam intereat paucorumque poena vos omnes salvi esse possitis.

quae quidem ego neque mea prudentia neque humanis consiliis fretus polliceor vobis, Quirites, sed multis et non dubiis deorum immortalium significationibus, quibus ego ducibus in hanc spem sententiamque sum ingressus; qui iam non procul, ut quondam solebant, ab externo hoste atque longinquo, sed hic praesentes suo numine atque auxilio sua templa atque urbis tecta defendunt. quos vos, Quirites, precari, venerari, implorare debetis ut, quam urbem pulcherrimam florentissimam potentissimamqueflorentissimam potentissimamque (-mamque et potent. o) Chαγ : florentissimamque AVaαβ esse voluerunt, hanc omnibus hostium copiis terra marique superatis a perditissimorum civium nefario scelere defendant.

IN L. CATILINAM ORATIO TERTIA HABITA AD POPVLVM

rem publicam, Quirites, vitamque omnium vestrum, bona, fortunas, coniuges liberosque vestros atque hoc domicilium clarissimi imperi, fortunatissimam pulcherrimamque urbem, hodierno die deorum immortalium summo erga vos amore, laboribus, consiliis, periculis meis e flamma atque ferro ac paene ex faucibus fati ereptam et vobis conservatam ac restitutam videtis.

et si non minus nobis iucundi atque inlustres sunt ei dies quibus conservamur quam illi quibus nascimur, quod salutis certa laetitia est, nascendi incerta condicio et quod sine sensu nascimur, cum voluptate servamur, profecto, quoniam illum qui hanc urbem condidit ad deos immortalis benivolentia famaque sustulimus, esse apud vos posterosque vestros in honore debebit is qui eandem hanc urbem conditam amplificatamque servavit. nam toti urbi, templis, delubris, tectis ac moenibus subiectos prope iam ignis circumdatosque restinximus, idemque gladios in rem publicam destrictos rettudimusrettudimus (retu-) α x: retrosimus h: retrudimus bstou mucronesque eorum a iugulis vestris deiecimus.

quae quoniam in senatu inlustrata, patefacta, comperta sunt per me, vobis iam exponam breviterbreviter α h: breviter, Quirites, αβγ ut et quanta et quam manifestaet quam manifesta om. αt et qua ratione investigata et comprehensa sint vos qui etqui et α bu: et qui h: qui cett. ignoratis et exspectatis scire possitis. principio, ut Catilina paucis ante diebus erupit ex urbe, cum sceleris sui socios huiusce nefarii belli acerrimos duces Romae reliquisset, semper vigilavi et providi, Quirites, quem ad modum in tantis et tam absconditis insidiis salvi esse possemus. nam tum cum ex urbe Catilinam eiciebam — non enim iam vereor huius verbi invidiam, cum illa magis sit timenda, quod vivus exierit — , sed tum cum illum exterminari volebam, aut reliquam coniuratorum manum simul exituram aut eos qui restitissentrestitissent remansissent hαγ infirmos sine illo ac debilis fore putabam.

atque ego, utut bsαγ : om. ahl vidi, quos maximo furore et scelere esse inflammatos sciebam, eos nobiscum esse et Romae remansisse, in eo omnis dies noctesque consumpsi ut quid agerent, quid molirentur sentirem ac viderem, ut, quoniam auribus vestris propter incredibilem magnitudinem sceleris minorem fidem faceret oratio mea, rem ita comprehenderem ut tum demum animis saluti vestrae provideretis cum oculis maleficium ipsum videretis. itaque ut comperi legatos Allobrogum belli Transalpini et tumultus Gallici excitandi causa a P.Publio Lentulo esse sollicitatos, eosque in Galliam ad suos civis eodemque itinere cum litteris mandatisquecum litteris mandatisque post civis ponit Nohl ad Catilinam esse missos, comitemque eis adiunctum esse T.Titum esse T. esse Vhαγ ad Catilinam ante esse hab. bs, post litteras h: del. Richter Volturcium, atque huic esse ad Catilinam datas litteras, facultatem mihi oblatam putavi ut, quod erat difficillimum quodque ego semper optabam ab dis immortalibus, totatota hx: ut toa cett. (cf. Madvig ad Fin. iii. 43, Ac. ii. 48. 139) res non solum a me sed etiam a senatu et a vobis manifesto deprenderetur.

itaque hesterno die L.Lucium Flaccum et C.Gaium Pomptinum praetores, fortissimos atque amantissimos rei publicae viros, ad me vocavi, remrem omnem αγ exposui, quid fieri placeret ostendi. illi autem, qui omnia de re publica praeclara atque egregia sentirent, sine recusatione ac sine ulla mora negotium susceperunt et, cum advesperasceret, occulte ad pontem Mulvium pervenerunt atque ibi in proximis villis ita bipertitobipertiti bshαγ fuerunt ut Tiberis inter eos et pons interesset. eodem autem et ipsi sine cuiusquam suspicione multos fortis viros eduxerant, et ego ex praefectura Reatina compluris delectos adulescentis quorum opera utor adsidue in rei publicae praesidiore (r.) p. praesidio AVαβho: re publica, praesidio Muretus cum gladiis miseram.

interim tertia fere vigilia exacta, cum iam pontem Mulvium magno comitatu legati AllobrogesAllobroges α l: Allobrogum cett. ingredi inciperent unaque Volturcius, fit in eos impetus; ducuntureducuntur hαγ et ante ab illis sup. lin. hab. l., om. hαγ et ab illis gladii et a nostris. res praetoribus erat nota solis, ignorabatur a ceteris. tum interventu Pomptini atque Flacci pugna quae erat commissaquac erat commissa del. Halm cum duobus dett. sedatur. Litterae quaecumque erant in eo comitatu integris signis praetoribus traduntur; ipsi comprehensi ad me, cum iam dilucesceret, deducuntur. atque horum omnium scelerum improbissimum machinatorem, Cimbrum Gabinium, statim ad me nihilnihil tum αγ dum suspicantem vocavi; deinde item arcessitus est L.Lucius Statilius et post eum CethegusC. Cethegus pauci dett. ; tardissime autem LentulusP. Lentulus Eberhard venit, credo quod in litteris dandis praeter consuetudinem proxima nocte vigilarat.

cum summis et clarissimis huius civitatis viris qui audita re frequentes ad me mane convenerant litteras a me prius aperiri quam ad senatum deferrideferri referrem a: deferrem Halm placeret, ne, si nihil esset inventum, temere a me tantus tumultus iniectus civitati videretur, negavi me esse facturum ut de periculo publico non ad consilium publicum rem integram deferrem. etenim, Quirites, si ea quae erant ad me delata reperta non essent, tamen ego non arbitrabar in tantis rei publicae periculis esse mihi nimiam diligentiam pertimescendam. senatum frequentem celeriter, ut vidistis, coegi.

