si quis, iudices, forte nunc adsit ignarus legum iudiciorum consuetudinisqueconsuetudinisque ςB: consuetudinis cett. nostrae, miretur profecto quae sit tanta atrocitas huiusce causae, quodquod quia ςB diebus festis ludisque publicis, omnibus forensibus negotiis intermissis, unum hoc iudicium exerceatur, nec dubitet quin tanti facinoris reus arguaturarguatur accusatus ςB ut eo neglecto civitas stare non possit. idem cum audiat esse legem quae de seditiosis consceleratisque civibus qui armati senatum obsederint, magistratibusmagistratibus ςBπδ: om. P vim attulerint, rem publicam oppugnarint cotidie quaeri iubeat: legem non improbet, crimen quod versetur in iudicio requirat; cum audiat nullum facinus, nullam audaciam, nullam vim in iudicium vocari, sed adulescentemadulescentem nobilem ςB inlustri ingenio, industria, gratia accusari ab eius filio quem ipse in iudicium et vocet et vocarit, oppugnari autem opibus meretriciis: Atratini ipsiusAtratini ipsius scripsi: Atratini illius BPπδ : illius Muretus pietatem non reprehendat, libidinem muliebremlibidinem muliebrem ςB: muliebrem Jibidinem cett. comprimendam putet, vos laboriosos existimet quibus otiosis ne in communi quidem otio liceat esse.

etenim si attendere diligenter atqueatque ς: om. Pπδ : et Angelius existimare vere de omni hac causa volueritis, sic constituetis, iudices, nec descensurum quemquam ad hanc accusationem fuisse cui utrum vellet liceret nec, cum descendisset, quicquam habiturum spei fuisse, nisi alicuius intolerabili libidine et nimis acerbo odio niteretur. sed ego Atratino, humanissimo atque optimo adulescenti, meo necessario, ignosco, qui habet excusationem vel pietatis vel necessitatis vel aetatis. si voluit accusare, pietati tribuo, si iussus est, necessitati, si speravit aliquid, pueritiae. ceteris non modo nihilnihil om. ς ignoscendum sed etiam acriter est resistendum.

ac mihi quidem videtur, iudices, hic introitus defensionis adulescentiae M.Marci Caeli maxime convenire, ut ad ea quae accusatores deformandi huius causa etcausa et Bake: causae ς: causa Pπδ detrahendae spoliandaeque dignitatis gratia dixerunt primum respondeam. obiectus est pater varie, quod aut parum splendidus ipse aut parum pie tractatus a filio diceretur. de dignitate M.Marcus CaeliusM. ς, Lambinus: om. Pπδ notis ac maioribus natu etiam sine mea oratione tacitusetiam sine...tacitus ed. R: et sine...tacitus ς: et sine...et tacitus Pπδ facile ipse respondetrespondit ςb2ψ ; quibus autem propter senectutem, quod iam diu minus in foro nobiscumque versatur, non aeque est cognitus, hi sic habeant, quaecumque in equite Romano dignitas esse possit, quae certe potest esse maxima, eam semper in M.Marco Caelio habitam esse summam hodiequesummam hodieque ςP1ψ2: summamque hodie P2πδ haberi non solum a suis sed etiam ab omnibus quibus potuerit aliqua de causa esse notus.

equitis autem Romaniautem Romani Quintil. xi. I. 28: Romani autem Pπδ esse filium criminis lococriminessloco P1: criminis in loco coni. Halm (contra Quintil.) poni ab accusatoribus neque his iudicantibus oportuit neque defendentibus nobis. nam quod de pietate dixistis, est ista quidemista quidem ς, Lambinus: quidem ista Pπδ nostravestra b, Halm existimatio sed iudicium certe parentis. quid nos opinemur audietis ex iuratis; quid parentes sentiant lacrimae matris incredibilisque maeror, squalor patris et haec praesens maestitia quam cernitis luctusque declarat.

nam quod est obiectum municipibus esse adulescentem non probatum suis, nemini umquam praesenti †Praestutiani†Praestutiani ς: praetoriani (-tori-P2 in ras.) Pπδ : Praetutiani Gruter (cf. Plin. N. H. iii. 13-14): Puteolani Beroaldus (cf. Val. Max. ix. 3. 8): Tusculani Baiter (cf. C. I. L. xiv. 2622) maiores honores habuerunt, iudicesiudices ς: om. Pπδ , quamquam per ς absenti M.Marco Caelio; quem et absentem in amplissimum ordinem cooptarunt et ea non petenti detulerunt quae multis petentibus denegarunt. idemque nunc lectissimos viros et nostri ordinis et equites Romanos cum legatione ad hoc iudicium et cum gravissima atque ornatissima laudatione miserunt. videor mihi iecisseiecisse ex legisse P: egisse Halm fundamenta defensionis meae, quae firmissima sunt si nituntur iudicio suorum. neque enim vobis satis commendata huius aetas esse posset, si non modo parenti, tali viro, verum etiam municipio tam inlustri ac tam gravi displiceret. equidem,

ut ad me revertar, ab his fontibus profluxi ad hominum famam, et meus hic forensis labor vitaeque ratio demanavitdemanavit ςB: dimanavit Pπδ (ἅπαξ λεγ.) ad existimationem hominum paulo latius commendatione ac iudicio meorum.

nam quod obiectum est de pudicitia quodque omnium accusatorum non criminibus sed vocibus maledictisque celebratum est, id numquam tam acerbe feret M.Marcus Caelius ut eum paeniteat non deformem esse natum. sunt enim ista maledicta pervolgata inin per ς omnis quorum in adulescentia forma et speciesfuit forma et species ς fuit liberalis. sed aliud est male dicere, aliud accusare. accusatio crimen desiderat, rem ut definiat, hominemhominem ςB: hominem ut Pπδ : nomine ut Manutius notet, argumento probet, teste confirmet; maledictio autem nihil habet propositi praeter contumeliam; quae si petulantius iactaturiaciatur Muretus , convicium, si facetius, urbanitas nominatur.

quam quidem partem accusationis admiratus sum et moleste tuli potissimum esse Atratino datam. neque enim decebat neque aetas illa postulabat neque, id quod animum advertereanimum advertere ς (cf. Clu. § 1): animadvertere Pπδ poteratis, pudor patiebatur optimi adulescentis in tali illum oratione versari. vellem aliquisaliquis σπδ: aliqui P ex vobis robustioribus hunc male dicendi locum suscepisset; aliquanto liberius et fortius et magis more nostro refutaremus istam male dicendi licentiam. tecum, Atratine, agam leniuslenius agam ςB , quod et pudor tuustuus om. ςB moderatur orationi meae et meummeum om. ςB erga te parentemque tuum beneficium tueri debeodebet ς . illud tamen te esse admonitum volo,

primum utut ς, Lambinus: om. Pπδ qualis es talem te omnes essete omnes esse (se) ς: te Pπδ : te esse omnes Klotz existiment, ut quantum a rerum turpitudine abes tantum te a verborum libertate seiungas; deinde ut ea in alterum ne dicas quae, cum tibi falso responsa sint, erubescas. quis est enim cui via ista non pateat, quis estquis est ς: om. Pπδ qui huic aetati atque istihuic aetati atque isti (huic Agroetius) dignitati ς, Agroetius (K. vii. 118): isti aetati Pbh: isti aetati atque etiam isti dignitati cett. dignitati non possit quam velit petulanter, etiam si sine ulla suspicione, at non sinenon sine ullo ς argumento male dicere? sed istarum partium culpa est eorum qui te agere voluerunt; laus pudoris tui, quod ea te invitum dicere videbamus, ingeni, quod ornate politeque dixisti.

verum ad istam omnemomnem om. ς orationem brevis est defensio. nam quoad aetas M.Marci Caeli dare potuit istipotuit isti ς, Naugerius: potuisti Pe: potuit cett. suspicioni locum, fuit primum ipsius pudore, deinde etiam patris diligentia disciplinaque munita. qui ut huic togam virilemtogam virilem ς: virilem togam Pπδ dedit — nihil dicam hoc loco de me; tantum sit quantum vos existimatisexistimetis Ernesti ; hoc dicam, hunc a patre continuo ad me esse deductum — nemo hunc M.Marcum Caelium in illo aetatis flore vidit nisi aut cum patre aut mecum aut in M.Marci Crassi castissima domo cum artibus honestissimis erudiretur.

nam quod Catilinae familiaritas obiecta Caelio est, longe ab ista suspicione abhorrere debet. hoc enim adulescente scitis consulatum mecum petisse Catilinam. ad quem si accessit aut si asi a si ς me discessit umquam — quamquam multi boni adulescentes illi homini nequam atque improbo studuerunt — tumtum ς, Angelius: tamen Pπδ existimetur Caelius Catilinae nimium familiaris fuisse. at enim postea scimus et vidimus esse hunc in illius etiametiam ς: om. Pπδ amicis. quis negatneget ς ? sed ego illud tempus aetatis quod ipsum sua sponte infirmum, aliorum autemautem ςB: om. Pπδ libidinelibidini ς, Ascens. 3 in mg. infestum est, id hoc loco defendo. fuit adsiduus mecum praetore me; non noverat Catilinam; Africam tum praetor ille obtinebat. secutus est tum annustum annus ς: annus Pπδ : annus cum Garatoni , causam de pecuniis repetundis Catilina dixit. mecum erat hic; illi ne advocatus quidem venit umquam. deinceps fuit annus quo ego consulatum petivi; petebat Catilina mecum. numquam ad illum accessit, a me numquam recessit.

tot igitur annos versatus in foro sine suspicione, sine infamia, studuit Catilinae iterum petenti. quem ergo ad finem putas custodiendam illam aetatem fuisse? nobis quidem olim annus erat unus ad cohibendum bracchium toga constitutus, et ut exercitatione ludoque campestri tunicati uteremur, eademque erat, si statim mereremerere ςB: mereri Pπδ stipendia coeperamus, castrensis ratio ac militaris. qua in aetate nisi qui se ipse sua gravitate et castimonia et cum disciplina domestica tum etiam naturali quodam bono defenderetdefenderet (-rit h) πδ: defenderat P , quoquo modo a suis custoditus esset, tamen infamiam veram effugere non poterat. sed qui prima illailla prima ς initia aetatis integra atque inviolata praestitisset, de eius fama acac et ς pudicitia, cum iam seseiam sese ς: is iam se Pπδ : iam se Vollgraf conroboravisset ac vir inter viros esset, nemo loquebatur.

