On Behalf of Marcus Tullius

PRO M. TVLLIO ORATIO

Antea sic hanc causamantea sic hanc causam Peyron: a ... T agere statueramagere statueram Beier: a ... s ... ra. T, recuperatoresrecuperatores Peyron: ... tores T (inter recip. et recup. variant in hac oratione codd., ut infitiaturosut infitiaturos Orelli: ... turos T adversarios arbitrarer tantam caedem et tam atrocem ad familiam suam pertinere. itaque animo soluto a cura et a cogitatione veneram, quod intellegebam facile id me testibus planum facere posse. nunc vero postea quam non modo confessus est vir primarius, L. QuinQuin ... T: suppl. Peyronctius laborabamlaborabam Peyron: borabam T ut, quod arguebam, id factum esse ostenderem; nunc in eo consumenda est oratio ut ne adversarii, quod infitiari nullo modo potuerunt, cum maxime cuperent, id cum confessi sunt, meliore loco esse videantur.

itaque tum vestrum difficilius iudiciumdiudicium T: corr. Peyron, mea facilis defensio fore videbatur. ego enim omnia in testibustestibus Peyron: tes T quid est facilius quam de eo qui confitetur iudicare? mihi autem difficile est satis copiose de eo dicere quod nec atrocius verbis demonstrari potest quam re ipsa est, neque apertius oratione mea fieri quam ipsorum confessione factum est.

Cum in hac re quam commemoravi mihi mutanda ratio defensionis minus diligenter illius existimationem quamquam sup. lin. hab. T rem M. Tulli viderer defendere. nunc quoniam Quinctius ad causam pertinere putavit res ita multas, falsas praesertim et inique confictas, proferre de vita et moribus et existimatione M. Tulli, multis de causis mihi Fabius debebit ignoscere, si minus eius famae parcere videbor quam antea consului.

Pri . . ore putavit ad officium suum pertinere adversario nulla in re parcere, quid me oportet Tullium pro Tullio facere, homine coniuncto mecum non minus animo quam nomine? ac mihi magis illud laborandum videtur, recuperatores, ut quod antea nihil in istum dixi probare possim, quamprobare possim quam Cramer: prob ... umquam A nene suppl. Mommsen in eo reprehendar quod hoc tempore respondeo.

verum et tum id feci quod oportuit, et nunc faciam quod necesse est. nam cum esset de re pecuniaria controversia, quod damnum datum M. Tullio diceremus, alienum meamea a mea Peyron natura videbatur quicquam de existimatione P. Fabi dicere, non quiaquin A: corr. Mai res postulare non videretur. quid ergo est? tametsi postulat causa, tamen, nisi plane cogit ingratiis, ad male dicendum non soleo descendere. nunc cum coactus dicam, si quid forte dicam, tamen id ipsum verecunde modicequemodique A: corr. Heinrich faciam, tantum ut, quoniam sibi me non esse inimicum potuit priore actione Fabius iudicare, nunc M. Tullio fidelem certumque amicum esse cognoscat.

Vnum hoc abs te, L. Quincti, pervelim impetrare—quod tametsi eo volo quia mihi utile est, tamen abs te idcirco quia aequumaecum A est, postulo—ut ita tibi multum temporis ad dicendum sumas ut hishis Cramer: is A aliquid ad iudicandum relinquas. namque antea non defensionis tuae modus, sed nox tibi finem dicendi fecit; nunc, si tibi placere potest, ne idem facias, id abs te postulo. neque hoc idcirco postulo quodquod A (Peyron): quo Mai te aliquid censeam praeterire oportere aut non quam ornatissime et copiosissime dicere, verum ut semel una quaque de re dicas; quod si facies, non vereor ne dicendo dies eximatur.

iudicium vestrum est, recuperatores, Qvantae pecvniae paret dolo malo familiae P. Fabi vi hominibvs armatis coactisve damnvm datvmdatum T: factum A esse M. Tvllio. eius rei taxationem nos fecimus; aestimatio vestra est; iudicium datum est in quadruplum.