atque interea statim admonitu Allobrogum C.Gaium Sulpicium praetorem, fortem virum, misi qui ex aedibus Cethegi si quid telorum esset efferret; ex quibus ille maximum sicarum numerum et gladiorumet gladiorum gladiorum Aaαβ extulit. introduxi Volturcium sine Gallis; fidemfidem ei hαγ publicam iussu senatus dedi; hortatus sum ut ea quae sciret sine timore indicaret. tum ille dixit, cum vix se ex magno timore recreasset, a P.Publio Lentulo se habere ad Catilinam mandata et litteras ut servorum praesidio uteretur, ut ad urbem quam primum cum exercitu accederet; id autem eo consilio ut, cum urbem ex omnibus partibus quem ad modum descriptumdiscriptum Kayser distributumque erat incendissent caedemque infinitam civium fecissent, praesto esset ille qui et fugientis exciperet et se cum his urbanis ducibus coniungeret.

introducti autem Galli ius iurandum sibi et litteras a P.Publio a P. ab Halm Lentulo, Cethego, Statilio ad suam gentem datasdatas Vαγ : data Aal: datam bs esse dixerunt, atque ita sibi ab his et a L.Lucio Cassio esse praescriptum ut equitatum in Italiam quam primum mitterent; pedestris sibi copias non defuturas. Lentulum autem sibi confirmasse ex fatisfatis cod. S. Marci 255 sup. lin.: fastis αβ ht: libris oux Sibyllinis haruspicumque responsis se esse tertium illum Cornelium ad quem regnum huius urbis atque imperium pervenire esset necesse: Cinnam ante se et Sullam fuisse. eundemque dixisse fatalem hunc annumesse annum bstux esse ad interitum huius urbis atque imperi qui esset annus decimus post virginum absolutionem, post Capitoli autem incensionem vicesimus.

hanc autem Cethego cum ceteris controversiam fuisse dixerunt quod Lentulo et aliis Saturnalibus caedem fieri atque urbem incendi placeret, Cethego nimium id longum videreturvideretur tx: videri cett. . ac ne longum sit, Quirites, tabellas proferri iussimus quae a quoque dicebantur datae. primo primum αγ ostendimus Cethego: signumCethego: signum Müller (ita AVo): Cethego signum: cett. cognovit. nos linumlinum lignum Vhαγ incidimus; legimus. erat scriptum ipsius manu Allobrogum senatui et populo sese quae eorum legatis confirmasset facturum esse; orare ut item illi facerent quae sibi eorum legati recepissentrecepissent Muretus: praecepissent codd. . tum Cethegus, qui paulo ante aliquid tamen de gladiis ac sicis quae apud ipsum erant deprehensadeprehensae ux respondisset dixissetque se semper bonorum ferramentorum studiosum fuisse, recitatis litteris debilitatus atque abiectus conscientiaconscientia convictus hαγ repente conticuit. introductus introductus est αγ Statilius cognovit et signum et manum suam. recitatae sunt tabellae in eandem fere sententiam; confessus est. tum ostendi tabellas Lentulo et quaesivi cognosceretne signum. adnuit. ‘est vero’ inquam ‘notum quidemquidem om. Votx, ante notum hab. h1 signum, imago avi tui, clarissimi viri, qui amavit unice patriam et civis suos; quae quidem te a tanto scelere etiam muta revocare debuit.’

leguntur eadem ratione ad senatum Allobrogum populumque litterae. si quid de his rebus dicere vellet, feci potestatem. atque ille primo quidem negavit; post autem aliquanto, toto iam indicio exposito atque edito, surrexit, quaesivit a Gallis quid sibi esset cum eis, quam ob rem domum suam venissent, itemque aitem a a Volturcio. qui cum illi breviter constanterque respondissent per quem ad eum quotiensque venissent, quaesissentque ab eo nihilne secum esset de fatisfatis x: fastis cett. Sibyllinis locutus, tum ille subito scelere demens quanta conscientiae vis esset ostendit. nam, cum id posset infitiari, repente praeter opinionem omnium confessus est. ita eum non modo ingenium illud et dicendi exercitatio qua semper valuit sed etiam propter vim sceleris manifesti atque deprehensi impudentia qua superabat omnis improbitasque defecit.

Volturcius vero subito litteras proferri atque aperiri iubet quas sibi a Lentulo ad Catilinam datas esse dicebat. atque ibi vehementissime perturbatus Lentulus tamen et signum et manum suam cognovit. erant autemautem scriptae htux sine nomine, sed ita: ‘quis quis abho: qui cett. sim scies ex eo quem ad te misi. cura ut vir sis et cogita quem in locum sis progressus. vide ecquidvide ecquid Halm: vide et quid αβ o: et vide quid htux tibi iam sit necesse et cura ut omnium tibi auxilia adiungas, etiam infimorum.’ Gabinius deinde introductus, cum primo impudenter respondere coepisset, ad extremum nihil ex eis quae Galli insimulabant negavit.

ac mihi quidem, Quirites, cum illa certissima visa sunt argumenta atque indicia sceleris, tabellae, signa, manus, denique unius cuiusque confessio, tum multo certiora illa, color, oculi, voltus, taciturnitas. sic enim obstupuerant, sic terram intuebantur, sic furtim non numquam inter sese aspiciebant ut non iam ab aliis indicariindicare se ipsi ipsi a se tux sed indicare se ipsi viderentur. indiciis expositis atque editis, QuiritesQuirites om. ao , senatum consului de summa re publicare p. rei p. h: rei p. salute αγ quid fieri placeret. Dictae sunt a principibus acerrimae ac fortissimae sententiae, quas senatus sine ulla varietate est secutus. et quoniam nondum est perscriptum senatus consultum, ex memoria vobis, Quirites, quid senatus censuerit exponam.

primum mihi gratiae verbis amplissimis aguntur, quod virtute, consilio, providentia mea res publica maximis periculis sit liberata. deinde L.Lucius Flaccus et C.Gaius Pomptinus praetores, quod eorum opera forti fidelique usus essem, merito ac iure laudantur. atque etiam viro forti, conlegae meo, laus impertitur, quod eos qui huius coniurationis participes fuissent a suis et a rei publicae consiliis removisset. atque ita censuerunt ut P.Publius Lentulus, cum se praetura abdicasset, in custodiam traderetur; itemque uti C.Gaius Cethegus, L.Lucius Statilius, P.Publius Gabinius quiqui hαγ : om. αβ omnes praesentes erant in custodiam traderentur; atque idem hoc decretum est in L.Lucium Cassium qui sibi procurationem incendendae urbis depoposcerat, in M.Marcum Ceparium cui ad sollicitandos pastores Apuliam attributam esse erat indicatum, in P.Publium Furium qui est ex eis coloniscolonis l: coloniis cett. quosquos Naugerius: quas mei Faesulas L.Lucius Sulla deduxit, in Q.Quintum AnniumAnnium Halm (cf. Sall. Cat. 50): Manlium codd.: Magium Sylvius (cp. Fam. iv. 12, 2) Chilonem qui una cum hoc Furio semper erat in hac Allobrogum sollicitatione versatus, in P.Publium Umbrenum, libertinum hominem, a quo primum Gallos ad Gabinium perductos esse constabat. atque ea lenitate senatus est usus, Quirites, ut ex tanta coniuratione tantaque hac multitudine domesticorum hostium novem hominum perditissimorum poena re publica conservata reliquorum mentis sanari posse arbitraretur.