atat Francken: ac ς: om. Pπδ studuit Catilinae, cum iam aliquot annos esset in foro, Caelius. et multi hoc idem ex omni ordineordine omni ς atque ex omni aetate fecerunt. habuit enim ille, sicuti meminisse vos arbitror, permulta maximarum non expressa signa sed adumbrata virtutum. Vtebatur hominibus improbis multis; et quidem optimis se viris deditum esse simulabatsimulaverat ς . erant apud illum inlecebrae libidinum multae; erant etiam industriae quidam stimuli ac laboris. flagrabant vitia libidinis apud illumillum eum ς ; vigebant etiam studia rei militaris. neque ego umquam fuisse tale monstrum in terris ullum puto, tam ex contrariis diversisque atque atque Lambinus: om. Pπδ : et unus det. inter se pugnantibus naturae studiis cupiditatibusque conflatum.

quis clarioribus viris quodam temporequodam tempore quondam ς (contra Frontonem, ad Anton. ii. 6) iucundior, quis turpioribusturpioribus viris ς coniunctior? quis civis meliorum partium aliquando, quis taetrior hostis huic civitati? quis in voluptatibus inquinatior, quis in laboribus patientior? quis in rapacitate avarior, quis in largitione effusior? illa vero, iudices, in illo homine admirabiliaadmirabilia ς: mirabilia Pπδ fuerunt, comprehendere multos amicitia, tueri obsequio, cum omnibus communicare quod habebat, servire temporibus suorum omnium pecunia, gratia, labore corporiscorporibus ς esset et ςb2ψ2: esset (ante ras. P) cett. , scelere etiam, si opus esset, et audacia, versare suam naturam et regere ad tempus atque huc et illuc torquere acac et ς flectere, cum tristibus severe, cum remissis iucunde, cum senibus graviter, cum iuventute comiter, cum facinerosis audaciteraudaciter ςBeg: audacter Ph , cum libidinosis luxuriose vivere.

hac ille tam varia multiplicique natura cum omnis omnibus exex omnibus ς terris homines improbos audacisque conlegerat, tum etiam multos fortis viros et bonos specie quadam virtutis adsimulataequadam rei p. adsimulatam ς tenebat. neque neque ne ς umquam ex illo delendi huius imperi tam consceleratus impetus exstitisset, nisi tot vitiorum tanta immanitas quibusdam facilitatisfacultatis Madvig et patientiae radicibus niteretur. qua re ista condicio, iudices, respuatur, nec Catilinae familiaritatis crimen haereat. est enim commune cum multis et cum quibusdamquibusdam ς: quibusdam etiam Pπδ (cf. Zielinski p. 77) bonis. me ipsum, me, inquam, quondam paene ille decepit, cum et civis mihi bonus et optimi cuiusque cupidus et firmus amicus ac fidelis videretur; cuius ego facinora oculis prius quam opinione, manibus ante quam suspicione deprendi. cuius in magnis catervis amicorum si fuit etiam Caelius, magis est ut ipse moleste ferat errasse se, sicuti non numquam in eodem homine me quoque erroris mei paenitet, quam ut istiusipsius ς amicitiae crimen reformidet.

itaque a maledictis impudicitiaeimpudicitiae ς, Garatoni ex Quintil. iv. 2. 27: pudicitiae Pπδ ad coniurationis invidiam oratio est vestra delapsaoratio delapsa est ς . posuistis enim, atque id tamen titubanter et strictim, coniurationis hunc propter amicitiampropter amicitiam hunc ς Catilinae participem fuisse; in quo non modo crimen non haerebat sed vix diserti adulescentis cohaerebat oratio. qui enim tantus furor in Caelio, quod tantum aut in moribus naturaque volnus aut in re atque fortuna? ubi denique est in ista suspicione Caeli nomen auditum? nimium multa de re minime dubia loquor; hoc tamentamen Pπδ : tantum Lambinus dico. non modo si socius coniurationis, sed nisi inimicissimus istius sceleris fuisset, numquam coniurationis accusatione adulescentiam suam potissimum commendare voluisset.

quod haud scio an de ambitu et de criminibus istis sodalium ac sequestriumsequestrum B , quoniam huc incidi, similiter respondendum putem. numquam enim tam Caelius amens fuisset ut, si sesesi sese scripsi: ses se ς: si se Pπδ isto infinito ambitu commaculasset, ambitus alterum accusaret, neque eius facti in altero suspicionem quaereret cuius ipse sibi perpetuam licentiam optaret, nec, si sibi semel periculum ambitus subeundum putaret, ipse alterum iterum ambitus crimine arcesseret. quod quamquam nec sapienter et me invito facit, tamen est eius modi cupiditascupiditas b2ψ2 : cupiditatis ς: cupidus (-idinis g) cett.: del. Lambinus ut magis insectari alterius innocentiam quam de se timide cogitare videatur.

nam quod aes alienum obiectum est, sumptus reprehensi, tabulae flagitatae, videte quam pauca respondeam. tabulas qui in patris potestate estest sit ς nullas conficitconfecit ed. R . versuram numquam omnino fecit ullam. sumptus unius generis obiectus est, habitationis; triginta milibus dixistisdixistis eum add. Pπδ, ego delevi (clausulae gratia) habitare. nunc demumdemum || || || P: demum, iudices Halm intellego P.Publii Clodi insulam esse venalem, cuius hic in aediculis habitat decem, ut opinor, milibus. vos autem dum illi placere voltis, ad tempus eiuseius eris ς: num eri? mendacium vestrumvestrumsequuntur in Peg verba renuerit qui unguenta § 27 usque ad inanes metus § 36 accommodavistis.

reprehendistis a patre quod semigrarit. quod quidem in hacin hac ς, Lambinus: iam in hac Pπδ aetate minime reprendendum est. qui cum et ex publica causaex publica causa ςb2ψ2, Francken: et (om. et π) ex rei p. causa Pπδ iam esset mihi quidem molestam, sibi tamen gloriosam victoriam consecutus et per aetatem magistratus petere posset, non modo permittente patre sed etiam suadente ab eo semigravit et, cum domus patris a foro longe abessetet cum...abesset cum...abesset, et Schwartz , quo facilius et nostras domus obire et ipse a suis coli possetposset ςP2bg2ψ: possit cett. , conduxit in Palatio non magno domum. quo loco possum dicere id quod vir clarissimus, M.Marcus Crassus, cum de adventu regis Ptolemaei quereretur, paulo ante dixit:

Vtinam ne in nemore Pelio — ac longius mihimihi quidem ς: quidem mihi Pπδ quidem contexere hoc carmen liceret:

nam numquam era errans hanc molestiam nobis exhiberet

Medea animo aegro, amore saevo saucia. sic enim, iudices, reperietis quod, cum ad id loci venero, ostendam, hanc Palatinam Medeam migrationemquemigrationemque hanc scripsi: migrationemque huic Pπδ : eamque migrationem huic Kayser hanc adulescenti causam sive malorum omnium sive potius sermonum fuisse.

quam ob rem illa quae ex accusatorum oratione praemuniri iam et fingi intellegebam, fretus vestra prudentia, iudices, non pertimesco. aiebant aiebant || aiebant (-i- m. 2 in ras.) P: iaciebant ς enim fore testem senatorem qui se pontificiis comitiis pulsatum a Caelio diceret. A quo quaeram, si prodierit, primum cur statim nihil egerit, deinde, si id queri quam agere maluerit, cur productus a vobis potius quam ipse per se, cur tanto post potius quam continuo queri maluerit. si mihi ad haec acute arguteque responderit, tum quaeram denique ex quo istequo iste b2ψ : quote P1eg: quoto P2bh: quo g2 fonte senator emanet. nam si ipse orietur et nascetur ex sese, fortasse, ut soleo, commovebor; sin autem est rivolus arcessitusarcessitus ς: accersitus cett. et ductus ab ipso capite accusationis vestrae, laetabor, cum tanta gratia tantisque opibus accusatio vestra nitatur, unum senatorem esse solumesse solum ς: solum esse Pπδ qui vobis gratificari vellet inventum.

de teste FufioDE TESTE FVFIO ς, om. Pπδ (cf. Mur. 57).

nec tamentamen tantum ψ1 illud genus alterum nocturnorum testium perhorrescoperhorresco ς: pertimesco Pπδ . est enim dictum ab illis fore qui dicerent uxoressuas uxores ς (contra Severian., Rhet. M. p. 369) suas a cena redeuntis attrectatas esse a Caelio. graves erunt homines qui hoc iurati dicere audebuntaudeant bψ2 , cum sit eis confitendum numquam se ne congressu quidem et constituto coepissecoepisse ςegδ: caedisse Ph de tantis iniuriis experiri. sed totum genus oppugnationis huius, iudices, et iam prospicitis animis et, cum inferetur, propulsare debebitisdebebitis propulsare ς . non enim ab isdem accusatur M.Marcus Caelius a quibus oppugnatur; palam in eum tela iaciuntur, clam subministranturadministrantur ς .

neque ego idego id ς: id ego Pπδ : eo id Schütz dico ut invidiosum sit in eos quibus gloriosum etiam hoc esseesse hoc ς debet. funguntur officio, defendunt suos, faciunt quod viri fortissimi solent; laesi dolent, irati efferuntur, pugnant lacessiti. sed vestrae sapientiae tamen est, iudices, non, si causa iusta est viris fortibus oppugnandi M.Marcum Caelium, ideo vobis quoquevobis quoque ς, Garatoni: vobis quoque vos Pπδ : vos quoque ed. R causam putare esse iustam alieno dolori potius quam vestrae fidei consulendi. iam consulendi. Iam scripsi: consulendum ς: consulendi (-i add. m. 2)...P: consulendi πδ quae sit multitudo in foro, quae genera, quae studia, quae varietas hominum videtisvidistis ς . ex hac copia quam multos esse arbitramini qui hominibus potentibus, gratiosis, disertis, cum aliquid eos velle arbitrentur, ultro se offerre soleant, operam navare, testimonium polliceri?

hoc ex genere si qui se in hoc iudicium forte proiecerint, excluditote eorum cupiditatem, iudices, sapientia vestra, ut eodem tempore et huius saluti et religioni vestrae et contra periculosas hominum potentias condicioni omnium civium providisse videamini. equidem vos abducam a testibus neque huius iudici veritatem quae mutari nullo modo potest in voluntate testium conlocari sinam quae facillime fingifingi gψ1 : effingi Pehbψ2 , nullo negotio flecti ac detorqueri potest. argumentis agemus, signis luce omni clarioribus crimina refellemus; res cum re, causa cum causa, ratio cum ratione pugnabit.