Cum omnes leges omniaque iudicia quae paulo graviora atque asperiora videntur esse ex improborum iniquitate et iniuria nata sunt, tum hoc iudicium paucis hisce annis propter hominum malam consuetudinem nimiamque licentiam constitutum est. nam cum multae familiae dicerentur in agris longinquis et pascuis armatae esse caedisque facere, cumque ea consuetudo non solum ad res privatorum sedsed T: sed etiam A ad summam rem publicam pertinere videretur, M. Lucullus, qui summa aequitate etet T: ad A: atque Peyron sapientia ius dixit, primus hoc iudicium composuit et id spectavit ut omnesomnes A: homines T ita familias suas continerent ut non modo armati damnum nemini darent verum etiam lacessiti iure se potius quam armis defenderent;

et cum sciretsciret T: scirent A de damno legem esse Aquiliam, tamen hochoc hic Heinrich ita existimavit, apud maiores nostros cum et res et cupiditates minores essent et familiae non magnae magno metu continerentur ut perrarout perraro A: perraro T: et perraro Cramer fieret ut homo occideretur, idque nefarium acac T: et A singulare facinus putaretur, nihil opus fuisse iudicio de vi coactis armatisque hominibus; quod enim usu non veniebat, de eo si quis legem aut iudicium constitueret, non tam prohibere videreturvideretur T: videtur A quam admonere.

his temporibus cum exex A: et T bello diuturno atque domestico res in eam consuetudinem venisset ut homines minore religione armis uterentur, necesse putavit esse et in universam familiam iudicium dare, quod a familia factum diceretur, et recuperatores dare,

ut quam primum res iudicaretur, et poenam graviorem constituere, ut metu comprimeretur audacia, et illam latebram tollere: 'damnum iniuria.' quod in aliisaliis T: illis A causis debet valere et valet lege Aquilia, id ex huius modi damno quod vi per servos armatos datum esset

ipsi statuerent quo tempore possent suo iure arma capere, manum cogere, homines occidere. Cum iudicium ita daretdaret Heinrich: daretur A ut hoc solum in iudicium veniretvenire A: corr. Beier, videreturne vi hominibus coactis armatisve damnum dolo malo familiae datum, neque illud adderetaderet A: corr. Cramer 'inivria,' putavit se audaciam improborum sustulisse, cum spem defensionis nullam reliquissetrelinquisset A (ita § 21).

quoniam quod iudicium et quo consilio constitutum sit cognostis, nunc rem ipsam, ut gesta sit, dum breviter vobis demonstro, attendite.

fundum habet in agro ThurinoThurino Quintil. iv. 3. 121: Thyrino A M. Tullius paternum, recuperatores, quem se habere usque eo non moleste tulit, donec vicinum eius modi nactus est qui agri finis armis proferre mallet quam iure defendere. nam P. Fabius nuper emit agrum de C. Claudio senatore, cui fundo erat adfinis M. Tullius, sane magno, dimidio fere pluris incultum exustis villis omnibus quam quanti integrum atque ornatissimum carissimis pretiis ipse Claudius emeratemerat suppl. Heinrich

clam circumscripsisse isti a consulari Macedonia et Asia. etiam illud addam quod ad rem pertinet: imperatore mortuo pecuniam nescio quo modo quaesitam dum volt in praedio ponere, non posuit, sed abiecit. nihil adhuc m

. . am calamitatecalamitatem A: corr. Mai vicinorum corrigit, et quod stomachum suum damno Tulli explereexplere Mai: plere A conatus est.

est in eo agro centuria quae PopulianaPopiliana A (Peyron): cf. §§ 17, 19, 21 nominatur, recuperatores, quae semper M. Tulli fuit, quam etiam pater possederatpossederat Mai: pos A posita esse et ad fundum eius convenire. ac primum, quod eum negoti totius et emptionis suae paenitebat, fundum proscripsit; eum autem emptum habebat cum socio Cn. Acerronio, viro optimooptimo Mai: op A modum proscripsisse.