atque etiam supplicatio dis immortalibus pro singulari eorum merito meo nomine decreta est, quod mihi primum post hanc urbem conditam togato contigit, et his decreta verbis estest, Quirites, quod tx : ‘quod urbem incendiis, caede civis, Italiam bello liberassem.’ quae supplicatio si cum ceteris supplicationibussupplicationibus mei: del. Halm conferatur, hoc interest, quod ceterae bene gestagestae (-e a) Val1, haec una conservata re publicarei p. C constituta est. atque illud quod faciendum primum fuit factum atque transactum est. nam P.Publius Lentulus, quamquam patefactispatefacta a: patefacta re coni. Halm indiciis, confessionibuset confessionibus hαγ suis, iudicio senatus non modo praetoris ius verum etiam civis amiserat, tamen magistratu se abdicavit, ut quae religio C.Gaio Mario, clarissimo viro, non fuerat quo minus C.Gaium C. tux: om. cett. Glauciam de quo nihil nominatim erat decretum praetorem occideret, ea nos religione in privato P.Publio Lentulo puniendo liberaremur.

nunc quoniam, Quirites, consceleratissimi periculosissimique belli nefarios duces captos iam et comprehensos tenetis, existimare debetis omnis Catilinae copias, omnis spes atque opes his depulsis urbis periculis concidisse. quem quidem ego cum ex urbe pellebam, hoc providebam animo, Quirites, remoto Catilina non mihi esse P.Publii Lentuli somnumsomnum b1: somnium cett. nec L.Lucii L. αγ: C. cett. Cassi adipesadipes αγ: alipes CAmg: aupes V: om. A1hαβ (in lac. A) nec C.Gaii Cethegi furiosam temeritatem pertimescendam. ille erat unus timendus ex istis omnibus, sed tam diu dum urbis moenibus continebatur. omnia norat, omnium aditus tenebat; appellare, temptare, sollicitare poterat, audebat. erat eiei et α ls: om. b consilium ad facinus aptum, consilio autem neque lingua neque manusneque manus neque lingua ah (contra Schol.) deerat. iam ad certas res conficiendas certos homines delectos ac descriptos habebat. neque vero, cum aliquid mandarat, confectum putabat: nihil erat quod non ipse obiret, occurreret, vigilaret, laboraret; frigus, sitim, famem ferre poterat.

hunc ego hominem tam acrem, tam audacem, tam paratum, tam callidum, tam in scelere vigilantem, tam in perditis rebus diligentem nisi ex domesticis insidiis in castrense latrocinium compulissem — dicam id quod sentio, Quirites — non facile hanc tantam molem mali a cervicibus vestrisvestris cervicibus bs depulissem. non ille nobis Saturnalia constituisset, neque tantotanti htx ante exiti ac fati diem rei publicae denuntiavisset neque commisisset ut signum, ut litterae suae testestestes denique tux manifesti sceleris deprehenderentur. quae nunc illo absente sic gesta sunt ut nullum in privata domo furtum umquam sit tam palam inventum quam haec in totain tota α hot: tanta in αβ ux re publica coniuratio manifesto comprehensacomprehensa Nohl: inventa comprehensa α: inventa atque comprehensa ho: inventa atque deprehensa αβ tux est. quod si Catilina in urbe ad hanc diem remansisset, quamquam, quoad fuit, omnibus eius consiliis occurri atque obstiti, tamen, ut levissime dicam, dimicandum nobis cum illo fuisset, neque nos umquam, cumcum dum αβ ux ille in urbe hostis esset, tantis periculis rem publicam tanta pace, tanto otio, tanto silentio liberassemus.

quamquam haec omnia, Quirites, ita sunt a me administrata ut deorum immortalium nutu atquenutu atque om. α consilio et gesta et provisa esse videantur. idque cum coniectura consequi possumus, quod vix videturvidetur hαβx: videretur α otu humanihumanis (om. u) consiliis htux tantam molem rerum gubernatio consequi αγ consili tantarum rerum gubernatio esse potuisse, tum vero ita praesentes his temporibus opem et auxilium nobis tulerunt ut eos paene oculis videre possimuspossemus h αγ . nam ut illa omittam, visas nocturno tempore ab occidente faces ardoremque caeli, ut fulminum iactus, ut terrae motus relinquam, ut omittam ceterarelinquam, ut omittam cetera ceteraque tux quae tamtam ita αβ x multa nobis consulibus facta sunt ut haec quae nunc fiunt canere di immortales viderentur, hoc certe, QuiritesQuirites C1 (qui C) lαγ : om. cett. , quod sum dicturus neque praetermittendum neque relinquendum est.

nam profecto memoria tenetis Cotta et Torquato consulibus compluris inin tux: inde o: de cett. Capitolio res de caelo esse percussas, cum etcum et bshtx: et cum Cl: et tum AVao simulacra deorum depulsa sunt et statuae veterum hominum deiectae et legum aera liquefacta et tactus etiamet tactus etiam tactus est etiam αγ et Servius ad Ecl. i. 17 ille qui hanc urbem condidit Romulus, quem inauratumauratum CAV lactentem Vhtu in Capitolio, parvum atque lactantem, uberibus lupinis inhiantem fuisse meministis. quo quidem tempore cum haruspices ex tota Etruria convenissent, caedis atque incendia et legum interitum et bellum civile ac domesticum et totius urbis atque imperi occasum appropinquare dixerunt, nisi di immortales omni ratione placati suo numine prope fata ipsa flexissent.

itaque illorum responsis tum et ludi per decem dies facti sunt neque res ulla quae ad placandos deos pertineret praetermissa est. idemque iusserunt simulacrum Iovis facere maius et in excelsocelso Aahx conlocare et contra atque anteaante aoux: om. h fuerat ad orientem convertere; ac se sperare dixerunt, si illud signum quod videtis solis ortum et forum curiamquecuriamque curiamAa: et curiam V conspiceret, fore ut ea consilia quae clam essent inita contra salutem urbis atque imperi inlustrarenturita inlustrarentur coni. Halm (ita ante collocandum hab. ux) ut a senatu populoque Romano perspici possent. atque illud signum conlocandumconlocatum α consules illi locaveruntlocaverunt x: collocaverunt αβ h: statuerunt otu ; sed tanta fuit operis tarditas ut neque superioribus consulibus neque nobis ante hodiernum diem conlocaretur.