itaque illam partem causae facile patior graviter et ornate a M.Marco Crasso peroratam de seditionibus Neapolitanis, de Alexandrinorum pulsatione Puteolana, de bonis pallae Paliae ς . vellem vellem vellem ς dictum esset ab eodem etiam de Dione. de quo ipso tamen quid est quod exspectetis? quod is qui fecit aut non timet aut etiam fatetur; est enim rex; qui autem dictus est adiutor fuisse et conscius, P.Publius Asicius, iudicio est liberatus. quod igitur est eius modi crimen ut qui commisit non neget, qui negavit absolutus sit, id hic pertimescat qui non modo a factifacti Naugerius: facto P πδ verum etiam a conscientiae suspicione afuit? et, si Asicio causacausa P πδ: in causa Müller: fort. ea plus profuit quam nocuit invidia, huic oberit maledictum tuummaledictum tuum ς: tuum maledictum P πδ qui istius facti non modo suspicione sed ne infamia quidem est aspersus?

at praevaricatione estest sit ς Asicius liberatus. perfacile est isti loco respondere, mihi praesertim a quo illa causa defensa est. sed Caelius optimam causam Asici esse arbitratur; cuicuimodicuicuimodi Ant. Augustinus: cuiusmodi P πδ autem sit, a sua putat esseesse ς, edd. VR: eius esse P πδ seiunctam. neque solum Caelius sed etiam adulescentes humanissimi et doctissimi, rectissimis studiis atque optimis artibus praediti, Titus Gaiusque Coponii qui ex omnibus maxime Dionis mortem dolueruntCoponii doluerunt ς b2ψ2 (de Coponiis cf. Balb. § 53): om. P in lac., sine lac. πδ , qui cum doctrinae studioqui cum doctrinae studio ς b2ψ2: omni cum (om. cum eg) doctrina P2πδ atque humanitatis tum etiam hospitio Dionis tenebantur. habitabat apud Titumapud Titum ς: is apud L. Lucceium P2πδ , ut audistis, DioDio erat ς: fuerat ei P2πδ , eratqui cum erat om. P1 in lac. ei cognitus Alexandriae. quid aut hic aut summo splendore praeditus frater eius de M.Marco Caelio existimet ex ipsis, si producti erunt, audietis.

ergo haec removeanturremoveantur ς, ed. Mediol. removentur P πδ , ut aliquando, in quibus causa nititur, ad ea veniamus.

animadverti enim, iudices, audiri a vobis meum familiarem, L.Lucium Herennium, perattente. in quo etsi magna ex parte ingenio eius et dicendi genere quodam tenebamini, tamen non numquam verebar ne illa subtiliter adsubtilis et ad B criminandum inducta oratio ad animos vestros sensim ac leniter accederetad animos accederet] animos accenderet h . dixit enim multa de luxurie, multa de libidine, multa de vitiis iuventutis, multa de moribus et, quiet qui ς g2: ut qui cett. in reliqua vita mitis esset et in hac suavitate humanitatis qua prope iam delectantur omnes versari periucunde soleret, fuit in hac causa pertristis quidamquidam om. ς patruus, censor, magister; obiurgavit M.Marcum Caelium, sicut neminem umquam parens; multa de incontinentia intemperantiaque disseruit. quid quaeritis, iudices? ignoscebam vobis attente audientibus, propterea quod egomet tam triste illud, tamillud tam ς: illud et tam P πδ asperum genus orationis horrebam.

ac prima pars fuit illa quae me minus movebat, fuisse meo necessario Bestiae Caelium familiarem, cenasse apud eum, ventitasse domum, studuisse praeturae. non me haec movent quae perspicue falsa sunt; etenim eos una cenasse dixit qui aut absunt aut quibus necesse est idem dicereidem dicere P2πδ: idem d P1. neque vero illud me commovet quod sibi in Lupercis sodalem esseesse sodalem ς Caelium dixit. fera quaedam sodalitas et plane pastoriciapastoricia BP2πδ: pa P1: pastoralis coni. Halm atque agrestis germanorum Lupercorum, quorum coitio illa silvestris ante est instituta quam humanitas atque leges, si quidem non modo nomina deferunt inter se sodales sed etiam commemorant sodalitatem in accusando, ut ne quisne quis P1: ne quis si ς: ne si quis P2πδ id forte nesciat timere videanturvideantur Abram: videatur P πδ !

sed haec omittoomitto ς: omittam P πδ ; ad illa quae me magis moverunt respondeorespondebo b2ψ .

deliciarum obiurgatio fuit longa, etiametiam scripsi: et ea P πδ: et eo Kayser lenioralienior ς (fort. et a causa alienior), plusque disputationis habuit quam atrocitatis, quo etiam audita est attentius. nam P.Publius Clodius, amicus meus, cum se gravissime vehementissimeque iactaret et omnia inflammatusinflammatusfort. inflatius ageret tristissimis verbis, voce maxima, tametsi probabamprobem ς eius eloquentiam, tamen non pertimescebam; aliquot enim in causis eum videram frustra litigantem. tibi autem, Balbe, respondeorespondebo Donatus ad Ter. Hecyram iv. I. 30 primum precario, si licet, si fas est defendi a me eum qui nullum convivium renueritrenuerit h δ: reminierit P: inierit ς eg , qui in hortis fueritqui fuerit Donatus: om. P πδ , qui unguenta sumpserit, qui Baias viderit.

equidem multos et vidi in hac civitate et audivi, non modo qui primoribus labris gustassent genus hoc vitae et extremis, ut dicitur, digitis attigissent sed qui totam adulescentiam voluptatibus dedidissentdedidissent Ascens. (3) mg.: dedissent P πδ , emersisse aliquando et se ad frugem bonam, ut dicitur, recepisse gravisque homines atque inlustris fuisse. datur enim concessu omnium huic aliqui ludus aetati, et ipsa natura profundit adulescentiae cupiditates. quae si ita erumpunt ut nullius vitam labefactent, nullius domum evertant, faciles et tolerabiles haberi solent.

sed tu mihi videbare ex communi infamia iuventutis aliquam invidiam Caelio velle conflare. itaque omne illud silentium quod est orationi tributum tuae fuit ob eam causam quod uno reo proposito de multorum vitiis cogitabamus. facile est accusare luxuriem. dies iam me deficiatdeficiat P, Ernesti: deficiet πδ , si quae dici in eam sententiam possuntpossint Ernesti conerconer -er add. P2 in ras. expromere; de corruptelis, de adulteriis, de protervitate, de sumptibus immensa oratio est. Vt tibi reum neminem sed vitia istaista scripsi: ipsa ς: om. P πδ proponas, res tamen ipsa et copioseet copiose ς, Naugerius (2): om. P πδ et graviter accusari potest. sed vestrae sapientiae, iudices, estiudices est est in ras. hab. P: est, iudices, Halm non abduci ab reo nec, quos aculeos habeathabet ς severitas gravitasque vestra, cum eos accusator erexerit in rem, in vitia, in mores, in tempora, emittere in hominem et in reum, cum is non suo crimine sed multorum vitio sit in quoddam odium iniustum vocatus.

itaque egoego ς: om. P πδ severitati tuae itaita ut oportet ς: ut oportet ita P πδ ut oportet respondere non audeo. erat enim meum deprecari vacationem adulescentiae veniamque petere. non, inquam, audeo; perfugiis nihilnihil ς: non P πδ utor aetatis, concessa omnibus iura dimitto; tantum peto ut, si quasi quae Halm est invidia communis hoc tempore aeris alieni, petulantiae, libidinum iuventutis, quam video esse magnam, tamentamen Wrampelmeyer: tam ς: om. P πδ ne huic aliena peccata, ne aetatis ac temporum vitia noceant. atque ego idem qui haec postulo quin criminibus quae in hunc proprie conferuntur diligentissime respondeam non recuso.

sunt autem duo crimina, auri et veneni; in quibus una atque eadem persona versatur. aurum sumptum a Clodia, venenum quaesitum quod Clodiae daretur, utut ς: om. P πδ (cf. Zielinski p. 207) dicitur. omnia somnia ς sunt aliaalia talia ς: illa Ernesti non crimina sed maledicta, iurgi petulantis magis quam publicae quaestionis. 'adulter, impudicus, sequester' convicium est, non accusatio. nullum est enim fundamentum horum criminum, nullaenullae ς: nulla P πδ sedes; voces sunt contumeliosae temere ab irato accusatoreab irato accusatore arbitratu accusatoris b2ψ nullo auctore emissae. Horum duorum criminum video auctorem,

video fontemauctorem video fontem ς: fontem video auctorem P πδ , video certum nomen et caput. auro opus fuit; sumpsit a Clodia, sumpsit sine teste, habuit quamdiu voluit. maximum video signum cuiusdam egregiae familiaritatis. necare necare b1g2ψ: negare P π b2 eandem voluit; quaesivit venenum, sollicitavit servos, potionemservos, potionem Bährens: quos potuit P πδ paravit, locum constituit, clam attulitclam attulit scripsi: quam ante locum hab. ς: om. P πδ . Magnum rursus odium video cum crudelissimo discidio exstitisse. res est omnis in hac causa nobis, iudices, cum Clodia, muliere non solum nobili verumnobili verum ς, Quintil. ix. 4. 97: nobili sed (nobi P1) P πδ etiam nota; de qua ego nihil dicam nisi depellendi criminis causa.

sed intellegis pro tua praestanti prudentia, Cn.Gnaei Domiti, cum hac sola rem esse nobis. quae si se aurum Caelio commodasse non dicit, si venenum ab hoc sibi paratum esse non arguit, petulanter facimus, si matrem familias secus quam matronarum sanctitas postulat nominamus. sin ista muliere remota nec crimen ullum nec opes ad oppugnandum M.M. ς: om. P πδ Caelium illis relinquuntur, quid est aliud quod nos patroni facere debeamus, nisi ut eos qui insectantur repellamus? quod quidem facerem vehementius, nisi intercederent mihi inimicitiae cum istius mulieris viro — fratremfratrem ς Bb2, Claud. Sac. (K. vi. 468): fratre P πδ, Rufinian. (Rhet. M. 40) volui dicere; semper hic erro. nunc agam modice nec longius progrediar quam me mea fides et causa ipsa cogetcogit ς b2: necnec ς: neque P πδ enim muliebris umquam inimicitias mihimihi inimicitias ς gerendas putavi, praesertim cum eacum ea om. Quintil. ix. 2. 99 quam omnes sempersemper om. Quintil. amicam omnium potius quam cuiusquam inimicam putaverunt.