hominem appellat. iste sane adroganter quod commodum fuit respondit. Nequedum finis auctor demonstraverat. mittit ad procuratorem litteras et ad vilicum Tullius facturum negavit; illis absentibus finis Acerronio demonstravit neque tamen hanc centuriam Populianam vacuam tradidit. Acerronius, quo modo potuit, se de tota rese de tota me Niebuhr: sedetorare A ex

minemine A: discrimine Heinrich eius modi semustilatus effugit. adducit iste interea in saltum homines electos maximis animis et viribus et eisiis Mai: is A arma quae cuique habiliahabilia Heinrich: abitalia A atque apta essent comparat, prorsus ut quivis intellegeret non eos ad rem rusticam, verum ad caedem ac pugnam comparari.

brevi illoillo illi Cramer tempore Q. Cati Aemiliani, hominis honesti, quem vos nostis, duo homines occiderunt; multa alia fecerunt; passim vagabantur armati, non obscure, sed ut plane intellegere viderentur ad quam rem parati essent; agros, vias denique infestas habebant. venit in ThurinumTyrinum A (cf. § 14) interea Tullius. deinde iste pater familias Asiaticus beatus, novus arator et idem pecuarius, cum ambularet in agro, animadvertit in hac ipsa centuria Populiana aedificium non ita magnum servumque M. Tulli PhilinumPhilinum Mai (e § 22): filium A sticnegotiimmeost A: 'stic negoti immeo est (`vulgarem pronuntiationem expressit orator') Peyron.

'quid vobis,' inquit, 'istic negoti in meo est?' servus respondit pudenter, at non stulte, dominum esse ad villam; posse eum cum eo disceptare si quid vellet. rogat Fabius Acerronium—nam ibi tum erat—ut secum simul veniat ad Tullium. venitur. ad villam erat Tullius. appellat Fabius ut aut ipse Tullium deduceret aut ab eo deduceretur. dicit deducturum se Tullius, vadimonium Fabio Romam promissurum. manet in ea condicione Fabius. mature disceditur.

proxima nocte, iam fere cum lux adpropinquaret, ad illud aedificium de quo antea dixi, quod erat in centuria Populiana, servi P. Fabi frequentes armatique veniunt; introitum ipsi sibi vivi suppl. Heinrich manuque patefaciunt; homines magni preti servos M. Tulli nec opinantis adoriuntur; quodquodque Huschke facile factu fuit, neque tam multos neque repugnantis multi armati paratique occidunt tantumque odi crudelitatisque habuerunthabuerunt Mai: ... uerunt A ut eos omnis gurgulionibus insectis relinquerent, ne, si quem semivivum ac spirantem etiam reliquissent, minor eisiis Huschke: his A: is Heinrich honor haberetur; praeterea tectum villamque disturbant.

hanc rem tam atrocem, tam indignam, tam repentinam nuntiat M. Tullio Philinus, quem antea nominavi, qui graviter saucius e caede effugerat. Tullius statim dimittit ad amicos, quorum exex Beier: ea A vicinitate ThurinaThurina Pluygers: tum illa A bona atque honesta copia praesto fuit.

omnibus acerba res et misera videbatur. Cum amici in comm turbarunt.

audite, quaeso, in eas res quas commemoro hominum honestorum testimonium. haec quae mei testes dicunt, fatetur adversarius eos vere dicere; quae mei testes non dicunt, quia non viderunt nec sciunt, ea dicit ipse adversarius. nostri testes dicunt occisos homines; cruorem in locis pluribusplurimb. T, deiectum aedificium se vidisse dicunt; nihilvidisse dicunt; nihil Madvig: vidisse; dicunt nihil priores amplius. quid Fabius? Horum nihil negat. quid ergo addit amplius?

Suam familiam fecisse dicit. quo modo? vi hominibus armatis. quo animo? Vt id fieret quod factum est. quid est id? Vt homines M. Tulli occiderentur. quod ergo eo animo factum est ut homines unum in locum convenirent, ut arma caperent, ut certo consilio certum in locum proficiscerentur, ut idoneum tempus eligerent, ut caedem facerent, id si voluerunt et cogitarunt et perfecerunt, potestis eam voluntatem, id consilium, id factum a dolo malo seiungere?

at istuc totum 'dolo malo' additur in hoc iudicio eius causa qui agit, non illius quicum agitur. id ut intellegatis, recuperatores, quaeso ut diligenter attendatis; profecto quin ita sit non dubitabitis.