hic quisquis h αγ: qui αβ potest esseesse α h, Priscian. K. iii. 277: esse, Quirites αβγ tam aversus a vero, tam praeceps, tam mente captus qui neget haec omnia quae videmus praecipueque hanc urbem deorum immortalium nutu ac potestate administrari? etenim cum esset ita responsum, caedis, incendia, interitum rei publicae comparari, et ea per civisper civis a perditis civibus αγ 29 eo bs αγ: et α ho: et eo l , quae tum propter magnitudinem scelerum non nullis incredibilia videbantur, ea non modo cogitata a nefariis civibus verum etiam suscepta esse sensistis. illud vero nonne ita praesens est ut nutu Iovis optimi maximi factum esse videatur, ut, cum hodierno die mane per forum meo iussu et coniurati et eorum indices in aedem Concordiae ducerentur, eo ipso tempore signum statueretur? quo conlocato atque ad vos senatumque converso omnia et senatus et voset senatus et vos om. duo dett. quae erant contra salutemsalutem senatum salutemque (et salutem h) h αβ omnium cogitatacogitata post erant hab. bs inlustrata et patefacta vidistis.

quo etiam maiore sunt isti odio supplicioque digni qui non solum vestris domiciliis atque tectis sed etiam deorum templis atque delubris sunt funestos ac nefarios ignis inferre conati. quibus ego si me restitisse dicam, nimium mihi sumam et non sim ferendus: ille, ille Iuppiter restitit; ille Capitolium, ille haec templa, ille cunctam urbem, ille vos omnis salvos esse voluit. dis ego immortalibus ducibusducibus om. αh mentem, Quirites a hanc mentem voluntatemque suscepi atque ad haec tanta indicia perveni. iam vero illa Allobrogum sollicitatio, iam ab Lentulo ceterisque domesticis hostibus tam dementer tantae res creditae et ignotis et barbaris commissaeque litterae numquam essent profecto, nisi ab dis immortalibus huic tantae audaciae consilium esset ereptum. quid vero? ut homines Galli ex civitate male pacata, quae gens una restat quae bellum populo Romano facere posse etet posse h αγ non nolle videatur, spem imperi ac rerum maximarummaximarum α ho: amplissimarum αβ tux ultro sibi a patriciis hominibus oblatam neglegerentneglegere Aa: neglegeret V vestramque salutem suis opibus anteponerentanteponere Aa: anteponeret V , id non divinitus esse factum putatis, praesertim qui nos non pugnando sed tacendo superare potueruntpotuerint Madvig (sed cf. Zielinski p. 202)?

quam ob rem, Quirites, quoniam ad omnia pulvinaria supplicatio decreta est, celebratote illos dies cum coniugibus ac liberis vestris. nam multi saepe honores dis immortalibus iusti habiti sunt ac debiti, sed profecto iustiores numquam. erepti enim estis ex crudelissimo ac miserrimo interitu, ereptierepti α ho: et erepti tux: om. αβ sine caede, sine sanguine, sine exercitu, sine dimicatione; togati me uno togato duce et imperatore vicistis.

etenim recordamini, Quirites, omnis civilis dissensiones, non solum eas quas audistis sed eas quas vosmet ipsi meministis atque vidistis. L.Lucius Sulla P.Publium Sulpicium oppressitoppressit eiecit ex urbe add. αβho: ex urbe eiecit add. tux, del. Lambinus : C.Gaium Marium, custodem huius urbis, multosque fortis viros partim eiecit ex civitate, partim interemit. Cn.Gnaeus Octavius consul armis expulit ex urbe conlegam: omnis hic locus acervis corporum et civium sanguine redundavit. superavit postea Cinna cum Mario: tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis exstincta sunt. Vltus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla: ne dici quidem opus est quanta deminutionedeminutione diminutione (demutatione C1: dimicatione x) codd. civium et quanta calamitate rei publicae. dissensit M.Marcus Lepidus a clarissimo et fortissimoac fortissimo t sol. viro Q.Quinto Catulo: attulit non tam ipsius interitus rei publicae luctum quam ceterorum.

~~atque illae tamen omnes~~atque... omnes seclusi (tamen omnes om. x) dissensiones erant eius modi quaequae α h: Quirites, quae αβγ non ad delendam sed ad commutandam rem publicam pertinerent. non illi nullam esse rem publicam sed in ea quae esset se esse principes, neque hanc urbem conflagrare sed se in hac urbe florere voluerunt. atque illae tamen omnes dissensiones, quarum nulla exitium rei publicae quaesivit, eius modi fuerunt ut non reconciliatione concordiae sed internicione civium diiudicatae sintatque illae... sint del. Bloch . in hoc autem uno post hominum memoriam maximo crudelissimoque bello, quale bellum nulla umquam barbariabarbaries hx2 cum sua gente gessit, quo in bello lex haec fuit a Lentulo, Catilina, Cethego, Cassio constituta ut omnes qui salva urbe salvi esse possent in hostium numero ducerentur, ita me gessi, Quirites, ut salvi omnesomnes om. bs, ante salvi hab. tux conservaremini, et, cum hostes vestri tantum civium superfuturum putassent quantum infinitae caedi restitisset, tantum autem urbis quantum flamma obire non potuisset, et urbem et civis integros incolumisqueintegros incolumisque omnes incolumes, Quirites (q. l) αβ servavi.

quibus pro tantis rebus, QuiritesQuirites om. C1, nullum ego a vobis praemium virtutis, nullum insigne honoris, nullum monumentum laudis postulabopostulo bsx praeterquam huius diei memoriammemoriam vestram h αβ x sempiternam. in animis ego vestris omnis triumphos meos, omnia ornamenta honoris, monumenta gloriae, laudis insignia condi et conlocari volo. nihil me mutum potest delectare, nihil tacitum, nihil denique eius modi quod etiam minus digni adsequi possintpossint bsux: possunt cett. . memoria vestra, Quirites, nostrae resres nostrae bs alentur, sermonibus crescent, litterarum monumentis inveterascent et conroborabuntur; eandemque diem intellego, quam spero aeternam fore, propagatam esse et ad salutem urbis et ad memoriam consulatus meipropagatam esse... mei mei propagatam αγ , unoque tempore in hac re publica duos civis exstitisse quorum alter finis vestri imperi non terrae sed caeli regionibus terminaret, alter huiushuius eiusdem αβ tux imperi domicilium sedisque servaret.