sed tamen ex ipsa quaeram prius utrum me secum severe et graviter et prisce agere malit, an remisse et leniter et urbane. si si Ernesti: sin BP πδ: si enim Bährens illo austero more ac modo, aliquis mihi ab inferis excitandus est ex barbatis illis, non hac barbulahac barbula ex barbula illa ς B qua ista delectatur sed illased illa ς B: sed ex illa cett. horrida quam in statuis antiquis atque imaginibus videmus, qui obiurget mulierem et quiet qui ς: et P πδ pro me loquatur ne mihi ista forte suscenseat. exsistat igitur ex hac ipsa familia aliquis ac potissimum Caecus ille; minimum enim dolorem capiet qui istam non videbit. qui profecto, si exstiterit, sic aget ac sic loquetur: 'mulier, quid tibi cum Caelio, quid cum homine adulescentulo, quid cum alieno? cur aut tam familiarisfamiliaris Severian. (Rhet. M. 360): famil. huius ς B: famil. huic P πδ fuisti ut aurum commodaresaccommodares ς B , aut tam inimica ut venenum timeres? non patrem tuum videras, non patruum, non avum, non proavumnon proavum ς B: proavum cett. , non abavum, non atavumnon abavum, non atavum scripsi (cf. Nipperdey, Leges Ann. p. 42): non atavum non ς B: atavum cett. audieras consules fuisse;

non denique modo te Q.Quinti Metelli matrimonium tenuisse sciebas, clarissimi ac fortissimi viri patriaeque amantissimi, qui simul ac pedem limine extulerat, omnis prope civis virtute, gloria, dignitate superabat? cum ex amplissimo genere in familiam clarissimam nupsisses, cur tibi Caelius tam coniunctus fuit? cognatus, adfinis, viri tui familiaris? nihil eorumeorum horum b1, Ernesti . quid igitur fuit nisi quaedam temeritas ac libido? nonne te, si nostrae imagines viriles non commovebant, nene et quidem om. B progenies quidem mea, Q. illa Claudia, aemulam domesticae laudis in gloria muliebri esse admonebat, non virgo illa Vestalis Claudia quae patrem complexa triumphantem ab inimico tribuno plebei de curru detrahi passa non est? cur te fraterna vitia potius quam bona paterna et avita et usque a nobis cum in viris tum etiam in feminis repetita moverunt|| moverunt (mov- m. 2 in ras.) P: fort. commoverunt? ideone ego pacem Pyrrhi diremi ut tu amorum turpissimorum cotidie foedera ferires, ideo aquam adduxi ut ea tu inceste uterere, ideo viam munivi ut eam tu alienis viris comitata celebrares?'

sed quid ego, iudices, ita gravem personam induxiintroduxi Quintil. ix. 2. 60 utut ς: ut et P πδ: ut etiam Wesenberg verear ne se idem Appius repente convertat et Caelium incipiat accusare illa sua gravitate censoria? sed videro hoc posterius atque ita, iudices, ut velut vel ς: vel (om. g) P πδ severissimis disceptatoribus M.Marci Caeli vitam me probaturum esse confidam. tu vero, mulier — iam enim ipse tecum nulla persona introducta loquorloquar ς — si ea quae facis, quae dicis, quae insimulas, quae moliris, quae arguisfacis arguis (quae ante moliris om. b2: quae insimulas om. ψ2) ς b2ψ2: om. P1: facis, quae dicis, quae in sororem tuam moliris, quae argumenta P2πδ , probare cogitas, rationem tantae familiaritatis, tantae consuetudinis, tantae coniunctionis reddas atque exponas necesse est. accusatores quidem libidines, amores, adulteria, Baias, actasactas P: acta πδ , convivia, comissationes, cantus, symphonias, navigia iactant, idemque significant nihil se te invita dicere. quae tu quoniam mente nescio qua effrenata atque praecipitipraeceps ς in forum deferri iudiciumque voluisti, aut diluas oportet acac Halm: aut P πδ falsa esse doceas aut nihil neque crimini tuo neque testimonio credendum esse fateare.

sin autem urbanius me agere mavis, sic agam tecum. removebo illumillum illum ς senem durum ac paene agrestem; ex his igiturhis igitur P1: his igitur tuis P2πδ: istis tuis Madvig sumam aliquem ac potissimum minimum fratrem qui est in isto genere urbanissimus; qui te amat plurimum, qui propter nescio quam, credo, timiditatem et nocturnos quosdam inanis metus tecum semper pusio cum maiore sorore cubitabatcubitabat Quintil. viii. 3. 22: cubitavit P πδ . Eum putato tecum loqui: 'quid tumultuaris, soror? quid insanis?

quid clamoremclamorem Ribbeck: clamore P πδ exorsa verbis parvam rem magnam facis? vicinum adulescentulum aspexisti; candor huius te et proceritas voltus oculique pepuleruntpepulerunt σπδ: perpulerunt P ; saepius videre voluisti; fuisti non numquam in isdem hortis; visvis P1, Madvig: visa P2πδ nobilis mulier illum filium familias patre parco ac tenaci habere tuis copiis devinctum. non potespotest ς: potes || P ; calcitrat, respuit, repellitrepellit ς B: om. cett. , non putat tua dona esseesse dona ς tanti. confer te alio. habes hortos ad Tiberim ac diligenter eo loco paratosparatos ς B: parasti P: praeparasti πδ quo omnis iuventus natandi causa venit; hinc licet condiciones cotidie legas; cur huic qui te spernit molesta es?'

redeo nunc ad te, Caeli, vicissim ac mihi auctoritatem patriam severitatemque suscipio. sed dubito quem patrem potissimum sumam, Caecilianumne aliquem vehementem atque durum:

nunc enim demum midemum mi Ribbeck: demum mihi P πδ: mihi demum B animus ardet, nunc meum cor

cumulatur iraira cura B aut illum:

O infelix, o sceleste! ferrei sunt isti patres:

egone quid dicam, quid velimquid velim Spengel: egone quid velim P πδ ? quae tu omnia

tuis foedis factis facis ut nequiquam velim, vix ferendi. diceret talis pater: 'cur te in istam vicinitatem meretriciam contulisti? cur inlecebris cognitis non refugisti?' cur alienamalienam om. ς dissice ς, Puteanus: disce P πδ ullam mulierem nosti? Dide ac dissice; per me tibi tibi Francken: om. P πδ licet. si egebis, tibi dolebit, non mihi non mihi Francken: om. P πδ . mihi sat est qui aetatis quod relicuom est oblectem meae.

huic tristi ac derecto seni responderet Caelius se nullase nulla in tam om. P1 in 4 versuum lac. cupiditate inductum de via decessisse. quid signi? nulli sumptus, nulla iactura, nulla versura. at fuit fama. quotus quisquequisque BP2πδ: quisque est qui T istam effugere potest, praesertimeffugere potest, praesertim scripsi: praesertim effugere potest ς B: effugere potest (ante 12 litt. lac. P2) cett.: effugere possit Halm in tam maledica civitate? vicinum eius mulieris miraris male audisse cuius frater germanus sermones iniquorum effugere non potuit? leni vero et clementi patrepatre Schwartz: patri P πδ cuius modi ille est: fores ecfregitecfregit Müller: etfregit P1: effregit P2πδ , restituentur; discidit vestem, resarcietur, CaeliCaelii Angelius: filii PT πδ causa est expeditissima. quid enim esset in quo se non facile defenderet? nihil iam in istam mulierem dico; sed, si esset aliqua dissimilis istius quae se omnibus pervolgaret, quae haberet palam decretumdecretumfort. devinctum (cf. § 36) semper aliquem, cuius in hortos, domum, Baias iure suo libidines omnium commearent, quae etiam aleret adulescentis et parsimoniam patrum suis sumptibus sustineretsustineret ς (cf. Liv. xxxix. 9. 6): sustentaret cett. ; si vidua libere, proterva petulanter, dives effuse, libidinosa meretricio more viveret, adulterum ego putarem si quisquis qui Quintil. viii. 4. 1 hanc paulo liberius salutasset?

dicet aliquis: 'haec igitur estest igitur T (contra Quintil. ix. 2. 15) discipulina ς (cf. Rep. ii. 19) tua disciplina? sic tu instituis adulescentis? ob hanc causam tibi hunc puerum parensparens tibi hunc puerum ς commendavit et tradidit, ut in amoreamoribus ς atque in voluptatibus adulescentiam suam conlocaret, et utut T ς: om. P πδ hanc tu vitam atque haec studia defenderes?' ego, si quissi quis ς g: si quid TB: si qui cett. (variant codd. Quintil.), iudices, hoc robore animi atque hac indole virtutis acac BP πδ, Quintil.: ad (ex adq.) T: atque Halm continentiae fuit ut respueret omnis voluptates omnemque vitae suaesuae vitae ς B cursum in labore corporis atque inatque in atque ς B animi contentione conficeret, quem non quies, non remissio, non aequalium studia, non ludi, non conviviumconvivium TB: convivia P πδ delectaretdelectaret scripsi: delectarent codd. , nihilqui nihil Halm in vita expetendum putaret nisi quod esset cum laude et cum dignitate coniunctum, hunc mea sententia divinis quibusdam bonis instructum atque ornatum puto. ex hoc genere illos fuisse arbitror Camillos, FabriciosFabricios ante fuisse hab. T , CuriosFurios B , omnisque eos qui haec ex minimis tanta fecerunt.

verum haec genera virtutum non solum in moribus nostris sed vix iam in libris reperiuntur. chartae quoque quae illam pristinam severitatem continebant obsoleverunt; neque solum apud nos qui hanc sectam rationemque vitae re magis quam verbis secuti sumus sed etiam apud Graecos, doctissimos homines, quibus, cum facere non possent, loqui tamen et scribere honeste et magnifice licebat, aliaalia T ς g2: aliqua P πδ quaedam mutatis Graeciae temporibus praecepta exstiterunt.