si ita iudicium daretur ut id concluderetur quod a familia factum esset, si quae familia ipsa in caede interesse noluisset et homines aut servos aut liberos coegisset aut conduxisset, totum hoc iudicium et praetoris severitas dissolveretur. nemo enim potestposset Kayser hochoc Müller: haec T iudicare, qua in re familia non interfuisset, in ea re eam ipsam familiam vi armatis hominibus damnum dedisse. ergo, id quia poterat fieri et facile poterat, idcirco non satis habitum est quaeri quid familia ipsa fecisset, verum etiam illud, quid familiae dolo malo factum esset.

nam cum facit ipsa familia vimvim Halm: vi T armatis coactisve hominibus et damnum cuipiam dat, id dolo malo fieri necesse est; cum autem rationem init ut ea fiat, familia ipsa non facit, fit autem dolo malo eius. ergo addito 'dolo malo' actoris et petitoris fit causa copiosior. Vtrum enim ostendere potest, sive eam ipsam familiam sibi damnum dedisse, sive consilio et opera eius familiae factum esse, vincat necesse est.

videtis praetores per hos annos interdicereinterdicere Madvig: intercedere T hoc modomodo T (Krüger): interdicto Peyron, velut intervelut inter suppl. Huschke me et M. Claudium: Vnde dolodolo Baiter: dedolo T malo tvo, M. Tvlli, M. Clavdivs avt familia avt procvrator eivs vi detrvsvs est, cetera ex formula. si, ubisi ubi Kayser: sicut T: sicubi Madvig ita interdictum est et sponsio facta, ego me ad iudicem sicsic Kayser: si T defendam utut suppl. Peyron vi me deiecisse confitear, dolo malo negem, ecquisetquis T: corr. Orelli me audiat? non opinor equidemquidem T: corr. Halm, quia, si vi deieci M. Claudium, dolo malo deieci; in vi enim dolus malus inest, etet at Kayser Claudio utrumvis satis est planum facere, vel se a me ipso vi deiectum esse vel me consilium inisse ut vi deiceretur.

plus igitur datur Claudio, cumigitur ... Claudio cum ... T (Krüger): suppl. Beier ita interdicitur, unde dolo malo meounde dolo malo meo T2, Keller: unde a me (e v. 26 geminat.) T1 vi deiectus sit, quam si daretur, unde a me vi deiectus esset. nam in hoc posteriore, nisi ipse egomet deiecissem, vincerem sponsionem; in illo priore, ubi dolus malus additurauditur T: corr. Beier, sive consilium inisseminissem ut vi deiceretur add. T: del. Keller (e § 29 v. 24 repetitum) sive ipse deiecissem sup. lin. hab. T, sive ipse deiecissem, necesse erat te dolo malo meo vi deiectum iudicari.

hoc persimile atque adeo plane idem est in hoc iudicio, recuperatores. quaero enim abs te, si ita iudicium datum esset: Qvantae pecvniae paret a familia P. Fabii vivi suppl. Huschke hominibvs armatis damnvm M. Tvllio datvmdatum Baiter: ... tum T: factum Beier, quid haberes quod diceres? nihil, opinor. fateris enim omnia et familiam P. Fabi fecisse et vi hominibus armatis fecisse. quod additum est 'dolo malo,' id te adiuvare putas in quo opprimitur et excluditur omnis tua defensio?

nam si additum id non esset ac tibi libitum esset ita defenderedefenderem T: corr. Peyron, tuam familiam non fecisse, vinceres, si id probare potuisses. nunc, sive illa defensione uti voluisses sive hac qua uteris, condemneris necesse est; nisi putamus eum in iudiciumeum ... icium T (Krüger): suppl. Peyron venire qui consilium inierit, illum qui fecerit non venire, cum consilium sine facto intellegi possit, factum sine consilio non possit. an, quod factum eius modi est ut sine occulto consilio, sine nocte, sine vi, sine damno alterius, sine armis, sine caede, sine maleficio fieri non potuerit, id sine dolo malo factum iudicabitur? an, qua in re praetorpraetor Peyron: P. R. T illi improbam defensionem tolli voluit, in ea re mihi difficiliorem actionem factam putabitis?