sed quoniam earum rerum quas ego gessi non eadem est fortuna atque condicio quae illorum qui externa bella gesserunt, quod mihi cum eiseis his αβ ho: illis tux vivendum est quos vici ac subegi, illi hostis aut interfectos aut oppressos reliquerunt, vestrum est, Quirites, si ceteris facta sua recte prosunt, mihi mea ne quando obsint providere. mentes enim hominum audacissimorum sceleratae ac nefariae ne vobis nocere possent ego providi, ne mihi noceant vestrum est providere. quamquam, Quirites, mihi quidem ipsi nihil ab istis iam noceri potest. Magnum enim est in bonisbonis l αγ: nobis α bsh praesidium quod mihi in perpetuum comparatum est, magna in re publica dignitas quae me semper tacita defendet, magna vis conscientiae quam qui neglegunt, cum me violare volent, sese Aa αβ o: se ipsi cett. indicabunt.

est enimenim etiam tux nobis isis αγ: om. αβ h animus, Quirites, ut non modo nullius audaciae cedamus sed etiam omnis improbos ultro semper lacessamus. quod si omnis impetus domesticorum hostium depulsus a vobis se in me unum converterit, vobis erit videndumprovidendum h αγ , Quirites, qua condicione posthac eos esse velitis qui se pro salute vestra obtulerintobtulerint alu: obtulerunt cett. invidiae periculisque omnibus: mihi quidem ipsi quid est quod iam ad vitae fructum possit adquiri, cum praesertim neque in honore vestro neque in gloria virtutis quicquam videam altius quo mihi libeat ascendere?

illud perficiam profectoprofecto perficiam αβ , Quirites, ut ea quae gessi in consulatu privatus tuear atque ornem, ut, si qua est invidia inin om. αβ conservanda re publica suscepta, laedat invidos, mihi valeat ad gloriam. denique ita me in re publica tractabo ut meminerim semper quae gesserim, curemque ut ea virtute non casu gesta esse videantur. vos, Quirites, quoniam iam est noxnox est bs , venerativeneramini h αγ Iovem illum custodem huius urbis ac vestrum in vestra tecta discedite et ea, quamquam iam est periculum depulsum, tamen aeque ac priore noctenocte fecistis hx custodiis vigiliisque defendite. id ne vobis diutius faciendum sit atque ut in perpetua pace esse possitis providebo, QuiritesQuirites om. abso .

IN L. CATILINAM ORATIO QVARTA HABITA IN SENATV

video, patres conscripti, in me omnium vestrum ora atque oculos esse conversos, video vos non solum de vestro ac rei publicae verum etiam, si id depulsum sit, de meo periculo esse sollicitos. est mihi iucunda in malis et grata in dolore vestra erga me voluntas, sed eam per deos immortalis! deponite atque obliti salutis meae de vobis ac de vestris liberis cogitate. mihi si haec condicio consulatus data est ut omnis acerbitates, omnis dolores cruciatusque perferrem, feram non solum fortiter verum etiam libenter, dum modo meis laboribus vobis populoque Romano dignitas salusque pariatur.

ego sum ille consul, patres conscripti, cui non forum in quo omnis aequitas continetur, non campus consularibus auspiciis consecratus, non curia, summum auxilium omnium gentium, non domus, commune perfugium, non lectus ad quietem datus, non denique haec sedes honorishonoris sella (id est sella t) curulis add. codd.: del. Muretus umquam vacua mortis periculo atque insidiis fuit. ego multa tacui, multa pertuli, multa concessi, multa meo quodam dolore in vestro timore sanavi. nunc si hunc exitum consulatus mei di immortales esse voluerunt ut vos populumque Romanum ex caede miserrimamiserrima AV αβ: miseria cett. , coniuges liberosque vestros virginesque Vestalis ex acerbissima vexatione, templa atque delubra, hanc pulcherrimam patriam omnium nostrum ex foedissima flamma, totam Italiam ex bello et vastitate eriperem, quaecumque mihi uni proponeturproponeretur a fortuna subeatur. etenim si P.Publius Lentulus suum nomen inductus a vatibus fatale ad perniciem rei publicae fore putavit, cur ego non laeter meum consulatum ad salutem populi Romani prope fatalem exstitisse?

qua re, patres conscripti, consulite vobis, prospicite patriae, conservate vos, coniuges, liberos fortunasque vestras, populi Romani nomen salutemque defendite; mihi parcere ac de me cogitare desinite. nam primum debeo sperare omnis deos qui huic urbi praesident pro eo mihi ac mereor relaturos esse gratiam; deinde, si quid obtigerit, aequo animo paratoque moriar. nam neque turpisgravis mors forti viro potest accidere neque immatura consulari nec misera sapientimisera sapienti ht: misera aspicienti (-cient au) cett. . nec tamen ego sum ille ferreus qui fratris carissimi atque amantissimi praesentis maerore non movear horumque omnium lacrimis a quibus me circumsessum videtis. neque meam mentem non domum saepe revocat exanimata uxor et abiecta metu filia et parvolus filius, quem mihi videtur amplecti res publica tamquam obsidem consulatus mei, neque ille qui exspectans huius exitum diei stat in conspectu meo gener. moveor his rebus omnibus, sed in eam partem utiuti ut Vh: ut ii coni. Halm salvi sint vobiscum omnes, etiam si me vis aliqua oppresserit, potius quam etquam etfort. quam ut et illi et nos una rei publicae peste pereamus.

qua re, patres conscripti, incumbite ad salutem rei publicae, circumspicite omnis procellas quae impendent nisi providetis. non Ti.Tiberius Gracchus quod iterum tribunus plebis fieri voluit, non C.Gaius Gracchus quod agrarios concitare conatus estconatus est h: est conatus V: conatus cett. , non L.Lucius Saturninus quod C.Gaium Memmium occidit, in discrimen aliquod atque in vestrae severitatis iudicium adducitur: tenentur ei qui ad urbis incendium, ad vestram omnium caedem, ad Catilinam accipiendum Romae restiterunt, tenentur litterae, signa, manus, denique unius cuiusque confessio: sollicitantur Allobroges, servitia excitantur, Catilina arcessitur, id estid est l: idẽ αβ u: item o: om. a: tale h initum consilium ut interfectis omnibus nemo ne ad deplorandum quidem populi Romani nomen atque ad lamentandam tanti imperi calamitatem relinquatur.

haec omnia indices detulerunt, rei confessi sunt, vos multis iam iudiciis iudicavistis, primum quod mihi gratias egistis singularibus verbis et mea virtute atque diligentia perditorum hominum coniurationem patefactam esse decrevistis, deinde quod P.Publium Lentulum se abdicareut se abdicaret lt praetura coegistis; tum quod eum et ceteros de quibus iudicastis in custodiam dandos censuistis, maximeque quod meo nomine supplicationem decrevistis, qui honos togato habitus ante me est nemini; postremo hesterno die praemia legatis Allobrogum Titoque Volturcio dedistis amplissima. quae sunt omnia eius modi ut eiut ei (i A) Ah: uti (ut o) cett. qui in custodiam nominatim dati sunt sine ulla dubitatione a vobis damnati esse videantur.