itaque alii voluptatis causa omnia sapientes facere dixerunt, neque abnec ab ς hac orationis turpitudine eruditi homines refugerunt; alii cum voluptate dignitatem coniungendam putaverunt, ut res maxime inter se repugnantis dicendidicendi verborum ς facultate coniungerent; illud unum derectum iter ad laudem cum labore qui probaverunt, prope soli iam in scholis sunt relicti. multa enim nobis blandimenta natura ipsa genuit quibus sopita virtus coniveret interduminterdum ς, Madvig: et interdum cett,; multas vias adulescentiae lubricas ostendit quibus illa insistere aut ingredi sine casu aliquo acac TB: aut P πδ prolapsione vix posset; multarum rerum iucundissimarum varietatem dedit qua non modo haec aetas sed etiam iam conroborata caperetur.

quam ob rem si quem forte inveneritis qui aspernetur oculis pulchritudinem rerum, non odore ullo, non tactu, non sapore capiatur, excludat auribus omnem suavitatem, huic homini ego fortasse et pauci deos propitios, plerique autem iratos putabuntputaverunt T . ergo haec deserta via et inculta atque interclusa iam frondibus et virgultiset virg. ac virg. ς relinquatur. detur aliqui ludusaliqui ludus T: aliquid P πδ aetati; sit adulescentia liberior; non omnia voluptatibusvoluptatibus cupiditatibus ς denegentur; non semper superetsuperent ς vera illa etet ac ς derecta ς P: directa πδ derecta ratiovia et ratio ς ; vincat aliquando cupiditas voluptasque rationem, dum modo illa in hoc genere praescriptio moderatioque teneatur. parcat iuventus pudicitiae suae, ne spoliet alienam, ne effundat patrimonium, ne faenore trucidetur, ne incurrat in alterius domum atque familiamfamiliam ς: famam cett. , ne probrum castis, labem integris, infamiam bonis inferat, ne quem vi terreat, ne intersit insidiis, scelere careat. postremo cum paruerit voluptatibus, dederit aliquid temporis ad ludum aetatis atque ad inanis hasce adulescentiae cupiditates, revocet se aliquando ad curam rei domesticae, rei forensis reique publicae, ut ea quae ratione antea non perspexerat satietate abiecisse etet ς: om. P πδ experiendo contempsisse videatur.

ac multi quidemquidem ς: om. P πδ et nostra et patrum maiorumque memoria, iudices, summi homines et clarissimi cives fuerunt quorum, cum adulescentiae cupiditates defervissentdeferv. deferuu- P1: deseru- ς , eximiae virtutes firmata iam aetate exstiterunt. ex quibus neminem mihi libetlibet ς, Madvig: liquet P: necesse est πδ nominare; vosmet vobiscum recordamini. nolo enim cuiusquam fortis atque inlustris viri ne minimum quidem erratum cum maxima laude coniungere. quod si facere vellem, multi a me summi atque ornatissimi viri praedicarentur quorum partim nimia libertas in adulescentia, partim profusaprofluxa ς luxuries, magnitudo aeris alieni, sumptus, libidines nominarentur, quae multis postea virtutibus obtectaobiecta ς adulescentiae qui vellet excusatione defenderet.

at vero in M.Marco Caelio — dicam enim iamiam hoc ς confidentius de studiis eius honestis, quoniamquoniam ς, Muretus: quondam P πδ audeo quaedam fretus vestra sapientia libere confiteri — nulla luxuries reperietur, nulli sumptus, nullum aes alienum, nulla conviviorum ac lustrorumlustrorum stuprorum ς libido. quod quidem vitium ventris et gurgitisgutturis ed. R non modo non minuit aetas hominibus sed etiam auget. amores autem et deliciaedeliciae ς: hae deliciae P πδ quae vocantur, quae firmiorefirmo ingenio ς animo praeditis diutius molestae non solent esse — mature enim et celeriter deflorescunt — numquam hunc occupatum impeditumveimpeditumve scripsi: ne impeditum que ς: impeditumque P πδ tenuerunt.

Audistis cum pro se diceret, audistis antea cum accusaret — defendendi haec causa, non gloriandi loquorloquor ς, Naugerius: eloquor P πδ — genus orationis, facultatem, copiam sententiarum atque verborum, quae vestra prudentiaquae vestrae si prudentiae ς: fort. quae vestra est prudentia est, perspexistis. atque in eo non solum ingenium elucere eius videbatis, quod saepe, etiam si industria non alitur, valet tamen ipsum suis viribus, sed inerat, nisi me propter benivolentiam forte fallebat, ratio et bonis artibus instituta et cura et vigiliis elaborata. atqui atqui ς, Lambinus: atque P πδ scitote, iudices, eas cupiditates quae obiciuntur Caelio atque haec studia de quibus disputodisputo disputavi ς: disputato P1 non facile in eodem homine esse posse. fieri enim non potest ut animus libidini deditus, amore, desiderio, cupiditate, saepe nimia copia, inopia etiam non numquam impeditus hoc quicquid est quod nos facimus in dicendo, quoquo modo facimus, nonmodo facimus non ς, suppl. Madvig: om. P πδ modo agendo verum etiam cogitando possit sustinere.

an vos aliam causam esse ullam putatis cur in tantis praemiis eloquentiae, tanta voluptate dicendi, tanta laude, tanta gratia, tanto honore, tam sint pauci semperque fuerint qui in hoc labore versentur? obterendae sunt omnes voluptates, relinquenda studia delectationis, ludus, iocus, convivium, sermo paene estest paene ς familiarium deserendus. qua re in hoc genere labor offendit homineslabor offendit homines ς, Madvig: labore fiendi homines P: labor confitendi homines eg: homines a labore studioque discendi bh ψ2 a studioque deterret, non quo aut ingenia deficiant aut doctrina puerilis.

an hichic om. ς (contra Arusian. K. vii. 465), si sese isti vitae dedidissetdedidisset Arusian. (s. v. dedo): dedisset mei , consularem hominem admodum adulescens in iudicium vocavisset? hic, si laborem fugeret, si obstrictus voluptatibus teneretur, hac inhac in ς: in hac P πδ acie cotidie versaretur, appeteret inimicitias, in iudicium vocaret, subiret periculum capitis, ipsecapitis, ipse Ph: capitis, ipso ed. R: capitis ipse, Halm inspectante populo Romano tot iamtot iam ς, Lambinus: tot t || P: tot πδ mensis aut de salute aut de gloria dimicaret? nihilne igitur illa vicinitas redolet, nihilnenihilne nihilne ς: nihil nihil P πδ hominum fama, nihil Baiae denique ipsae loquuntur? illae vero non loquuntur solum verum etiam personant, huc unius mulieris libidinem esse prolapsam ut ea non modo solitudinem ac tenebras atque haec flagitiorum integumenta non quaerat sed in turpissimis rebusrebus viris ς frequentissima celebritate et clarissima luce laetetur.

verum si quis est qui etiam meretriciis amoribus interdictum iuventuti putet, est ille quidem valde severus — negare non possum — sed abhorret non modo ab huiushuius ς g2h: eius cett. saeculi licentia verum etiam a maiorum consuetudine atque concessisconcessu Ernesti . quando enim hoc non factitatumfactitatum ς, Lambinus: factum P πδ est, quando reprehensum, quando non permissum, quando denique fuit ut quod licet non liceret? hic ego ipsam rem definiamipsam rem definiam Halm: iam rem definiam (iam rem P2 in ras.) P πδ: iam definiam rem ς , mulierem nullam nominabo; tantum in medio relinquam.

si quae non nupta mulier domum suam patefecerit omnium cupiditati palamque sese in meretricia vita conlocaritcollocaverit ς , virorum alienissimorum conviviis uti instituerit, si hoc in urbein urbe ς g2h: urbe cett. , si in hortis, si in Baiarum illa celebritate faciatfaciat duo dett.: facit P1: faciet P2π: faceret b , si denique ita sese geratgerat ς: geret (gereret b) P πδ non incessu solum sed ornatu atque comitatu, non flagrantia oculorum, non libertate sermonumsermonum ς: sermonis P πδ , sed etiam complexu, osculatione, actisactis Ernesti: aquis P πδ , navigatione, conviviis, ut non solum meretrix sed etiamsed etiam proterva meretrix ς b2ψ2: om. P πδ proterva meretrix procaxque videatur: cum hac si qui adulescens forte fuerit, utrum hic tibi, L.Luci Herenni, adulter an amator, expugnare pudicitiam an explere libidinem voluisse videatur?

obliviscor iam iniurias tuastuas ς, Arusian. (s. v. obliviscor), Servius ad Aen. ii. 148: om. P πδ , Clodia, depono memoriam doloris mei; quae abs te crudeliter in meos me absente facta sunt neglego; ne sint haec in te dicta quae dixi. sed ex te ipsa requiro, quoniam et crimen accusatores abs te et testem eius criminis te ipsam dicunt se habere. si quae mulier sit eius modi qualem ego paulo ante descripsi, tui dissimilis, vita institutoque meretricio, cum hac aliquid adulescentem hominem habuisse rationis num tibi perturpe aut perflagitiosum esse videatur? ea si tu non es, sicut ego malo, quid est quod obiciant Caelio? sin eam te volunt esse, quid est cur nos crimen hoc, si tu contemnis, pertimescamus? qua re nobis da viam rationemque defensionis. aut enimaut enim ς: nam aut P πδ pudor tuus defendet nihil a M.Marco Caelio petulantius esse factumesse factum P πδ: factum esse ς , aut impudentia et huic et ceteris magnam ad seet ceteris magnam ad se ς: om. P πδ defendendum facultatem dabit.

sed quoniam emersisse iam e vadise vadis ς, ed. R: evades P1: evadens P2π: e vado b2ψ2 et scopulos praetervecta videtur esseesse ς B: om. P πδ oratio mea, perfacilis mihi reliquus cursus ostenditur. duo sunt enim crimina una in muliere summorum facinorum, auri quod sumptum a Clodia dicitur, et veneni quod eiusdem Clodiae necandae causa parasse Caelium criminantur. aurum sumpsit, ut dicitis, quod L.L. P2πδ: om. ς P1 Luccei servis daret, per quos Alexandrinus Dio qui tum apud Lucceium habitabat necaretur. Magnum crimen vel in legatis insidiandisinsidiandis ς B: insidiantes (-is gh) P πδ vel in servis ad hospitem domini necandum sollicitandis, plenum sceleris consilium, plenum audaciae!