hic mihi isti singulari ingenio videntur esse qui et id quod mihi contra illos datum est ipsi adripiunt et scopulo atque saxis pro portu stationeque utuntur. nam in dolo malo volunt delitisceredelitescere Peyron, in quo, non modo cum omnia ipsi fecerunt quae fatentur, verum etiam si per alios id fecissent, haererent ac tenerentur.

ego non in una re sola, quod mihi satis est, neque in universa re solumsolum quod mihi satis est add. T: ego delevi (re solum ... satis est del. Francken), sed singillatimsingilatim T: corr. Klotz in omnibus dolum malum exstare dico. consilium capiunt ut ad servos M. Tulli veniant; dolo malo faciunt. arma capiunt; dolo malo faciunt. tempus ad insidiandum atque celandum idoneum eligunt; dolo malo faciunt. vi in tectum inruunt; in ipsa vi dolus est. occidunt homines, tectum diruunt; nec homo occidi nec consulto alteri damnum dari sine dolo malo potest. ergo si omnes partes sunt eius modi ut in singulis dolus malus haereat, universam rem et totum facinus sine dolo malo factum iudicabitis?

quid ad haec Quinctius? sane nihil certum neque unum, in quo non modo possit verum putet se posse consistere. primum enim illud iniecitini. c. t T: suppl. Peyron, nihil posse dolo malo familiae fieri. hoc loco non solum fecit ut defenderet Fabium, sed ut omnino huiusce modi iudicia dissolveret. nam si venit id in iudicium de familia quod omnino familia nulla potest committere, nullum est iudicium, absolvantur omnes de similide ... mili T (Krüger): suppl. Peyron causa necesse estest hoc solum add. T: del. Madvig (ex si hoc solum repetitum), bona me hercule!

si hoc solum essetesset ex est T, tamen vos, tales viri, nolle deberetis maximam rem coniunctam cum summa re publicapublica p. T (Keller): om. Peyron fortunisque privatorum, severissimum iudicium maximaque ratione compositum per vos viderivideri T1: videretur T2 (ne severissimum ... videretur Huschke) esse dissolutum. sed non id solum agitur Priscian 6.1.5 hoc iudicium sic exspectatur ut non unae rei statui, sed omnibus constitui putetur.

ego intellego, et tamen dicendum est ad ea quae dixit Quinctius, non quo ad rem pertineat, sed ne quid, quia a me praetermissum sitsit Baiter: est Peyron (de T incertum), pro concesso putetur.

dicis oportere quaeri, homines M. Tulli iniuria occisi sintsint Madvig: essent T necne. de quo hoc primum quaero, venerit ea res in hoc iudicium necne. si non venit, quid attinet aut nos dicere aut hos quaerere? si autem venit, quid attinuit te tam multis verbis a praetore postulare ut adderet in iudicium 'inivria,' et, quia non impetrasses, tribunos pl. appellare et hic in iudicio queri praetoris iniquitatem, quod de iniuria non addidissetaddidisset Huschke: addiderit (vel addidebet) T?

haec cum praetorem postulabas, cum tribunos appellabas, nempe itanempe ita Peyron: ... m ... a T dicebas, potestatem tibi fieri oportere ut, si posses, recuperatoribusreciperatores T: corr. Beier persuaderes non esse iniuria M. Tullio damnum datum. quod ergo ideo in iudicium addi voluisti, ut de eo tibi apud recuperatores dicere liceret, eo non addito nihilo minus tamen ita dicis, quasi id ipsum a quo depulsusdepulsus Peyron: e ... s. s T es impetraris? at quibus verbis in decernendo Metellus usus est ceterique-que suppl. Madvig quos appellasti? nonne haec omnium fuit oratio, quod vi hominibus armatis coactisve familia fecisse diceretur, id tametsi nullo iure fieri potuerit, tamen se nihil addituros? et recte, recuperatores.