sed ego institui referre ad vos, patres conscripti, tamquam integrumfort. integrum sit et, et de facto quid iudicetis et de poena quid censeatis. illa praedicam quae sunt consulis. ego magnum in re publica versari furorem et nova quaedam misceri et concitari mala iam pridem videbam, sed hanc tantam, tam exitiosam haberi coniurationem a civibus numquam putavi. nunc quicquid est, quocumque vestrae mentes inclinant atque sententiae, statuendum vobis ante noctem est. quantum facinus ad vos delatum sit videtis. huic si paucos putatis adfinis esse, vehementer erratis. Latius opinione disseminatum est hoc malum; manavit non solum per Italiam verum etiam transcendit Alpis et obscure serpens multas iam provincias occupavit. id opprimi sustentando etet AV αβ ho: aut a: ac ltu prolatando nullo pacto potest; quacumque ratione placet celeriter vobis vindicandum est.

video duas adhuc esse sententias, unam D. Silani qui censet eos qui haec delere conati sunt morte esse multandos, alteram C.Gaii Caesaris qui mortis poenam removet, ceterorum suppliciorum omnis acerbitates amplectitur. Vterque et pro suasui ltu dignitate et pro rerum magnitudine in summa severitate versatur. alter eos qui nos omnis, qui populum Romanum vita privare conati sunt, quiqui populum Romanum del. Bloch delere imperium, qui populi Romani nomen exstinguere, punctum temporis frui vita et hoc communi spiritu non putat oportere atque hoc genus poenae saepe in improbos civis in hac re publica esse usurpatum recordatur. alter intellegit mortem aa mei: ab Schol. Ambr. edd. recc. dis immortalibus non esse supplici causa constitutam, sed aut necessitatem naturae aut laborum ac miseriarum quietemquietem esse t sol. . itaque eam sapientes numquam inviti, fortes saepe etiam libenter oppetiveruntoppetiverunt Aa αβ: optinuerunt V: appetiverunt cett. . vincula vero et ea sempiterna certe ad singularem poenam nefarii sceleris inventa sunt. municipiis dispertiri iubet. habere videtur ista res iniquitatem, si imperare velis, difficultatem, si rogare.

decernatur tamen, si placet. ego enim suscipiam et, ut spero, reperiam qui id quod salutis omnium causa statueritis non putentputent Ernesti: putet codd. esse suae dignitatis recusare. adiungit gravem poenam municipiismunicipibus t , si quis eorum vincula ruperit; horribilis custodias circumdat et dignasdignas i, Lambinus: digna cett. scelere hominum perditorum; sancit ne quis eorum poenam quos condemnat aut per senatum aut per populum levare possitpossit levare αβ, Zielinski ; eripit etiam spem quae sola hominem in miseriis consolari solet. bona praeterea publicari iubet; vitam solam relinquit nefariis hominibus: quam si eripuisset, multas uno dolore animi atque corporis miserias miserias supplevi: aerumnas Halm: om. codd. (animi atque corporis multos uno dolore h: multos una dolores animi atque corporis Kayser: multos uno dolore dolores etc. Graevius) et omnis scelerum poenas ademisset. itaque ut aliqua in vita formido improbis esset propositaproposita Müller: posita codd. , apud inferos eius modi quaedam illi antiqui supplicia impiis constituta esse voluerunt, quod videlicet intellegebant his remotis non esse mortem ipsam pertimescendam.

nunc, patres conscripti, ego mea video quid intersit. si eritis secuti sententiam C.Gaii Caesaris, quoniam hanc is in re publicain re p. αβ ho: in rem p. cett. (etiam C) viam quae popularis habetur secutus est, fortasse minus erunt hoc auctore et cognitore huiusce sententiae mihi populares impetus pertimescendi; sin illam alteram, nescio an amplius mihi negoti contrahatur. sed tamen meorum periculorum rationes utilitas rei publicae vincatvincat Schol. Gron.: vindicat codd. . habemus enim a Caesare, sicut ipsius dignitas et maiorum eius amplitudo postulabat, sententiam tamquam obsidem perpetuae in rem publicam voluntatis. intellectum est quid interesset inter levitatem contionatorum et animum vere popularem saluti populi consulentem.

video de istis qui se popularis haberi volunt abesse non neminem, ne de capite videlicet civium Romanorum sententiam ferat. is etis et set a: at is et Kayser nudius tertius in custodiam civis Romanos dedit et supplicationem mihi decrevit et indices hesterno die maximis praemiis adfecit. iam hoc nemini dubium est qui reo custodiam, quaesitoriquaesitori α hu: quaestori αβ ot gratulationem, indici praemium decreritdecrerit Ca: decreverit AV: decrevit cett. , quid de tota re et causa iudicarit. at vero C.Gaius Caesar intellegit legem Semproniam esse de civibus Romanis constitutam; qui autem rei publicae sit hostis eum civem esse nullo modo posse: denique ipsum latorem Semproniae legis iussuiniussu Bucherius populi poenas rei publicae dependisse. idem ipsum LentulumLentulumfort. Lentulum, illum, largitorem et prodigum, non putat, cum de pernicie populi Romani, exitio huius urbis tam acerbe, tam crudeliter cogitarit, etiam appellari posse popularem. itaque homo mitissimus atque lenissimus non dubitat P.Publium Lentulum aeternis tenebris vinculisque mandare et sancit in posterum ne quis huius supplicio levando sese hltu: a se αβ o iactare et in pernicie populi Romani posthac popularis esse possit. adiungit etiam publicationem bonorum, ut omnis animi cruciatus et corporis etiam egestas ac mendicitas consequatur.

quam ob rem, sive hoc statueritis, dederitis mihi comitem ad contionem populo carum atque iucundum, sive Silani sententiam sequi malueritis, facile me atque vosvos αβ: vos a cett. crudelitatis vituperatione populus Romanuspopulus Romanus populo Romano a, Müller: om. l αγ liberabit liberabit scripsi (cf. Har. Resp. 49): om. α: exsolvitis αβ h: defendetis l αγ: eripiam i: purgabo Müller , atque obtinebo eam multo leniorem fuisse. quamquam, patres conscripti, quae potest esse in tanti sceleris immanitate punienda crudelitas? ego enim de meo sensu iudico. nam ita mihi salva re publica vobiscum perfrui liceat ut ego, quod in hac causa vehementior sum, non atrocitate animi moveormoveor AV αβ(l2): movear ahl1αγ — quis enim est me mitior? — sed singulari quadam humanitate et misericordia. videor enim mihi videre hanc urbem, lucem orbis terrarum atque arcem omnium gentium, subito uno incendio concidentem. cerno animo sepulta in patriasepulta in patria Aah: sepultam patriam cett. miseros atque insepultos acervos civium, versatur mihi ante oculos aspectus Cethegi et furor in vestra caede bacchantis.