quo quidem in crimine primum illud requirorequiro ς: requiram P πδ , dixeritne Clodiae quam obob σδ: ad P2π sumeret ς: tum sumeret δ: tum iret P2π rem aurum sumeret, an non dixerit. si nonquam ob si non om. P1 in 1 1/2 vers. lac. dixit, cur dedit? si dixit, eodem se conscientiae scelere devinxit. tune aurum ex armario tuo promere ausa es, tune venerem illam tuam spoliare ornamentis, spoliatricem ceterorumceterorum σψ1, Gulielmius, Madvig: ceterum cett. , cum scires quantum ad facinus aurum hoc quaereretur, ad necem legati, ad L.Lucii LucceiL. Luccei bg2: L. Lucullum P πψ , sanctissimi hominis atque integerrimi, labem sceleris sempiternamsempiternam Pantagathus: sempiterni P πδ ? huic facinori tanto tua mens liberalis conscia, tua domus popularis ministra, tua denique hospitalis illa Venus adiutrix esse non debuit.

vidit hoc Balbus; celatam esse Clodiam dixit, atque ita Caelium ad illam attulisse, se ad ornatum ludorum aurum quaerere. si tam familiaris eraterat fuit ς Clodiae quam tu esse vis cum de libidine eius tam multa dicis, dixit profecto quo vellet aurum; si tam familiaris non erat, non dedit. ita si verum tibi Caelius dixit, o immoderata mulier, sciens tu aurum ad facinus dedisti; si non est aususausus ς h ψ: rursus cett. dicere, non dedisti.

quid ego nunc argumentis huic crimini, quae sunt innumerabilia, resistam? possum dicere mores M.Marci Caeli longissime a tanti sceleris atrocitate esse disiunctos; minime esse credendum homini tam ingenioso tamque prudenti non venisse in mentem rem tanti sceleris ignotis alienisque servis non esse credendamcredendam bg2: credendum (-u- in ras. P) P πψ . possum etiam aliaalia ς: illa P πψ et ceterorum patronorum et mea consuetudine ab accusatore perquirere, ubi sit congressus cum servis Luccei Caelius, qui ei fueritfuerit ei ς aditus; si per se, qua temeritate! si per alium, per quem? possum omnis latebras suspicionum peragrare dicendo; non causa, non locus, non facultas, non conscius, non perficiendi, non occultandi malefici spes, non ratio ulla, non vestigium maximi facinoris reperietur.

sed haec quae sunt oratoris propria, quae mihi non propter ingenium meum sed propter hanc exercitationem usumque dicendi fructum aliquem ferre potuissent, cum a me ipso elaborataelaborata ς, Ant. Augustinus: laborata P πψ proferri viderentur, brevitatis causa relinquo omnia. habeo enim, iudices, quem vos socium vestrae religionis iurisque iurandi facile esse patiamini, L.Lucium LucceiumL. om. ς , sanctissimum hominem et gravissimum testem, qui tantum facinus in famam atque inin famam atque in (in om. δ) σδ: infamat atque P π fortunas suas neque nonnon om. ς audisset inlatum a M.Marco CaelioM. ς P2g: om. P1eh neque neglexisset neque tulisset. an ille vir illa humanitate praeditus, illis studiis, illis artibusillis artibus T ς, Lambinus: artibus P πδ atque doctrina illius ipsius periculum quem propter haec ipsa studia diligebat, neglegere potuisset et, quod facinus inin T ς h: per g2: om. cett. alienum hominem intentumintentum T: inlatum P πδ severe acciperet, id omisisset curare in hospitemhospitem T: hospite P πδ ? quod per ignotos actum si comperissetsi comperisset T ς: cumpetisset Pg1e: comperisset g2δ: cum comperisset h doleret, id a suis servisservis T ς: om. P πδ temptatum esse neglegeret? quod in agris locisvelocisque T publicis factum reprehenderet, id in urbe ac domi suaedomi suae T ς: suae domi P πδ coeptum esse leniter ferret? quod in alicuius agrestis periculo non praetermitteretpraetermitteret T ς b1e: prae||mitteret Pg1 (per- g2): postmitteret b2h ψ , id homo eruditus inin T ς h δ: om. Peg insidiis doctissimi hominis dissimulandum putaret?

sed cur diutius vos, iudices, teneo? ipsius iurati religionem auctoritatemque percipite atquepercipite atque om. T omnia diligenter testimoni verba cognoscite. recita. L.Lucii Luccei testimoniumL. Luccei test. T: test. Luccei P πδ . quid exspectatis amplius? an aliquamaliam Ernesti vocem putatis ipsam proPro (-ro m. 2 in ras.) se P: posse pro se h se causam et veritatem posseposse possem. mittere? haec est innocentiae defensio, haec ipsius causae oratio, haec unauna viva Pluygers vox veritatis. in crimine ipso nulla suspicio est, in re nihil est argumenti, in negotio quod actum esse dicitur nullum vestigium sermonis, loci, temporis; nemo testis, nemo conscius nominatur, totum crimen profertur ex inimica, ex infami, ex crudeli, ex facinerosa, ex libidinosa domo. domus autem illa quae temptata esseesse T: om. P πδ scelere isto nefario dicitur plena est integritatis, dignitatisdignitatis T ς: om. P πδ , offici, religionis; ex qua domo recitatur vobis iure iurando devincta auctoritas, ut res minime dubitanda in contentione ponatur, utrum temeraria, procax, irata mulier finxisse crimen, an gravis sapiens moderatusque vir religiose testimonium dixisse videatur.

reliquum est igitur crimen de veneno; cuius ego necnec T ς: de (idem P2) P: neque πδ principium invenire neque evolvereevolvere T σψ2: volvere cett. exitum possum. quae fuit enim causa quam ob rem isti mulieri venenum dare velletdare vellet T: vellet dare P πδ Caelius? ne aurum redderet? num petivit? ne crimen haereret? num quis obiecit? num quis denique fecisset mentionem, si hic nulliusnullius T: nemini P πδ nomen detulisset? quin etiam L.Lucium HerenniumL. ς, Lambinus: om. cett. dicere audistis verbo se molestum non futurum fuisse Caeliofuturum Caelio T qui in hoc verbo desinit: fut. Caelio fuisse Halm , nisi iterum eadem de re suo familiari absoluto nomen hic detulisset. credibile est igitur tantum facinus nullam obnullam ob ς: ob nullam P πδ causam esse commissum? et vos non videtis fingi sceleris maximi crimen ut alterius sceleris suscipiendi fuisse causacausa ς, edd. VR, ante sceleris hab. ψ: om. cett. videatur?

cui denique commisit, quo adiutore usus est, quo socio, quo conscio, cui tantum facinus, cui se, cui salutem suam credidit? servisne mulieris? sic enim est obiectumest obiectum ς: obiectum est ψ, ed. R: obiectum cett. . et erat tam demens isis ς: hic P πδ cui vos ingenium certe tribuitistribuistis ς , etiam si cetera inimica oratione detrahitis, ut omnis suas fortunas alienis servis committeret? at quibus servis? — refert enim magno opere id ipsum — eisneeisne Lambinus: eiusne ς: hisne P πδ quos intellegebat non communi condicione servitutis uti seduti sed ς b2ψ2: ut (sed b1) esset cett. licentius liberius familiariusquefamiliarius-que ς: familiarius P πδ cum domina viverevivere dere ς ? quis enim hoc non videt, iudices, aut quis ignorat, in eius modi domo in qua mater familias meretricio more vivat, in qua nihil geratur quod foras proferendum sit, in qua inusitataeinusitatae ς: illustria P π: lustra δ libidines, luxuries, omnia denique inaudita vitia ac flagitia versentur, hic servos non esse servos, quibus omnia committantur, per quos gerantur, qui versentur isdem inin om. ς voluptatibus, quibus occulta credantur, ad quos aliquantum etiam ex cotidianis sumptibus ac luxurie redundet? id igitur Caelius non videbat?

si enim tamtam σψ: iam Pbh: om. eg familiaris erat mulieris quam vos voltis, istos quoque servos familiaris dominae essedominae esse ς g: esse domina || esse P: esse dominae cett. sciebat. sin ei tanta consuetudo quanta a vobis inducitur non erat, quae cum servis eiuseius ς: om. P πδ potuit familiaritas esse tanta? ipsius autem veneni quae ratio fingitur? ubi quaesitum est, quem ad modum paratum, quo pacto, cui, quo in loco traditum? habuisse aiunt domi vimque eius esse expertum in servo quodam ad eam remad eam rem ς, Madvig: ad eadem rem P1: ad rem cett. ipsam parato; cuius perceleri interitu esse ab hoc comprobatum venenum.

pro di immortales! cur interdum in hominum sceleribus maximis aut conivetis aut praesentis fraudis poenas in diem reservatis? vidi enim, vidi et illum hausi dolorem vel acerbissimum in vita, cum Q.Quintus Metellus abstraheretur e sinue sinu ed. R: sinu ς: e sinu e P πδ gremioque patriae, cumque ille vir qui se natum huic imperio putavit tertio die post quam in curia, quam in rostris, quam in re publica floruisset, integerrima aetate, optimo habitu, maximis viribus eriperetur indignissime bonis omnibus atque universae civitati. quo quidem tempore ille moriens, cum iam ceteris ex partibus oppressa mens esset, extremum sensum ad memoriam rei publicae reservabat, cum me intuens flentem significabat interruptis ac morientibus vocibus quanta inpenderet procella mihimihi ς B, Orelli: ibi Peg: urbi h δ , quanta tempestas civitati et cum parietem saepe feriens eum qui cum Q.Quinto Catulo fuerat ei communis crebro Catulum, saepe me, saepissime rem publicam nominabat, ut non tam se morimori P: emori πδ quam spoliari suo praesidio cum patriam tum etiam me doleret.

quem quidem virum si nulla vis repentini sceleris sustulisset, quonam modo illeille om. ς furenti fratri suofratri suo patrueli add. P πδ: del. Orelli consularis restitisset qui consulconsul Manutius: consulem P πδ incipientem furere atque tonantemtonantem scripsi (cf. Mur. 81): conantem P πδ sua se manu interfecturum audiente senatu dixerit? ex hac igitur domo progressa istaista illa ς mulier de veneni celeritate dicere audebit? nonne ipsam domum metuet ne quam vocem eiciateiciat Muretus: eieciat ς: eliciat (-eat P1) P πδ (cf. Tusc. ii. 56), non parietes conscios, non noctem illamillam ς b ψ2: aliam cett. funestam ac luctuosam perhorrescet? sed revertorrevertor ς: revertar P πδ ad crimen; etenimetenim ς, Gruter: sed (set P) enim P πδ haec facta illius clarissimi ac fortissimi viri mentio et vocem meam fletu debilitavit et mentem dolore impedivit.

sed tamen venenum unde fuerit, quem ad modum paratum sitsit paratum ς non dicitur. datum esse aiunt huichuic ς, Madvig: hoc P πδ P.Publio Licinio, pudenti adulescenti et bono, Caeli familiari; constitutumconstitutum Naugerius: constitutum pactum ς: constitutum factum P πδ esse cum servis ut venirent ad balneas Senias; eodem Licinium esse venturum atque eis veneni pyxidem traditurum. hic primum illud requiro, quid attinuerit ferriferri b1, ed. Mediol.: fieri P π b2ψ in eum locum constitutum, cur illi servi non ad Caelium domum venerint. si manebat tanta illa consuetudo Caeli, tanta familiaritas cum Clodia, quid suspicionis esset si apud Caelium mulieris servus visus esset? sin autem iamiam ς B, Oettling: iam iam P πδ suberat simultas, exstincta erat consuetudo, discidium exstiterat, hinc illae lacrimae nimirum et haec causa est omnium horum scelerum atque criminum.