nam cum perfugio nullo constituto tamen haec scelera servi audacissime faciant, domini impudentissime confiteantur, quid censetis fore, si praetor iudicet eius modi caedis fieri iure posse? an quicquam interest utrum magistratus peccato defensionem constituant an peccandi potestatem licentiamque permittant?

etenim, recuperatores, non damno commoventur magistratus ut in haec verba iudicium dent. namsisi suppl. Beier id esset, nec recuperatores potius darent quam iudicem nec in universam familiam, sed in eum quicumeumcum T: suppl. Peyron nominatim ageretur, nec in quadruplum, sed in duplum, et adad suppl. Beier 'damnvm' adderetur 'inivria.' neque enim is qui hoc iudicium dedit, de ceteris damnis ab lege Aquilia recedit, inin Peyron: id T quibus nihil agitur nisi damnum, qua de re praetor animum debetdebeat Baiter advertere.

in hoc iudicio videtis agi de vi, videtis agi de hominibus armatis, videtis aedificiorum expugnationes, agri vastationes, hominum trucidationes, incendia, rapinas, sanguinem in iudicium venire, et miramini satis habuisse eos qui hoc iudicium dederunt id quaeri, utrum haec tam acerba, tam indigna, tam atrocia facta essent necne, nonnon sup. lin. hab. T utrum iure facta an iniuria? non ergo praetores a lege Aquilia recesserunt, quae de damno estest esset T, sed de vi et armisarmatis T severum iudicium constituerunt, nec ius et iniuriam quaeri nusquam putarunt oportere, sed eos qui armis quam iure agere maluissent de iure et iniuria disputare noluerunt.

neque ideo de iniuria non addiderunt quod in aliis rebus non adderent, sed ne ipsi iudicarent posse homines servos iure arma capere et manum cogere, neque quod putarent, si additum esset, posse hoc talibus viris persuaderipersuadere Peyron (de T incertum) non iniuria factum, sed ne quod tamenquod tamen quoddam Peyron: fort. quod tamquam scutum dare in iudicio viderentur eis quos propter haec arma in iudicium vocavissent.

fuit illud interdictum apud maiores nostros de vi quod hodie quoque est: Vnde tv avt familia avt procvrator tvvs illvm avt familiam avt procvratorem illivs in hoc anno vi deiecisti. deinde additur illius iam hoc causa quicum agitur: cvm ille possideret, et hoc amplius: qvod nec vi nec clam nec precario possideret.

multa dantur ei qui vi alterum detrusisse dicitur; quorum si unum quodlibetquidlibet coni. Müller probare iudici potuerit, etiam si confessus erit se vi deiecisse, vincat necesse est vel non possedisse eum qui deiectus sit, vel vi ab se possedisse, vel clam, vel precariovel non ... vel precariocolon post iudici potuerit (v. 24) transferendum putat Müller. ei qui de vi confessus esset tot defensiones tamen ad causam obtinendam maiores reliquerunt.

age illud alterum interdictum consideremus, quod item nunc est constitutum propter eandem iniquitatem temporum nimiamque hominum licentiamlicentiam suppl. Peyron boni debent dicere.

atque ille legem mihi de xii tabulis recitavit, quae permittit ut furem noctu liceat occidere et luceluce Peyron: luci T (cf. vv. 10, 22), si se telo defendat, et legem antiquam de legibus sacratis, quae iubeat inpune occidi eum qui tribunum pl. pulsaverit. nihil, ut opinor, praeterea de legibus.

qua in re hoc primum quaero, quid ad hoc iudicium recitari istas leges pertinuerit. num quem tribunum pl. servi M. Tulli pulsaverunt? non opinor. num furatum domum P. Fabi noctu veneruntvenerint T: corr. Peyron? ne id quidem. num lucenuncluce T: corr. Beier furatum venerunt et se telo defenderunt? dici non potest. ergo istis legibus quas recitasti certe non potuit istius familia servos M. Tulli occidere.

'non,' inquit, 'ad eam rem recitavi, sed ut hoc intellegeres, non visum esse maioribus nostris tam indignum istuc nescio quid quam tu putas, hominem occidi.' at primum istae ipsae leges quas recitas, ut mittam cetera, significant quam noluerint maiores nostri, nisi cum pernecesse esset, hominem occidi. istaista Keller: primum (e v. 15 repetitum) ista T lex sacrata est, quam rogarunt armati, ut inermes sine periculo possent esse. qua re non iniuria, quo magistratu munitae leges sunt, eius magistratus corpus legibus vallatum esse voluerunt.