cum vero mihi proposui regnantem Lentulum, sicut ipse sese om. ah, post fatis hab. αβ ex fatis sperasse confessus est, purpuratum esse huichuic CAab1: hunc cett. Gabinium, cum exercitu venisse Catilinam, tum lamentationem matrum familias, tum fugam virginum atque puerorum ac vexationemvexationem CV: vexantium Aahls: vexantiam bu virginum Vestalium perhorresco, et, quia mihi vehementer haec videntur misera atque miseranda, idcirco in eos qui ea perficere voluerunt me severum vehementemque praebebopraebeo b (contra Arusian. K. vii. 486). etenim quaero, si quis pater familias, liberis suis a servo interfectis, uxore occisa, incensa domo, supplicium de servisservis servo cod. Paris. 6602, Lactantius, de ira Dei 1. 17 non quamnon quam Lambinus: numquam Lactantius: quam codd. acerbissimum sumpserit, utrum is clemens ac misericors an inhumanissimus et crudelissimus esse videatur? mihi vero importunus ac ferreus qui non doloredolore ac (et edd.) cruciatu nocentis suum b2shl2: dolore nocentis suum o: om. cett. et cruciatu nocentis suum dolorem cruciatumquecruciatumque (om. que V) ahlo: ac cruciatum b2s: cruciatu tu lenierit. sic nos in his hominibus qui nos, qui coniuges, qui liberos nostros trucidare voluerunt, qui singulas unius cuiusque nostrum domos et hoc universum rei publicae domicilium delere conati sunt, qui id egerunt ut gentem Allobrogum in vestigiis huius urbis atque in cinere deflagrati imperi conlocarent, si vehementissimi fuerimus, misericordes habebimur; sin remissiores esse voluerimus, summaesummae l1αγ: summa cett. nobis crudelitatis in patriae civiumque pernicie fama subeunda est.

Nisi vero cuipiam L.Lucius Caesar, vir fortissimus et amantissimus rei publicae, crudelior nudius tertius visus est, cum sororis suae, feminae lectissimaelectissimae C2: electissimae C1 cett. , virum praesentem et audientem vita privandum esse dixit, cum avum suumsuum αβ l2 et Schol.: om. cett. iussu consulis interfectum filiumque eius impuberem legatum a patre missum in carcere necatumnecatumfort. e re p. necatos excidit esse dixit. quorum quod simile factum, quod initum delendae rei publicae consilium? largitionis voluntas tum in re publica versata est et partium quaedam contentio. atque illoillo eo αβ tempore huius avus Lentuli, vir clarissimusviri clarissimi CAV , armatus Gracchum est persecutus. ille etiam grave tum volnus accepit, ne quid de summa rei publicaesumma rei p. summa rei p. dignitate a: summa dignitate rei p. αβ hx: summa re p. pauci dett. minuereturminueretur diminueretur αβ h (minueretur... rei p. om. CAV); hic ad evertenda fundamenta rei publicaerei p. fundamenta a Gallos arcessit, servitia concitat, Catilinam vocat, attribuit nos trucidandos Cethego et ceteros civis interficiendos Gabinio, urbem inflammandam CassioCassio ox: om. cett. , totam Italiam vastandam diripiendamque Catilinae. vereamini minusminus hic inserui, nimis ante aliquid habent codd. censeo ne in hoc scelere tam immani ac nefando aliquid severiusseverius severe αβ x statuisse videamini: multo magis est verendum ne remissione poenae crudeles in patriam quam ne severitate animadversionis nimis vehementes in acerbissimos hostis fuisse videamur.

sed ea quae exaudio, patres conscripti, dissimulare non possum. iaciuntur enim voces quae perveniunt ad auris meas eorum qui vereri videntur utut ut non hl2: ne non αβ habeam satis praesidi ad ea quae vos statueritis hodierno die transigenda. omnia et provisa et parata et constituta suntsunt αβ l2x: om. cett. , patres conscripti, cum mea summa cura atque diligentia tum multo etiam maiore populi Romani ad summum imperium retinendum et ad communis fortunas conservandas voluntate. omnes adsunt omnium ordinum homines, omnium generumomnium generum Putsche: om. codd. , omnium deniquedenique om. A aetatum; plenum est forum, plena templa circum forum, pleni omnes aditus huius templi ac lociloci ac templi αβ x . causa est enim post urbem conditam haec inventa sola in qua omnes sentirentsentirent lox: sentire α tu: sentiunt αβ: sentire videmus Nohl (cf. § 19) unum atque idem praeter eos qui, cum sibi viderent esse pereundum, cum omnibus potius quam soli perire voluerunt.

hosce ego homines excipio et secerno libenter, neque in improborum civium sed in acerbissimorum hostium numero habendos puto. ceteri vero, di immortales! qua frequentia, quo studio, qua virtute ad communem salutem dignitatemque consentiunt! quid ego hic equites Romanos commemorem? qui vobis ita summam ordinis consilique concedunt ut vobiscum de amore rei publicae certent; quos ex multorum annorum dissensione huius ordinis ad societatem concordiamque revocatos hodiernus dies vobiscum atque haec causa coniungit. quam si coniunctionem in consulatu confirmatam meo perpetuam in re publica tenuerimus, confirmo vobis nullum posthac malum civile ac domesticum ad ullam rei publicae partem esse venturum. Pari studio defendendae rei publicae convenisse video tribunos aerarios, fortissimos viros; scribas item universos quos, cum casu hic dies ad aerarium frequentasset, video ab exspectatione sortis ad salutem communem esse conversos.

omnis ingenuorum adest multitudo, etiam tenuissimorum. quis est enim cui non haec templa, aspectus urbis, possessio libertatis, lux denique haec ipsa etet et hoc αβ l2x commune patriae solum cumcum ox: non h (om. non post cui): om. cett. sit carum tum vero dulce atque iucundum? operae pretium est, patres conscripti, libertinorum hominum studia cognoscere qui, sua virtute fortunam huius civitatis consecuti, verevere verum AV: om. αβ: hanc suam patriam esseesse om. αβ, post suam hab. a, post iudicant t iudicant quam quidamquidam αβ hl: qui (quã V) cett. hic nati, et summo nati locoloco nati αβ o , non patriam suam sed urbem hostium esse iudicaverunt. sed quid ego hosce ordines atque homineshosce ordines atque homines V: huiusce ordinisque homines A: huiusce ordinis hominesque a: huiusce ordinis homines (om. homines u) l αγ: hosce homines ordinesque αβ h: hosce ordines hominesque i commemoro quos privatae fortunae, quos communis res publica, quos denique libertas ea quae dulcissima est ad salutem patriae defendendam excitavit? servus est nemo, qui modomodo nunc modo AV: non modo ah tolerabili condicione sit servitutis, qui non audaciam civium perhorrescat, qui non haec stare cupiat, qui non quantumtantum quantum αβ ho audetaudeat αβ et quantumquantum αβ l1x: in quantum cett. potest conferat ad salutemcommunem post salutem add. αβ h, ante salutem x voluntatis.