'immo' inquit 'cum servi ad dominam rem totamrem totam ς: remittam P1: rem istam cett. et maleficium Caeli detulissent, mulier ingeniosa praecepit his uthis ut ς, ed. R: suis P πδ omnia Caelio pollicerentur; sed utsed ut ς h: sed cett. venenum, cum a Licinio traderetur, manifesto comprehendi posset, constitui locumlocum del. Ernesti iussit balneas Senias, ut eo mitteret amicos qui delitiscerent, deindedeinde ς: dein P πδ repente, cum venisset Licinius venenumquevenenumque ς, Lambinus: venenum P πδ traderet, prosilirent hominemque comprenderent.' quae quidem omnia, iudices, perfacilem rationem habent reprendendi. cur enim potissimum balneas publicas constitueratconstituebat ς ? in quibus non invenio quae latebra togatis hominibus esse possetpossit edd. VR . nam si essent in vestibulo balnearum, non laterent; sin se in intimum conicere vellent, nec satis commodenec satis commode quomodo ς B calceati et vestiti id facere possent et fortasse non reciperenturreciperentur σδ: reciperetur P π , nisi forte mulier potens quadrantaria illa permutationepermutatione pensitatione Pantagathus familiarisfamiliaris coeperat esse Quintil. ix. 4. 64 facta erat balneatori.

atque equidem vehementer exspectabam quinam isti viri boni testes huius manifesto deprehensi veneni dicerentur; nulli enim sunt adhuc nominati. sed non dubito quin sint pergraves, qui primum sint talis feminae familiares, deinde eam provinciam susceperint ut in balneas contruderenturconducerentur ς , quod illa nisi a viris honestissimis ac plenissimis dignitatis, quam velit sit potens, numquam impetravisset. sed quid ego de dignitate istorum testium loquor? virtutem eorum diligentiamque cognoscite. 'in balneis delitueruntdelituerant ς .' Testis egregios! 'dein temere prosiluerunt.' homines temperantistemperantes P: gravitati deditos πδ fingitis ς: fing... P1: fingunt cett. ! sic enim fingitis, cum Licinius venisset, pyxidem teneret in manu, conaretur tradere, nondum tradidisset, tum repente evolasse istos praeclaros testis sine nomine; Licinium autem, cum iam manum ad tradendam pyxidem porrexisset, retraxisse atque exex ς: om. P πδ illo repentino hominum impetu se in fugam coniecisse. O magnam vimmagnam vim ς: magna vis P πδ veritatis, quae contra hominumhominum ed. V: omnium P πδ ingenia, calliditatem, sollertiam contraque fictas omnium insidias facile se per se ipsaipsa ς P1ψ2: ipsam cett. defendat!

velutvelut ut ς: verum b1ψ2 haec tota fabellafabellarum ς veteris et plurimarum fabularum poetriae quam est sine argumento, quam nullum invenire exitum potest! quid enim? isti tot viri — nam necesse est fuisse non paucosnon paucos fuisse ς ut et comprehendi Licinius facile posset et res multorum oculis esset testatior — cur Licinium de manibus amiserunt? qui minus enim Licinius comprehendi potuit cum se retraxit ne pyxidem traderet, quam si tradidisset? erant enim illiillic g2, Rau positi ut comprehenderent Licinium, ut manifesto Licinius teneretur aut cum retineret venenum aut cum tradidisset. hoc fuit totum consilium mulieris, haec istorumistorum est horum ς provincia qui rogati sunt; quos quidem tu quam ob rem temere prosiluisse dicas atque ante tempus non reperio. fuerant ad hocad hoc ς, Lambinus: hoc Ph: enim e: autem g rogati, fuerant ad hanc rem conlocati, ut venenum, ut insidiae, facinus denique ipsum ut manifesto comprenderetur.

potueruntne magismagis ς BP1: meliori (meliori magis ψ2) P2πδ tempore prosilire quam cum Licinius venisset, cum in manu teneret veneni pyxidem? quae cum iam erat tradita servis, si evasissentquae cum iam erat... si evas. Ernesti, Müller: quae si iam erat... evas. Pπδ : quae si cum iam erat... evas. Bake subito ex balneis mulieris amici Liciniumque comprehendissent, imploraret hominumhominum Angelius: omnium Pπδ fidem atque a se illam pyxidem traditam pernegaret. quem quo modo illi reprehenderent? vidisse se dicerent? primum ad se vocarentad se vocarent scripsi: at revocarent ς: ad se revocarent Pπδ maximi facinoris crimen; deinde id se vidisse dicerent quod quo loco conlocati fuerant non potuissent videre. tempore igitur ipso se ostenderunt, cum Licinius venisset, pyxidem expediret, manum porrigeret, venenum traderet. mimi ergo iamiam ς: est etiam Pπδ : est iam Ascens. (3) exitus, non fabulae; in quo cum clausula non invenitur, fugit aliquis e manibus, deindein ς: deinde Pπδ scabilla concrepant, aulaeum tollitur.

quaero enim cur Licinium titubantem, haesitantem, cedentem, fugere conantem mulieraria manus ista de manibus emiseritemiserit σπδ: miserit P: amiserit codd. Lambini , cur non comprenderint, cur noncur non comprehenderint σπδ: om. P ipsius confessione, multorum oculis, facinoris denique voce tanti sceleris crimen expresserint. an timebant ne tot unum, valentes imbecillum, alacres perterritum superare non possent?

nullum argumentum in re, nulla suspicio in causa, nullus exitus criminis reperieturreperitur ς g . itaque haec causa ab argumentis, a coniectura, ab eiseis illis ς signis quibus veritas inlustrari solet ad testis tota traducta est. quos quidem ego, iudices, testistestis, iudices Tς non modo sine ullo timore sed etiam cum aliqua spe delectationis exspecto.

praegestit animus iam videre, primumprim. (sic) iam videre ς B lautos iuvenes mulieris beatae ac nobilis familiaris, deinde fortis viros ab imperatrice in insidiis atque inatque in atque ς praesidio balnearum conlocatoscollocatos T: locatos Pπδ . ex quibus requiram quem ad modumquem ad modum T: quonam modo Pπδ latuerint aut ubi, alveusne ille an equus Troianus fuerit qui tot invictos viros muliebre bellum gerentis tulerit ac texerit. illud vero respondere cogam, cur tot viri ac tales hunc et unum et tam imbecillum quemquem ς: quam cett. videtis non aut stantem comprehenderint aut fugientem consecuti sint; qui se numquam profecto, si in istum locum processerint, explicabunt. quam volentquam volent Pπδ : quam volunt ς: quamvis T in conviviis faceti, dicaces, non numquam etiam ad vinum diserti sint, alia fori vis est, alia triclini, alia subselliorum ratio, alia lectorum; non idem iudicum comissatorumque conspectus; lux denique longe alia est solis, aliasolis alia Bb2ψ : solis ac T: solis et Pπb1 (cf. Fortunatian. Rhet. M. p. 124 aliud fori lumen est, aliud lychnorum) lychnorum. quam ob rem excutiemus omnis istorum delicias, omnis ineptias, si prodierint. sed me audiant, navent aliam operam, aliam ineant gratiam, in aliis se rebus ostententostendent (-ant ς) T1ς , vigeant apud istam mulierem venustate, dominentur sumptibus, haereant, iaceant, deserviant; capiti vero innocentis fortunisque parcant.

at sunt servi illi de cognatorum sententia, nobilissimorum et clarissimorum hominum, manu missi. tandem aliquid invenimus quod ista mulier dede e ς suorum propinquorum, fortissimorum virorum, sententia atque auctoritate fecisse dicatur. sed scire cupio quid habeat argumenti ista manumissio; in qua aut crimen est Caelio quaesitum aut quaestio sublatasublata Tςb2ψ2, Manutius: sublevata cett. aut multarum rerum consciis servis cum causa praemium persolutum. 'at propinquis' inquitinquit T: om. Pπδ 'placuit.' cur non placeret, cum rem tuterem tute σψ, ed. R: tu (tu || P) rem te cett. ad eos non ab aliis tibi adlatam sed a te ipsa compertam deferre diceres?

hic etiam miramur, si illam commenticiam pyxidem obscenissima sitsit est Halm fabula consecuta? nihil est quod in eius modi mulierem non cadere videatur. audita audita et pervulgata add. bhψ2 et percelebrata sermonibus res est. percipitis animis, iudices, iam dudum quid velim vel potius quid nolim dicere. quod etiam si est factum, certe a Caelio quidemquidem σψ1: om. cett. non est factumfactum ς b2ψ1: om. cett. — quid enim attinebat? — est enim ab aliquo adulescente fortasseadulescente fortasse ς, Francken: fortasse adulescente Pπδ non tam insulso quam inverecundoinverecundo ς: non verecundo P πδ . sin autem est fictum, non illud quidem modestum sed tamen est non infacetum mendacium; quod profecto numquam hominum sermo atque opinio comprobasset, nisi omnia quae cum turpitudine aliqua dicerentur in istam quadrare apte viderentur.