Furem, hoc est praedonem et latronem, luce occidi vetant xii tabulae; cum intra parietes tuos hostem certissimum teneas, nisi se telo defenditdefenderit Peyron: defendet Baiter, inquit, etiam si cum telo venerit, nisi utetur telo eo ac repugnabit, non occides; quod siquod si Peyron: quossi T: quid si Madvig repugnat, 'endoplorato,' hoc est conclamato, ut aliqui audiant et conveniant. quid ad hanc clementiam addi potest, qui ne hoc quidem permiserint, ut domi suae caput suum sine testibus et arbitrisarbitriis T: corr. Peyron ferro defendere liceret?

quis est cui magis ignosci conveniat, quoniam me ad xii tabulas revocas, quam si quis quem imprudens occiderit? nemo, opinor. haec enim tacita lex est humanitatis ut ab homine consili, non fortunae poena repetatur. tamen huiusce rei veniam maiores non dederunt. nam lex est in xii tabulis: si telvm manv fvgit ma gis qvam iecit-gis quam iecit suppl. Peyron (cf. Top. 64)

Iulius Rufinianus (H. p. 40.21).

si quiquis Baiter furem occiderit, iniuria occiderit. quam ob rem? quia ius constitutum nullum est. quid, si se telo defenderit? non iniuria. quid ita? quia constitutum est.

. . tamen per vimper vim Beier: verum T factum essetesset non modo servos add. T (e v. 11 geminatum): del. Beier, tamen in eo ipso loco qui tuus esset, non modo servos M. Tulli occidere iure non potuisti verum etiam, si tectum hoc insciente aut per vim demolitus esses quod hic in tuo aedificasset et suum esse defenderet, id vi aut clam factum iudicaretur. tu ipse iam statue quam verum sit, cum paucas tegulas deicere impune familia tua non potuerit, maximam caedem sine fraude facere potuissepotuisset T: corr. Beier. ego ipse tecto illo disturbato si hodie postulem, quod vi aut clam factum sit, tu aut per arbitrum restituas aut sponsione condemneris necesse est; nunc hoc probabis viris talibus, cum aedificium tuo iure disturbare non potueris quod esset, quem ad modum tu vis, in tuo, homines qui in eo aedificio fuerint te tuo iure potuisse occidere?

'atat ad T (ita mox) servus meus non comparet, qui visus est cum tuis; at casa mea est incensa a tuis.' quid ad haec respondeam? ostendi falsa esse; verum tamen confitebor. quid postea? hoc sequitur, ut familiamfamilia T: corr. G. Müller M. Tulli concidi oportuerit? vix me hercule ut corium peti, vix ut gravius expostulari; verum ut esses durissimus, agi quidem usitato iure et cotidiana actione potuit. quid opus fuit vi, quid armatis hominibus, quid caede, quid sanguine?

'at enim oppugnatum me fortasse venissent.' haec est illorum in causa perdita extrema non oratio neque defensio, sed coniectura et quasi divinatio. illi oppugnatum venturi erant? quem? Fabium. quo consilio? Vt occiderent. quam ob causam? quid ut proficerent? qui comperisti? et ut rem perspicuam quam paucissimis verbis agam, dubitari hoc potest, recuperatores, utri oppugnasse videantur, qui ad villam venerunt, an qui in villa manserunt?

qui occisi sunt, an ei ex quorum numero saucius factus est nemo? quiquifort. quibus cur facerent, causa non fuit, an ei qui fecissefecissent T se confitentur? verum ut hoc tibi credam, metuisse te ne oppugnarere, quis hoc statuit umquamstatuit umquam Quintil.: statutumquam T, aut cui concedi sine summo omnium periculo potest, ut eumut eumhic desinit T iure potuerit occidere a quo metuisse se dicat ne ipse posterius occidereturquis hoc ... occideretur hab. Quintil. v. 13. 21?