qua re si quem vestrum forte commovet hoc quod auditum est, lenonem quendam Lentuli concursare circum tabernas, pretio sperare sollicitari posse animos egentium atque imperitorum, est id quidem coeptum atque temptatum, sed nulli sunt inventi tam aut fortuna miseri aut voluntate perditi qui non illum ipsum sellae atque operis et quaestus cotidiani locum, qui non cubile ac lectulum suumillum suum αβ l2x , qui denique non cursum hunc otiosum vitae suae salvum esse velint. multo vero maxima pars eorum qui in tabernis sunt, immoimmo cod. Oxon. Dorvill. 79 sup. lin., et unus cod. Halmii: nisi cett. vero — id enim potius est dicendum — genus hoc universum amantissimum est oti. etenim omne instrumentum, omnis opera atque quaestus frequentia civium sustentatur, alitur otio; quorum si quaestus occlusis tabernis minui solet, quid tandem incensis futurum fuit?

quae cum ita sint, patres conscripti, vobis populi Romani praesidia non desunt: vos ne populo Romano deesse videamini providete. habetis consulem ex plurimis periculis et insidiis atque ex media morte non ad vitam suam sed ad salutem vestram reservatum. omnes ordines ad conservandam rem publicam mente, voluntatevoluntate voluntate studio virtute αβ x , voce consentiunt. obsessa facibus et telis impiae coniurationis vobis supplex manus tendit patria communis, vobis se, vobis vitam omnium civium, vobis arcem et Capitolium, vobis aras Penatium, vobis illum ignem Vestae sempiternum, vobis omnium deorum templa atque delubra, vobis muros atque urbis tecta commendat. praeterea de vestra vita, de coniugum vestrarum atque liberorum anima, de fortunis omniumomnibus x , de sedibus, de focis vestris hodierno die vobis iudicandum est.

habetis ducem memorem vestri, oblitum sui, quae non semper facultas datur; habetis omnis ordines, omnis homines, universum populum Romanum, id quod in civili causa hodierno die primum videmus, unum atque idem sentientem. cogitate quantis laboribus fundatum imperium, quanta virtute stabilitam libertatem, quanta deorum benignitate auctas exaggeratasque fortunas una nox paenequam paene h delerit. id ne umquam posthac non modo nonmodo non modo ltux confici sed ne cogitari quidem possit a civibus hodierno die providendum estest A αβ hox: om. cett. . atque haec, non ut vos qui mihi studio paene praecurritis excitarem, locutus sum, sed ut mea vox quae debet esse in re publica princeps officio functa consulari videretur.

nunc ante quam ad sententiam redeo, de me pauca dicam. ego, quanta manus est coniuratorum, quam videtis esse permagnam, tantam me inimicorum multitudinem suscepisse video; sed eam turpem iudicoturpem iudico scripsi: esse turpem iudico At: iudico esse turpem αβ: esse iudico turpem cett. et infirmamet infirmam et contemptam add. αβ hx et abiectam. quod si aliquando alicuius furore et scelere concitata manus ista plus valuerit quam vestra ac rei publicae dignitas, me tamen meorum factorum atque consiliorum numquam, patres conscripti, paenitebit. etenim mors, quam illiilli illi mihi αβ h: mihi illi x fortasse minitantur, omnibus est parata: vitae tantam laudem quanta vos me vestris decretis honestastis nemo est adsecutus; ceteris enim semper bene gestagestae AV αβ , mihi uni conservata re publicaconservatae rei p. V αβ gratulationem decrevistis.

sit Scipio clarus ille cuius consilio atque virtute Hannibal in Africam redire atque Italiaex Italia αβ decedere coactus est, ornetur alter eximia laude Africanus qui duas urbis huic imperio infestissimas Karthaginem Numantiamque delevit, habeatur vir egregius Paulus ille cuius currum rex potentissimus quondam et nobilissimus Perses honestavit, sit aeterna gloria Marius qui bis Italiam obsidione et metu servitutis liberavit, anteponatur omnibus Pompeius cuius res gestae atque virtutes isdem quibus solis cursus regionibus ac terminis continentur: erit profecto inter horum laudes aliquid loci nostrae gloriae, nisi forte maius est patefacere nobis provincias quo exire possimus quam curare ut etiam illi qui absunt habeant quo victores revertantur.

quamquam est uno loco condicio melior externae victoriae quam domesticae, quod hostes alienigenae aut oppressi serviunt aut receptirecepti recepto h: recepti in amicitiam αβ beneficio se obligatos putant, qui autem ex numero civium dementia aliqua depravati hostes patriae semel esse coeperunt, eos, cum a pernicie rei publicae reppuleris, nec vi coercere nec beneficio placare possis. qua re mihi cum perditis civibus aeternum bellum susceptum esse video. id ego vestro bonorumque omnium auxilio memoriaque tantorum periculorum, quae non modo in hoc populo qui servatus est sed inin x cod. S. Marci 255 sup. lin.: om. cett. omnium gentium sermonibus ac mentibus semper haerebit, a me atque a meis facile propulsari posse confido. neque ulla profecto tanta vis reperietur quae coniunctionemconiunctionem αβ x: conductionem cett. vestram equitumque Romanorum et tantam conspirationem bonorum omnium confringere et labefactare possit.

quae cum ita sint, pro imperio, pro exercitu, pro provincia quam neglexi, pro triumpho ceterisque laudis insignibus quae sunt a me propter urbis vestraeque salutis custodiam repudiata, pro clientelis hospitiisquehospitiisque hospitesque AV: hospitibusque h provincialibus quae tamen urbanis opibus non minore labore tueor quam comparo, pro his igitur omnibus rebus, pro meis in vos singularibus studiis proque hac quam perspicitisprospicitis abt: conspicitis h ad conservandam rem publicam diligentia nihil a vobis nisi huius temporis totiusque mei consulatus memoriam postulo: quae dum erit in vestris fixa mentibus, tutissimo me muro saeptum esse arbitrabor. quod si meam spem vis improborum fefellerit atque superaverit, commendo vobis parvum meum filium, cui profecto satis erit praesidi non solum ad salutem verum etiam ad dignitatem, si eius qui haec omnia suo soliussolius lx: solus cett. periculo conservarit illum filium esseesse filium Zielinski memineritis.

quapropter de summa salute vestra populique Romani, de vestris coniugibus ac liberis, de aris ac focis, de fanis atque templis, de totius urbis tectis ac sedibus, de imperio ac libertate, de salute Italiae, de universa re publica decernite diligenter, ut instituistis, ac fortiter. habetis eum consulem qui et parere vestris decretisdecretis om. A in lac. non dubitet et ea quae statueritis, quoad vivet, defendere et per se ipsum praestare possitquoad possit h .