Dicta est a me causa, iudicesiudices, causa ς , et perorata. iam intellegitis quantum iudicium sustineatis, quanta res sit commissa vobis. de vi quaeritis. quae lex ad imperium, ad maiestatem, ad statum patriae, ad salutem omnium pertinet, quam legem Q.Quintus Catulus armata dissensione civium rei publicae paene extremis temporibus tulit, quaeque lex sedata illa flamma consulatus mei fumantis reliquias coniurationis exstinxit, hac nunchac nunc Halm: hac enim P πδ: hacine Müller lege Caeli adulescentia non ad rei publicae poenas sed ad mulieris libidineslibidinosae ς: libidines et (-es et P2 in ras.) Pπδ et delicias deposcitur.

atque hoc etiam loco M.Marci M. om. ς CamurtiCamurii Garatoni et C. C. Orelli: om. Pπδ Caeserni damnatio praedicatur. O stultitiam! stultitiamnestultitiam stultitiamne ς, Naugerius: stultitiamne Pπδ dicam an impudentiam singularem? audetisne, cum ab ea muliere veniatis, facere istorum hominum mentionem? audetisaudetis ς: audetisne Pπδ excitare tanti flagiti memoriam, non exstinctam illam quidem sed repressam vetustate? quo enim illi crimine peccatoque perierunt? nempe quod eiusdem mulieris dolorem et iniuriam Vettiano nefario sunt stuprosunt stupro σπδ: sunt stupro sunt P: stupro sunt Halm persecuti. ergo ut audiretur Vetti nomen in causa, ut illa vetus aerariaaeraria ς, Garatoni: afraria Pπδ fabula referreturreferretur ς: reficeretur Pπδ : refricaretur ed. R , idcirco Camurti et Caeserni est causa renovata? qui quamquam lege de vi certe non tenebantur, eo maleficio tameneo maleficio tamen Aσδ : et maleficio Pπ erant implicati ut ex nullius legis laqueis eximendieximendi A: emittendi Pπ viderentur.

M. vero Caelius cur in hoc iudicium vocatur? cui neque proprium quaestionis crimencrimen quaestionis Aς obicitur nec vero aliquod eius modi quod sit a lege seiunctum, cumcum Aς : et cum P2π (cum coniunctum om. P1) vestra severitate coniunctum. cuius prima aetas disciplinae deditadisciplinae dedita (deb. ς) Aς : dedita disciplinis (ad disc. P1) Pπδ fuit eisque artibus quibus instruimurinstruimur Aσδ : instituimur Pπ ad hunc usum forensem, ad capessendam rem publicam, ad honorem, gloriam, dignitatem. Eis autem fuit amicitiis maiorum natu quorum imitari industriam continentiamque maxime vellet, eisquorum vellet, iis (his) ς bψ2: quorum velit is cett.: quorum eum velitis Madvig studiis aequaliumstudiis aequalium Aς : aequalium studiis Pπδ ut eundem quem optimi ac nobilissimi petere cursum laudis videretur.

cum autem paulum iam roboris accessisset aetati, in Africam profectus est Q.Quinto Pompeio pro consule contubernalis, castissimo hominihomini AςB: viro cett. atque omnis offici diligentissimo; in qua provincia cum res eranterat Aς et possessiones paternae, tum etiam usus quidam provincialis non sine causa a maioribus huic aetati tributus. decessit decessit Aς : discessit Pπδ illinc Pompei iudicio probatissimus, ut ipsius testimonio cognoscetis. voluit vetere instituto etet ς: om. cott. eorum adulescentium exemplo qui post in civitate summi viri etviri et viri et clarissimi viri et ς clarissimi cives exstiterunt industriam suam a populo Romano ex aliqua inlustri accusatione cognosci.

vellem alio potius eum cupiditas gloriae detulisset; sed abiit huius tempus querelaesedaret huius temporis querellam ς . accusavit C.Gaium C. om. ςB Antonium, conlegam meum, cui misero praeclari in rem publicam benefici memoria nihil profuit, nocuit opinio malefici cogitati. postea nemini umquamumquam A: om. Pπδ concessit aequalium plus ut in foro, plus utut ut om. A in negotiis versaretur causisque amicorum, plus ut valeret inter suos gratia. quae nisi vigilantes homines, nisi sobrii, nisi industrii consequi non possunt, omnia labore et diligentia est consecutus.

in hoc flexu quasi aetatis — nihil enim occultabo fretus humanitate ac sapientia vestra — fama adulescentis paululumpaululum ς B: paulum cett. haesit ad metas notitia nova eiusnova eius scripsi: novae ς: nova Pπδ mulieris et infelici vicinitate et insolentia voluptatum, quae, cum inclusae diutius et prima aetate compressae et constrictae fuerunt, subito se non numquam profundunt atque eiciunteiciuntur ς universae. qua ex vita vel dicam quo ex sermone — nequaquam enim tantum erat quantum homines loquebantur — verum ex eo quicquid erat emersit totumque se eiecit atque extulit, tantumque abest ab illius familiaritatis infamia ut eiusdem nunc ab sese inimicitias odiumque propulset.

atque ut iste interpositus sermo deliciarum desidiaeque moreretur — fecit me invito me herculeme invito meherc. ς: me (om. me b) meherc. invito Pπδ et multum repugnante meme ς: om. Pπδ , sed tamen fecit — nomen amici mei de ambitu detulit; quem absolutum insequitur, revocat; nemini nostrum obtemperat, est violentior quam vellem. sed ego non loquor de sapientia, quae non cadit in hanc aetatem; de impetu animi loquor, de cupiditate vincendi, de ardore mentis ad gloriam; quae studia in his iam aetatibus nostris contractiora esse debent, in adulescentia vero tamquam in herbis significantsignificant ς Bδ : significat Pπ quae virtutis maturitas et quantae fruges industriae sint futurae. etenim semper magno ingenio adulescentes refrenandi potius a gloriaad gloriam ς B quam incitandi fuerunt; amputanda plura sunt illi aetati, si quidem efflorescitefflorescit etflorescit ς P1: florescit P2πδ ingeni laudibus, quam inserenda.

qua re, si cui nimium effervisse videtur huius vel in suscipiendis vel in gerendis inimicitiis visvis del Madvig , ferocitas, pertinaciapertinacia ς bψ2: om. Pπψ1 , si quem etiam minimorum horum aliquidaliquod ς offendit, si purpurae genus, si amicorum catervae, si splendor, si nitor, iam ista deferverintdeferv. deferuu. P: deseru. ς (cf. § 43), iam aetas omnia, iam res, iamiam res iam σδ: iam ista P2 in ras.: iam usus iam Rau (cf. Mur. 65) dies mitigarit.

conservate igitur rei publicae, iudices, civem bonarum artium, bonarum partium, bonorum virorumvirorum morum Weiske: studiosum add. Müller (cf. Zielinski p. 208). promitto hoc vobis et rei publicae spondeo, si modo nos ipsi rei publicae satis fecimus, numquam hunc a nostris rationibus seiunctum fore. quod cum fretus nostra familiaritate promitto, tum quod durissimis sese durissimis ς ipse legibus iamiam om. ς obligavit.

non enim potest qui hominem consularem, cumcum ς: quod Pπδ ab eo rem publicam violatam esseesse ς, Lambinus: om. Pπδ diceret, in iudicium vocarit ipseipse ee (e P1) Pπ : ipse σδ esse in re publica civiscivis Pπ : civis si ς: civis esse δ turbulentus; non potest qui ambitu ne absolutum quidem patiaturpatiatur ς, Wesenberg: patitur bψ2 : datur (dat g2ψ1 ) cett. esse absolutumabsolutum esse ς ipse impune umquam esse largitor. habet a M.Marco Caelio res publica, iudices, duas accusationes vel obsides periculi vel pignora voluntatis. qua re oro obtestorque vos, iudices, ut qua in civitate paucis his diebus Sex. Clodius absolutus estest ς Baiter: sit Pπδ , quem vos per biennium aut ministrum seditionis aut ducem vidistis, hominem sine re, sine fide, sine spe, sine sede, sine fortunis, ore, lingua, manu, vita omni inquinatumhominem inquinatum post incendit hab. Pπδ, huc transposuit Garatoni , qui aedis sacras, qui censum populi Romani, qui memoriam publicam suis manibus incendit, qui Catuli monumentum adflixit, meam domum diruit, mei fratris incendit, qui in Palatio atque in urbis oculis servitia ad caedem et ad inflammandamad inflammandam Bake: ad flammandam ς B: inflammandam Pπ urbem incitavit: in eaea ς Bδ : hac Pπ civitate ne patiamini illum absolutum muliebri gratia, M.Marcum Caelium libidini muliebrimuliebri muliebri] mulieris mulieris ς condonatum, ne eadem mulier cum suo coniuge et fratre et turpissimumet turp. Bake: si turp. ς: turp. Pπδ latronem eripuisse et honestissimum adulescentem oppressisse videatur.

quod cum huius vobis adulescentiam proposueritis, constituitote ante oculos etiam huius miseri senectutem qui hoc unico filio nititur, in huius spe requiescit, huius unius casum pertimescit; quem vosvos om. ς supplicem vestrae misericordiae, servum potestatis, abiectum non tam ad pedes quam ad mores sensusque vestros, vel recordatione parentum vestrorum vel liberorum iucunditate sustentate, ut in alterius dolore vel pietati vel indulgentiae vestrae serviatis. nolite, iudices, aut hunc iam natura ipsaipsa natura ς occidentem velle maturius exstingui volnere vestro quamquam σδ: quamquam Pπ suo fato, aut hunc nunc primum florescentem firmata iam stirpe virtutis tamquam turbine aliquo aut subita tempestate pervertere.

conservate parenti filium, parentem filio, ne aut senectutem iam prope desperatam contempsisse aut adulescentiam plenam spei maximae non modo non aluisse vosaluisse vos (al P1) P2πδ : adlevasse Müller verumverum ς B: sed cett. (in lac. P2) etiam perculisseperfluxisse atque perpulsisse ς B atque adflixisse videamini. quem si nobis, si suis, si rei publicae conservatis, addictum, deditum, obstrictum vobis ac liberis vestrisvestris servis B: fort. servum vestris (cf. Mart. Cap., Rhet. M. p. 471 Caeli in omni vita servitium obstrictum vobis ac liberis vestris habebitis) habebitis omniumque huius nervorum ac laborum vos potissimum, iudices, fructus uberes diuturnosque capietis.