Arma virumque cano, Troiae qui primus ab orisItaliam, fato profugus, Laviniaque venitlitora, multum ille et terris iactatus et altovi superum saevae memorem Iunonis ob iram;multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,inferretque deos Latio, genus unde Latinum,Albanique patres, atque altae moenia Romae.Musa, mihi causas memora, quo numine laeso,quidve dolens, regina deum tot volvere casusinsignem pietate virum, tot adire laboresimpulerit. Tantaene animis caelestibus irae?Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni,Karthago, Italiam contra Tiberinaque longeostia, dives opum studiisque asperrima belli;quam Iuno fertur terris magis omnibus unamposthabita coluisse Samo; hic illius arma,hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.Progeniem sed enim Troiano a sanguine duciaudierat, Tyrias olim quae verteret arces;hinc populum late regem belloque superbumventurum excidio Libyae: sic volvere Parcas.Id metuens, veterisque memor Saturnia belli,prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis—necdum etiam causae irarum saevique doloresexciderant animo: manet alta mente repostumiudicium Paridis spretaeque iniuria formae,et genus invisum, et rapti Ganymedis honores.His accensa super, iactatos aequore totoTroas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,arcebat longe Latio, multosque per annoserrabant, acti fatis, maria omnia circum.Tantae molis erat Romanam condere gentem!Vix e conspectu Siculae telluris in altumvela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant,cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus,haec secum: “Mene incepto desistere victam,nec posse Italia Teucrorum avertere regem?Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classemArgivum atque ipsos potuit submergere ponto,unius ob noxam et furias Aiacis Oilei?Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem,disiecitque rates evertitque aequora ventis,illum expirantem transfixo pectore flammasturbine corripuit scopuloque infixit acuto.Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisqueet soror et coniunx, una cum gente tot annosbella gero! Et quisquam numen Iunonis adoretpraeterea, aut supplex aris imponet honorem?”Talia flammato secum dea corde volutansnimborum in patriam, loca feta furentibus austris,Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antroluctantes ventos tempestatesque sonorasimperio premit ac vinclis et carcere frenat.Illi indignantes magno cum murmure montiscircum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arcesceptra tenens, mollitque animos et temperat iras.Ni faciat, maria ac terras caelumque profundumquippe ferant rapidi secum verrantque per auras.Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris,hoc metuens, molemque et montis insuper altosimposuit, regemque dedit, qui foedere certoet premere et laxas sciret dare iussus habenas.Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est:“Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rexet mulcere dedit fluctus et tollere vento,gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor,Ilium in Italiam portans victosque Penates:incute vim ventis submersasque obrue puppes,aut age diversos et disiice corpora ponto.Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae,quarum quae forma pulcherrima Deiopea,conubio iungam stabili propriamque dicabo,omnis ut tecum meritis pro talibus annosexigat, et pulchra faciat te prole parentem.”Aeolus haec contra: “Tuus, O regina, quid optesexplorare labor; mihi iussa capessere fas est.Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemqueconcilias, tu das epulis accumbere divom,nimborumque facis tempestatumque potentem.”Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montemimpulit in latus: ac venti, velut agmine facto,qua data porta, ruunt et terras turbine perflant.Incubuere mari, totumque a sedibus imisuna Eurusque Notusque ruunt creberque procellisAfricus, et vastos volvunt ad litora fluctus.Insequitur clamorque virum stridorque rudentum.Eripiunt subito nubes caelumque diemqueTeucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra.Intonuere poli, et crebris micat ignibus aether,praesentemque viris intentant omnia mortem.Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra:ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmastalia voce refert: “O terque quaterque beati,quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altiscontigit oppetere! O Danaum fortissime gentisTydide! Mene Iliacis occumbere campisnon potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra,saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingensSarpedon, ubi tot Simois correpta sub undisscuta virum galeasque et fortia corpora volvit?”Talia iactanti stridens Aquilone procellavelum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit.Franguntur remi; tum prora avertit, et undisdat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons.Hi summo in fluctu pendent; his unda dehiscensterram inter fluctus aperit; furit aestus harenis.Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet—saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras—dorsum immane mari summo; tris Eurus ab altoin brevia et Syrtis urguet, miserabile visu,inliditque vadis atque aggere cingit harenae.Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten,ipsius ante oculos ingens a vertice pontusin puppim ferit: excutitur pronusque magistervolvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidemtorquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex.Adparent rari nantes in gurgite vasto,arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas.Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati,et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes,vicit hiems; laxis laterum compagibus omnesaccipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt.Interea magno misceri murmure pontum,emissamque hiemem sensit Neptunus, et imisstagna refusa vadis, graviter commotus; et altoprospiciens, summa placidum caput extulit unda.Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem,fluctibus oppressos Troas caelique ruina,nec latuere doli fratrem Iunonis et irae.Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur:“Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?Iam caelum terramque meo sine numine, venti,miscere, et tantas audetis tollere moles?Quos ego—sed motos praestat componere fluctus.Post mihi non simili poena commissa luetis.Maturate fugam, regique haec dicite vestro:non illi imperium pelagi saevumque tridentem,sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa,vestras, Eure, domos; illa se iactet in aulaAeolus, et clauso ventorum carcere regnet.”Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat,collectasque fugat nubes, solemque reducit.Cymothoe simul et Triton adnixus acutodetrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti;et vastas aperit syrtis, et temperat aequor,atque rotis summas levibus perlabitur undas.Ac veluti magno in populo cum saepe coorta estseditio, saevitque animis ignobile volgus,iamque faces et saxa volant—furor arma ministrat;tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quemconspexere, silent, arrectisque auribus adstant;ille regit dictis animos, et pectora mulcet,—sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquamprospiciens genitor caeloque invectus apertoflectit equos, curruque volans dat lora secundo.Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursucontendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras.Est in secessu longo locus: insula portumefficit obiectu laterum, quibus omnis ab altofrangitur inque sinus scindit sese unda reductos.Hinc atque hinc vastae rupes geminique minanturin caelum scopuli, quorum sub vertice lateaequora tuta silent; tum silvis scaena coruscisdesuper horrentique atrum nemus imminet umbra.Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum,intus aquae dulces vivoque sedilia saxo,nympharum domus: hic fessas non vincula navisulla tenent, unco non alligat ancora morsu.Huc septem Aeneas collectis navibus omniex numero subit; ac magno telluris amoreegressi optata potiuntur Troes harena,et sale tabentis artus in litore ponunt.Ac primum silici scintillam excudit Achates,succepitque ignem foliis, atque arida circumnutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque armaexpediunt fessi rerum, frugesque receptaset torrere parant flammis et frangere saxo.Aeneas scopulum interea conscendit, et omnemprospectum late pelago petit, Anthea si quemiactatum vento videat Phrygiasque biremis,aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici.Navem in conspectu nullam, tris litore cervosprospicit errantis; hos tota armenta sequuntura tergo, et longum per vallis pascitur agmen.Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittascorripuit, fidus quae tela gerebat Achates;ductoresque ipsos primum, capita alta ferentiscornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnemmiscet agens telis nemora inter frondea turbam;nec prius absistit, quam septem ingentia victorcorpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet.Hinc portum petit, et socios partitur in omnes.Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acesteslitore Trinacrio dederatque abeuntibus heros,dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:“O socii—neque enim ignari sumus ante malorum—O passi graviora, dabit deus his quoque finem.Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantisaccestis scopulos, vos et Cyclopea saxaexperti: revocate animos, maestumque timoremmittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit.Per varios casus, per tot discrimina rerumtendimus in Latium; sedes ubi fata quietasostendunt; illic fas regna resurgere Troiae.Durate, et vosmet rebus servate secundis.”Talia voce refert, curisque ingentibus aegerspem voltu simulat, premit altum corde dolorem.Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris;tergora deripiunt costis et viscera nudant;pars in frusta secant veribusque trementia figunt;litore aena locant alii, flammasque ministrant.Tum victu revocant vires, fusique per herbamimplentur veteris Bacchi pinguisque ferinae.Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae,amissos longo socios sermone requirunt,spemque metumque inter dubii, seu vivere credant,sive extrema pati nec iam exaudire vocatos.Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti,nunc Amyci casum gemit et crudelia secumfata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum.Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summodespiciens mare velivolum terrasque iacentislitoraque et latos populos, sic vertice caeliconstitit, et Libyae defixit lumina regnis.Atque illum talis iactantem pectore curastristior et lacrimis oculos suffusa nitentisadloquitur Venus: “O qui res hominumque deumqueaeternis regis imperiis, et fulmine terres,quid meus Aeneas in te committere tantum,quid Troes potuere, quibus, tot funera passis,cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis?Certe hinc Romanos olim, volventibus annis,hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri,qui mare, qui terras omni dicione tenerent,pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit?Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinassolabar, fatis contraria fata rependens;nunc eadem fortuna viros tot casibus actosinsequitur. Quem das finem, rex magne, laborum?Antenor potuit, mediis elapsus Achivis,Illyricos penetrare sinus, atque intima tutusregna Liburnorum, et fontem superare Timavi,unde per ora novem vasto cum murmure montisit mare proruptum et pelago premit arva sonanti.Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavitTeucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixitTroia; nunc placida compostus pace quiescit:nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem,navibus (infandum!) amissis, unius ob iramprodimur atque Italis longe disiungimur oris.Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?”Olli subridens hominum sator atque deorum,voltu, quo caelum tempestatesque serenat,oscula libavit natae, dehinc talia fatur:“Parce metu, Cytherea: manent immota tuorumfata tibi; cernes urbem et promissa Lavinimoenia, sublimemque feres ad sidera caelimagnanimum Aenean; neque me sententia vertit.Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,longius et volvens fatorum arcana movebo)bellum ingens geret Italia, populosque ferocescontundet, moresque viris et moenia ponet,tertia dum Latio regnantem viderit aestas,ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iuloadditur,—Ilus erat, dum res stetit Ilia regno,—triginta magnos volvendis mensibus orbisimperio explebit, regnumque ab sede Lavinitransferet, et longam multa vi muniet Albam.Hic iam ter centum totos regnabitur annosgente sub Hectorea, donec regina sacerdos,Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem.Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetusRomulus excipiet gentem, et Mavortia condetmoenia, Romanosque suo de nomine dicet.His ego nec metas rerum nec tempora pono;imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,consilia in melius referet, mecumque fovebitRomanos rerum dominos gentemque togatam:sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas,cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenasservitio premet, ac victis dominabitur Argis.Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,imperium oceano, famam qui terminet astris,—Iulius, a magno demissum nomen Iulo.Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum,accipies secura; vocabitur hic quoque votis.Aspera tum positis mitescent saecula bellis;cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus,iura dabunt; dirae ferro et compagibus artisclaudentur Belli portae; Furor impius intus,saeva sedens super arma, et centum vinctus aenispost tergum nodis, fremet horridus ore cruento.”Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto,ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arceshospitio Teucris, ne fati nescia Didofinibus arceret: volat ille per aera magnumremigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris.Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poenicorda volente deo; in primis regina quietumaccipit in Teucros animum mentemque benignam.At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,ut primum lux alma data est, exire locosqueexplorare novos, quas vento accesserit oras,qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,quaerere constituit, sociisque exacta referreClassem in convexo nemorum sub rupe cavataarboribus clausam circum atque horrentibus umbrisocculit; ipse uno graditur comitatus Achate,bina manu lato crispans hastilia ferro.Cui mater media sese tulit obvia silva,virginis os habitumque gerens, et virginis armaSpartanae, vel qualis equos Threissa fatigatHarpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum.Namque umeris de more habilem suspenderat arcumvenatrix, dederatque comam diffundere ventis,nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis.Ac prior, “Heus” inquit “iuvenes, monstrate mearumvidistis si quam hic errantem forte sororum,succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis,aut spumantis apri cursum clamore prementem.”Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus:“Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum—O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltusmortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe—an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una?—sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem,et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in orisiactemur, doceas. Ignari hominumque locorumqueerramus, vento huc vastis et fluctibus acti:multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.”Tum Venus: “Haud equidem tali me dignor honore;virginibus Tyriis mos est gestare pharetram,purpureoque alte suras vincire cothurno.Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;sed fines Libyci, genus intractabile bello.Imperium Dido Tyria regit urbe profecta,germanum fugiens. Longa est iniuria, longaeambages; sed summa sequar fastigia rerum.Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agriPhoenicum, et magno miserae dilectus amore,cui pater intactam dederat, primisque iugaratominibus. Sed regna Tyri germanus habebatPygmalion, scelere ante alios immanior omnes.Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeumimpius ante aras, atque auri caecus amore,clam ferro incautum superat, securus amorumgermanae; factumque diu celavit, et aegram,multa malus simulans, vana spe lusit amantem.Ipsa sed in somnis inhumati venit imagoconiugis, ora modis attollens pallida miris,crudeles aras traiectaque pectora ferronudavit, caecumque domus scelus omne retexit.Tum celerare fugam patriaque excedere suadet,auxiliumque viae veteres tellure recluditthesauros, ignotum argenti pondus et auri.His commota fugam Dido sociosque parabat:conveniunt, quibus aut odium crudele tyranniaut metus acer erat; navis, quae forte paratae,corripiunt, onerantque auro: portantur avariPygmalionis opes pelago; dux femina facti.Devenere locos, ubi nunc ingentia cernismoenia surgentemque novae Karthaginis arcem,mercatique solum, facti de nomine Byrsam,taurino quantum possent circumdare tergo.Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris,quove tenetis iter?” Quaerenti talibus illesuspirans, imoque trahens a pectore vocem:“O dea, si prima repetens ab origine pergam,et vacet annalis nostrorum audire laborum,ante diem clauso componat Vesper Olympo.Nos Troia antiqua, si vestras forte per aurisTroiae nomen iit, diversa per aequora vectosforte sua Libycis tempestas adpulit oris.Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penatesclasse veho mecum, fama super aethera notus.Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo.Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,matre dea monstrante viam, data fata secutus;vix septem convolsae undis Euroque supersunt.Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,Europa atque Asia pulsus.” Nec plura querentempassa Venus medio sic interfata dolore est:“Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus aurasvitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem.Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer,Namque tibi reduces socios classemque relatamnuntio, et in tutum versis aquilonibus actam,ni frustra augurium vani docuere parentes.Aspice bis senos laetantis agmine cycnos,aetheria quos lapsa plaga Iovis ales apertoturbabat caelo; nunc terras ordine longoaut capere, aut captas iam despectare videntur:ut reduces illi ludunt stridentibus alis,et coetu cinxere polum, cantusque dedere,haud aliter puppesque tuae pubesque tuorumaut portum tenet aut pleno subit ostia velo.Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.”Dixit, et avertens rosea cervice refulsit,ambrosiaeque comae divinum vertice odoremspiravere, pedes vestis defluxit ad imos,et vera incessu patuit dea. Ille ubi matremadgnovit, tali fugientem est voce secutus:“Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsisludis imaginibus? Cur dextrae iungere dextramnon datur, ac veras audire et reddere voces?”Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit:at Venus obscuro gradientes aere saepsit,et multo nebulae circum dea fudit amictu,cernere ne quis eos, neu quis contingere posset,molirive moram, aut veniendi poscere causas.Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisitlaeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeoture calent arae, sertisque recentibus halant.Corripuere viam interea, qua semita monstrat.Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbiimminet, adversasque adspectat desuper arces.Miratur molem Aeneas, magalia quondam,miratur portas strepitumque et strata viarum.Instant ardentes Tyrii pars ducere muros,molirique arcem et manibus subvolvere saxa,pars optare locum tecto et concludere sulco.Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;hic portus alii effodiunt; hic alta theatrisfundamenta locant alii, immanisque columnasrupibus excidunt, scaenis decora alta futuris.Qualis apes aestate nova per florea ruraexercet sub sole labor, cum gentis adultoseducunt fetus, aut cum liquentia mellastipant et dulci distendunt nectare cellas,aut onera accipiunt venientum, aut agmine factoignavom fucos pecus a praesepibus arcent:fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.“O fortunati, quorum iam moenia surgunt!”Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.Infert se saeptus nebula, mirabile dictu,per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra,quo primum iactati undis et turbine Poenieffodere loco signum, quod regia Iunomonstrarat, caput acris equi; sic nam fore belloegregiam et facilem victu per saecula gentem.Hic templum Iunoni ingens Sidonia Didocondebat, donis opulentum et numine divae,aerea cui gradibus surgebant limina, nexaequeaere trabes, foribus cardo stridebat aenis.Hoc primum in luco nova res oblata timoremleniit, hic primum Aeneas sperare salutemausus, et adflictis melius confidere rebus.Namque sub ingenti lustrat dum singula templo,reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,artificumque manus inter se operumque laboremmiratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,bellaque iam fama totum volgata per orbem,Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem.Constitit, et lacrimans, “Quis iam locus” inquit “Achate,quae regio in terris nostri non plena laboris?En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi;sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt.Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.”Sic ait, atque animum pictura pascit inani,multa gemens, largoque umectat flumine voltum.Namque videbat, uti bellantes Pergama circumhac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus,hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles.Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velisadgnoscit lacrimans, primo quae prodita somnoTydides multa vastabat caede cruentus,ardentisque avertit equos in castra, prius quampabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.Parte alia fugiens amissis Troilus armis,infelix puer atque impar congressus Achilli,fertur equis, curruque haeret resupinus inani,lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahunturper terram, et versa pulvis inscribitur hasta.Interea ad templum non aequae Palladis ibantcrinibus Iliades passis peplumque ferebant,suppliciter tristes et tunsae pectora palmis;diva solo fixos oculos aversa tenebat.Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros,exanimumque auro corpus vendebat Achilles.Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo,ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici,tendentemque manus Priamum conspexit inermis.Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis,Eoasque acies et nigri Memnonis arma.Ducit Amazonidum lunatis agmina peltisPenthesilea furens, mediisque in milibus ardet,aurea subnectens exsertae cingula mammae,bellatrix, audetque viris concurrere virgo.Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno,regina ad templum, forma pulcherrima Dido,incessit magna iuvenum stipante caterva.Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthiexercet Diana choros, quam mille secutaehinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetramfert umero, gradiensque deas supereminet omnis:Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus:talis erat Dido, talem se laeta ferebatper medios, instans operi regnisque futuris.Tum foribus divae, media testudine templi,saepta armis, solioque alte subnixa resedit.Iura dabat legesque viris, operumque laborempartibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:cum subito Aeneas concursu accedere magnoAnthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum,Teucrorumque alios, ater quos aequore turbodispulerat penitusque alias avexerat oras.Obstipuit simul ipse simul perculsus Achateslaetitiaque metuque; avidi coniungere dextrasardebant; sed res animos incognita turbat.Dissimulant, et nube cava speculantur amicti,quae fortuna viris, classem quo litore linquant,quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant,orantes veniam, et templum clamore petebant.Postquam introgressi et coram data copia fandi,maxumus Ilioneus placido sic pectore coepit:“O Regina, novam cui condere Iuppiter urbemiustitiaque dedit gentis frenare superbas,Troes te miseri, ventis maria omnia vecti,oramus, prohibe infandos a navibus ignis,parce pio generi, et propius res aspice nostras.Non nos aut ferro Libycos populare Penatisvenimus, aut raptas ad litora vertere praedas;non ea vis animo, nec tanta superbia victis.Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;Oenotri coluere viri; nunc fama minoresItaliam dixisse ducis de nomine gentem.Hic cursus fuit:cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orionin vada caeca tulit, penitusque procacibus austrisperque undas, superante salo, perque invia saxadispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morempermittit patria? Hospitio prohibemur harenae;bella cient, primaque vetant consistere terra.Si genus humanum et mortalia temnitis armaat sperate deos memores fandi atque nefandi.“Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,nec pietate fuit, nec bello maior et armis.Quem si fata virum servant, si vescitur auraaetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris,non metus; officio nec te certasse priorempaeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbesarvaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes.Quassatam ventis liceat subducere classem,et silvis aptare trabes et stringere remos:si datur Italiam, sociis et rege recepto,tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;sin absumpta salus, et te, pater optume Teucrum,pontus habet Lybiae, nec spes iam restat Iuli,at freta Sicaniae saltem sedesque paratas,unde huc advecti, regemque petamus Acesten.”Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebantDardanidae.Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur:“Solvite corde metum, Teucri, secludite curas.Res dura et regni novitas me talia coguntmoliri, et late finis custode tueri.Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem,virtutesque virosque, aut tanti incendia belli?Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni,nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,sive Erycis finis regemque optatis Acesten,auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo.Voltis et his mecum pariter considere regnis;urbem quam statuo vestra est, subducite navis;Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodemadforet Aeneas! Equidem per litora certosdimittam et Libyae lustrare extrema iubebo,si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.”His animum arrecti dictis et fortis Achateset pater Aeneas iamdudum erumpere nubemardebant. Prior Aenean compellat Achates:“Nate dea, quae nunc animo sententia surgit?omnia tuta vides, classem sociosque receptos.Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsisubmersum; dictis respondent cetera matris.”Vix ea fatus erat, cum circumfusa repentescindit se nubes et in aethera purgat apertum.Restitit Aeneas claraque in luce refulsit,os umerosque deo similis; namque ipsa decoramcaesariem nato genetrix lumenque iuventaepurpureum et laetos oculis adflarat honores:quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavoargentum Pariusve lapis circumdatur auro.Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repenteimprovisus ait: “Coram, quem quaeritis, adsum,Troius Aeneas, Lybicis ereptus ab undis.O sola infandos Troiae miserata labores,quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisqueomnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,urbe, domo, socias, grates persolvere dignasnon opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique estgentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.Di tibi, si qua pios respectant numina, si quidusquam iustitia est et mens sibi conscia recti,praemia digna ferant. Quae te tam laeta tuleruntsaecula? Qui tanti talem genuere parentes?In freta dum fluvii current, dum montibus umbraelustrabunt convexa, polus dum sidera pascet,semper honos nomenque tuum laudesque manebunt,quae me cumque vocant terrae.” Sic fatus, amicumIlionea petit dextra, laevaque Serestum,post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum.Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido,casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est:“Quis te, nate dea, per tanta pericula casusinsequitur? Quae vis immanibus applicat oris?Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisaealma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?Atque equidem Teucrum memini Sidona venirefinibus expulsum patriis, nova regna petentemauxilio Beli; genitor tum Belus opimamvastabat Cyprum, et victor dicione tenebat.Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbisTroianae nomenque tuum regesque Pelasgi.Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat,seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris.Me quoque per multos similis fortuna laboresiactatam hac demum voluit consistere terra.Non ignara mali, miseris succurrere disco.”Sic memorat; simul Aenean in regia ducittecta, simul divom templis indicit honorem.Nec minus interea sociis ad litora mittitviginti tauros, magnorum horrentia centumterga suum, pinguis centum cum matribus agnos,munera laetitiamque dii.At domus interior regali splendida luxuinstruitur, mediisque parant convivia tectis:arte laboratae vestes ostroque superbo,ingens argentum mensis, caelataque in aurofortia facta patrum, series longissima rerumper tot ducta viros antiqua ab origine gentis.Aeneas (neque enim patrius consistere mentempassus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat;omnis in Ascanio cari stat cura parentis.Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis,ferre iubet, pallam signis auroque rigentem,et circumtextum croceo velamen acantho,ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis,Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos,extulerat, matris Ledae mirabile donum:praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,maxima natarum Priami, colloque monilebacatum, et duplicem gemmis auroque coronam.Haec celerans ita ad naves tendebat Achates.At Cytherea novas artes, nova pectore versatConsilia, ut faciem mutatus et ora Cupidopro dulci Ascanio veniat, donisque furentemincendat reginam, atque ossibus implicet ignem;quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis;urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat.Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem:“Nate, meae vires, mea magna potentia solus,nate, patris summi qui tela Typhoia temnis,ad te confugio et supplex tua numina posco.Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circumlitora iactetur odiis Iunonis iniquae,nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore.Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moraturvocibus; et vereor, quo se Iunonia vertanthospitia; haud tanto cessabit cardine rerum.Quocirca capere ante dolis et cingere flammareginam meditor, ne quo se numine mutet,sed magno Aeneae mecum teneatur amore.Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem.Regius accitu cari genitoris ad urbemSidoniam puer ire parat, mea maxima cura,dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae:hunc ego sopitum somno super alta Cytheraaut super Idalium sacrata sede recondam,ne qua scire dolos mediusve occurrere possit.Tu faciem illius noctem non amplius unamfalle dolo, et notos pueri puer indue voltus,ut, cum te gremio accipiet laetissima Didoregalis inter mensas laticemque Lyaeum,cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet,occultum inspires ignem fallasque veneno.”Paret Amor dictis carae genetricis, et alasexuit, et gressu gaudens incedit Iuli.At Venus Ascanio placidam per membra quieteminrigat, et fotum gremio dea tollit in altosIdaliae lucos, ubi mollis amaracus illumfloribus et dulci adspirans complectitur umbra.Iamque ibat dicto parens et dona Cupidoregia portabat Tyriis, duce laetus Achate.Cum venit, aulaeis iam se regina superbisaurea composuit sponda mediamque locavit.Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventusconveniunt, stratoque super discumbitur ostro.Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistrisexpediunt, tonsisque ferunt mantelia villis.Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longamcura penum struere, et flammis adolere Penatis;centum aliae totidemque pares aetate ministri,qui dapibus mensas onerent et pocula ponant.Nec non et Tyrii per limina laeta frequentesconvenere, toris iussi discumbere pictis.Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulumflagrantisque dei voltus simulataque verba,pallamque et pictum croceo velamen acantho.Praecipue infelix, pesti devota futurae,expleri mentem nequit ardescitque tuendoPhoenissa, et pariter puero donisque movetur.Ille ubi complexu Aeneae colloque pependitet magnum falsi implevit genitoris amorem,reginam petit haec oculis, haec pectore totohaeret et interdum gremio fovet, inscia Dido,insidat quantus miserae deus; at memor illematris Acidaliae paulatim abolere Sychaeumincipit, et vivo temptat praevertere amoreiam pridem resides animos desuetaque corda.Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae,crateras magnos statuunt et vina coronant.Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutantatria; dependent lychni laquearibus aureisincensi, et noctem flammis funalia vincunt.Hic regina gravem gemmis auroque poposcitimplevitque mero pateram, quam Belus et omnesa Belo soliti; tum facta silentia tectis:“Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur,hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectisesse velis, nostrosque huius meminisse minores.Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno;et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.”Dixit, et in mensam laticum libavit honorem,primaque, libato, summo tenus attigit ore,tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausitspumantem pateram, et pleno se proluit auropost alii proceres. Cithara crinitus Iopaspersonat aurata, docuit quem maximus Atlas.Hic canit errantem lunam solisque labores;unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes;Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones;quid tantum Oceano properent se tinguere soleshiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.Nec non et vario noctem sermone trahebatinfelix Dido, longumque bibebat amorem,multa super Priamo rogitans, super Hectore multa;nunc quibus Aurorae venisset filius armis,nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles.“Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobisinsidias,” inquit, “Danaum, casusque tuorum,erroresque tuos; nam te iam septima portatomnibus errantem terris et fluctibus aestas.”
Conticuere omnes, intentique ora tenebant.Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:Infandum, regina, iubes renovare dolorem,Troianas ut opes et lamentabile regnumeruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi,et quorum pars magna fui. Quis talia fandoMyrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixitemperet a lacrimis? Et iam nox umida caelopraecipitat, suadentque cadentia sidera somnos.Sed si tantus amor casus cognoscere nostroset breviter Troiae supremum audire laborem,quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit,incipiam.Fracti bello fatisque repulsiductores Danaum, tot iam labentibus annis,instar montis equum divina Palladis arteaedificant, sectaque intexunt abiete costas:votum pro reditu simulant; ea fama vagatur.Huc delecta virum sortiti corpora furtimincludunt caeco lateri, penitusque cavernasingentis uterumque armato milite complent.Est in conspectu Tenedos, notissima famainsula, dives opum, Priami dum regna manebant,nunc tantum sinus et statio male fida carinis:huc se provecti deserto in litore condunt.Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas:ergo omnis longo solvit se Teucria luctu;panduntur portae; iuvat ire et Dorica castradesertosque videre locos litusque relictum.Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles;classibus hic locus; hic acie certare solebant.Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae,et molem mirantur equi; primusque Thymoetesduci intra muros hortatur et arce locari,sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant.At Capys, et quorum melior sententia menti,aut pelago Danaum insidias suspectaque donapraecipitare iubent, subiectisque urere flammis,aut terebrare cavas uteri et temptare latebras.Scinditur incertum studia in contraria volgus.Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva,Laocoön ardens summa decurrit ab arce,et procul: “O miseri, quae tanta insania, cives?Creditis avectos hostis? Aut ulla putatisdona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes?aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,aut haec in nostros fabricata est machina murosinspectura domos venturaque desuper urbi,aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.”Sic fatus, validis ingentem viribus hastamin latus inque feri curvam compagibus alvumcontorsit: stetit illa tremens, uteroque recussoinsonuere cavae gemitumque dedere cavernae.Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,impulerat ferro Argolicas foedare latebras,Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres.Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctumpastores magno ad regem clamore trahebantDardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis,obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,seu versare dolos, seu certae occumbere morti.Undique visendi studio Troiana iuventuscircumfusa ruit, certantque inludere capto.Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab unodisce omnes.Namque ut conspectu in medio turbatus, inermisconstitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit:“Heu, quae nunc tellus” inquit “quae me aequora possuntaccipere? Aut quid iam misero mihi denique restat,cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsiDardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?”Quo gemitu conversi animi, compressus et omnisimpetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus,quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto.Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:“Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fateborvera, inquit; neque me Argolica de gente negabo:hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonemfinxit, vanum etiam mendacemque improba finget.Fando aliquod si forte tuas pervenit ad aurisBelidae nomen Palamedis et incluta famagloria, quem falsa sub proditione Pelasgiinsontem infando indicio, quia bella vetabat,demisere neci, nunc cassum lumine lugent.Illi me comitem et consanguinitate propinquumpauper in arma pater primis huc misit ab annis,dum stabat regno incolumis regumque vigebatconsiliis, et nos aliquod nomenque decusquegessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi—haud ignota loquor—superis concessit ab oris,adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam,et casum insontis mecum indignabar amici.Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset,si patrios umquam remeassem victor ad Argos,promisi ultorem, et verbis odia aspera movi.Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixescriminibus terrere novis, hinc spargere vocesin volgum ambiguas, et quaerere conscius arma.Nec requievit enim, donec, Calchante ministro—sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo?Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos,idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas,hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.”Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur:“Saepe fugam Danai Troia cupiere relictamoliri, et longo fessi discedere bello;fecissentque utinam! Saepe illos aspera pontiinterclusit hiemps, et terruit Auster euntis.Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernisstaret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebimittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:“Sanguine placastis ventos et virgine caesa,cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras;sanguine quaerendi reditus, animaque litandumArgolica.” Volgi quae vox ut venit ad auris,obstipuere animi, gelidusque per ima cucurritossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.“Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultuprotrahit in medios; quae sint ea numina divom,flagitat; et mihi iam multi crudele canebantartificis scelus, et taciti ventura videbant.Bis quinos silet ille dies, tectusque recusatprodere voce sua quemquam aut opponere morti.Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,composito rumpit vocem, et me destinat arae.Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat,unius in miseri exitium conversa tulere.Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari,et salsae fruges, et circum tempora vittae:eripui, fateor, leto me, et vincula rupi,limosoque lacu per noctem obscurus in ulvadelitui, dum vela darent, si forte dedissent.Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi,nec dulcis natos exoptatumque parentem;quos illi fors et poenas ob nostra reposcenteffugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.Quod te per superos et conscia numina veri,per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquamintemerata fides, oro, miserere laborumtantorum, miserere animi non digna ferentis.”His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro.Ipse viro primus manicas atque arta levarivincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis:“Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;noster eris, mihique haec edissere vera roganti:Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor?Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?”Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga,sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:“Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrumtestor numen” ait “vos arae ensesque nefandi,quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras,si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.Tu modo promissis maneas, servataque servesTroia fidem, si vera feram, si magna rependam.“Omnis spes Danaum et coepti fiducia belliPalladis auxiliis semper stetit. Impius ex quoTydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,fatale adgressi sacrato avellere temploPalladium, caesis summae custodibus arcis,corripuere sacram effigiem, manibusque cruentisvirgineas ausi divae contingere vittas;ex illo fluere ac retro sublapsa referrispes Danaum, fractae vires, aversa deae mens.Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.Vix positum castris simulacrum, arsere coruscaeluminibus flammae arrectis, salsusque per artussudor iit, terque ipsa solo—mirabile dictu—emicuit, parmamque ferens hastamque trementem.“Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,nec posse Argolicis exscindi Pergama telis,omina ni repetant Argis, numenque reducant,quod pelago et curvis secum avexere carinis.Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas,arma deosque parant comites, pelagoque remensoimprovisi aderunt: ita digerit omina Calchas.Hanc pro Palladio moniti, pro numine laesoeffigiem statuere, nefas quae triste piaret.Hanc tamen immensam Calchas attollere molemroboribus textis caeloque educere iussit,ne recipi portis, aut duci in moenia possit,neu populum antiqua sub religione tueri.Nam si vestra manus violasset dona Minervae,tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsumconvertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem,ultro Asiam magno Pelopea ad moenia belloventuram, et nostros ea fata manere nepotes.”Talibus insidiis periurique arte Sinoniscredita res, captique dolis lacrimisque coactis,quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles,non anni domuere decem, non mille carinae.Hic aliud maius miseris multoque tremendumobicitur magis, atque improvida pectora turbat.Laocoön, ductus Neptuno sorte sacerdos,sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta—horresco referens—immensis orbibus anguesincumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt;pectora quorum inter fluctus arrecta iubaequesanguineae superant undas; pars cetera pontumpone legit, sinuatque immensa volumine terga.Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant,ardentisque oculos suffecti sanguine et igni,sibila lambebant linguis vibrantibus ora.Diffugimus visu exsangues: illi agmine certoLaocoönta petunt; et primum parva duorumcorpora natorum serpens amplexus uterqueimplicat, et miseros morsu depascitur artus;post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentemcorripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iambis medium amplexi, bis collo squamea circumterga dati, superant capite et cervicibus altis.Ille simul manibus tendit divellere nodos,perfusus sanie vittas atroque veneno,clamores simul horrendos ad sidera tollit:quales mugitus, fugit cum saucius aramtaurus, et incertam excussit cervice securim.At gemini lapsu delubra ad summa draconeseffugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.Tum vero tremefacta novus per pectora cunctisinsinuat pavor, et scelus expendisse merentemLaocoönta ferunt, sacrum qui cuspide roburlaeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam.Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divaenumina conclamant.Dividimus muros et moenia pandimus urbis.Accingunt omnes operi, pedibusque rotarumsubiciunt lapsus, et stuppea vincula collointendunt: scandit fatalis machina muros,feta armis. Pueri circum innuptaeque puellaesacra canunt, funemque manu contingere gaudent.Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi.O patria, O divom domus Ilium, et incluta bellomoenia Dardanidum, quater ipso in limine portaesubstitit, atque utero sonitum quater arma dedere:instamus tamen inmemores caecique furore,et monstrum infelix sacrata sistimus arce.Tunc etiam fatis aperit Cassandra futurisora, dei iussu non umquam credita Teucris.Nos delubra deum miseri, quibus ultimus essetille dies, festa velamus fronde per urbem.“Vertitur interea caelum et ruit oceano nox,involvens umbra magna terramque polumqueMyrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucriconticuere, sopor fessos complectitur artus:et iam Argiva phalanx instructis navibus ibata Tenedo tacitae per amica silentia lunaelitora nota petens, flammas cum regia puppisextulerat, fatisque deum defensus iniquisinclusos utero Danaos et pinea furtimlaxat claustra Sinon. Illos patefactus ad aurasreddit equus, laetique cavo se robore promuntThessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes,demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque,Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon,et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos.Invadunt urbem somno vinoque sepultam;caeduntur vigiles, portisque patentibus omnisaccipiunt socios atque agmina conscia iungunt.Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegrisincipit, et dono divom gratissima serpit.In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hectorvisus adesse mihi, largosque effundere fletus,raptatus bigis, ut quondam, aterque cruentopulvere, perque pedes traiectus lora tumentis.Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illoHectore, qui redit exuvias indutus Achilli,vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis,squalentem barbam et concretos sanguine crinisvolneraque illa gerens, quae circum plurima murosaccepit patrios. Ultro flens ipse videbarCompellare virum et maestas expromere voces:“O lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum,quae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab orisexspectate venis? Ut te post multa tuorumfunera, post varios hominumque urbisque laboresdefessi aspicimus! Quae causa indigna serenosfoedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?”Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur,sed graviter gemitus imo de pectore ducens,“Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis.Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.Sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextradefendi possent, etiam hac defensa fuissent.Sacra suosque tibi commendat Troia penatis:hos cape fatorum comites, his moenia quaeremagna, pererrato statues quae denique ponto.”Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentemaeternumque adytis effert penetralibus ignem.Diverso interea miscentur moenia luctu,et magis atque magis, quamquam secreta parentisAnchisae domus arboribusque obtecta recessit,clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror.Excutior somno, et summi fastigia tectiascensu supero, atque arrectis auribus adsto:in segetem veluti cum flamma furentibus austrisincidit, aut rapidus montano flumine torrenssternit agros, sternit sata laeta boumque labores,praecipitisque trahit silvas, stupet inscius altoaccipiens sonitum saxi de vertice pastor.Tum vero manifesta fides, Danaumque patescuntinsidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinamVolcano superante domus; iam proxumus ardetUcalegon; Sigea igni freta lata relucent.Exoritur clamorque virum clangorque tubarum.Arma amens capio; nec sat rationis in armis,sed glomerare manum bello et concurrere in arcemcum sociis ardent animi; furor iraque mentempraecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis.Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom,Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,sacra manu victosque deos parvumque nepotemipse trahit, cursuque amens ad limina tendit.“Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?”Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit:“Venit summa dies et ineluctabile tempusDardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingensgloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argostranstulit; incensa Danai dominantur in urbe.Arduus armatos mediis in moenibus adstansfundit equus, victorque Sinon incendia miscetinsultans; portis alii bipatentibus adsunt,milia quot magnis umquam venere Mycenis;obsedere alii telis angusta viarumoppositi; stat ferri acies mucrone coruscostricta, parata neci; vix primi proelia temptantportarum vigiles, et caeco Marte resistunt.”Talibus Othryadae dictis et numine divomin flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,quo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor.Addunt se socios Rhipeus et maximus armisEpytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque,et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus,Mygdonides: illis ad Troiam forte diebusvenerat, insano Cassandrae incensus amore,et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,infelix, qui non sponsae praecepta furentisaudierit.Quos ubi confertos audere in proelia vidi,incipio super his: “Iuvenes, fortissima frustrapectora, si vobis audentem extrema cupidocerta sequi, quae sit rebus fortuna videtis:excessere omnes, adytis arisque relictis,di, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbiincensae; moriamur et in media arma ruamus.Una salus victis, nullam sperare salutem.”Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceuraptores atra in nebula, quos improba ventrisexegit caecos rabies, catulique relictifaucibus exspectant siccis, per tela, per hostisvadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemusurbis iter; nox atra cava circumvolat umbra.Quis cladem illius noctis, quis funera fandoexplicet, aut possit lacrimis aequare labores?Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos;plurima perque vias sternuntur inertia passimcorpora, perque domos et religiosa deorumlimina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri;quondam etiam victis redit in praecordia virtusvictoresque cadunt Danai: crudelis ubiqueluctus, ubique pavor, et plurima mortis imago.Primus se, Danaum magna comitante caterva,Androgeos offert nobis, socia agmina credensinscius, atque ultro verbis compellat amicis:“Festinate, viri: nam quae tam sera moratursegnities? Alii rapiunt incensa feruntquePergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.”Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabanturfida satis, sensit medios delapsus in hostis.Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit:inprovisum aspris veluti qui sentibus anguempressit humi nitens, trepidusque repente refugitattollentem iras et caerula colla tumentem;haud secus Androgeos visu tremefactus abibat.Inruimus, densis et circumfundimur armis,ignarosque loci passim et formidine captossternimus: adspirat primo fortuna labori.Atque hic successu exsultans animisque Coroebus,“O socii, qua prima” inquit “fortuna salutismonstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamurmutemus clipeos, Danaumque insignia nobisaptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat?Arma dabunt ipsi.” Sic fatus, deinde comantemAndrogei galeam clipeique insigne decoruminduitur, laterique Argivum accommodat ensem.Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventuslaeta facit; spoliis se quisque recentibus armat.Vadimus immixti Danais haud numine nostro,multaque per caecam congressi proelia noctemconserimus, multos Danaum demittimus Orco.Diffugiunt alii ad navis, et litora cursufida petunt: pars ingentem formidine turpiscandunt rursus equum et nota conduntur in alvo.Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!Ecce trahebatur passis Priameïa virgocrinibus a templo Cassandra adytisque Minervae,ad caelum tendens ardentia lumina frustra,—lumina, nam teneras arcebant vincula palmas.Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus,et sese medium iniecit periturus in agmen.Consequimur cuncti et densis incurrimus armis.Hic primum ex alto delubri culmine telisnostrorum obruimur, oriturque miserrima caedesarmorum facie et Graiarum errore iubarum.Tum Danai gemitu atque ereptae virginis iraundique collecti invadunt, acerrimus Aiax,et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis;adversi rupto ceu quondam turbine venticonfligunt, Zephyrusque Notusque et laetus EoisEurus equis; stridunt silvae, saevitque tridentispumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.Illi etiam, si quos obscura nocte per umbramfudimus insidiis totaque agitavimus urbe,apparent; primi clipeos mentitaque telaadgnoscunt, atque ora sono discordia signant.Ilicet obruimur numero; primusque CoroebusPenelei dextra divae armipotentis ad aramprocumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unusqui fuit in Teucris et servantissimus aequi:dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasqueconfixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,labentem pietas nec Apollinis infula texit.Iliaci cineres et flamma extrema meorum,testor, in occasu vestro nec tela nec ullasvitavisse vices Danaum, et, si fata fuissentut caderem, meruisse manu. Divellimur inde,Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevoiam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi;protinus ad sedes Priami clamore vocati.Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquambella forent, nulli tota morerentur in urbe.Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentiscernimus, obsessumque acta testudine limen.Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsosnituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistrisprotecti obiciunt, prensant fastigia dextris.Dardanidae contra turris ac tota domorumculmina convellunt; his se, quando ultima cernunt,extrema iam in morte parant defendere telis;auratasque trabes, veterum decora alta parentum,devolvunt; alii strictis mucronibus imasobsedere fores; has servant agmine denso.Instaurati animi, regis succurrere tectis,auxilioque levare viros, vimque addere victis.Limen erat caecaeque fores et pervius usustectorum inter se Priami, postesque relictia tergo, infelix qua se, dum regna manebant,saepius Andromache ferre incomitata solebatad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat.Evado ad summi fastigia culminis, undetela manu miseri iactabant inrita Teucri.Turrim in praecipiti stantem summisque sub astraeductam tectis, unde omnis Troia videriet Danaum solitae naves et Achaia castra,adgressi ferro circum, qua summa labantisiuncturas tabulata dabant, convellimus altissedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinamcum sonitu trahit et Danaum super agmina lateincidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullumtelorum interea cessat genus.Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhusexsultat, telis et luce coruscus aëna;qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastusfrigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,lubrica convolvit sublato pectore tergaarduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,armiger Automedon, una omnis Scyria pubessuccedunt tecto, et flammas ad culmina iactant.Ipse inter primos correpta dura bipennilimina perrumpit, postisque a cardine vellitaeratos; iamque excisa trabe firma cavavitrobora, et ingentem lato dedit ore fenestram.Adparet domus intus, et atria longa patescunt;adparent Priami et veterum penetralia regum,armatosque vident stantis in limine primo.At domus interior gemitu miseroque tumultumiscetur, penitusque cavae plangoribus aedesfemineis ululant; ferit aurea sidera clamor.Tum pavidae tectis matres ingentibus errant;amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsicustodes sufferre valent; labat ariete crebroianua, et emoti procumbunt cardine postes.Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidantimmissi Danai, et late loca milite complent.Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnisexiit, oppositasque evicit gurgite moles,fertur in arva furens cumulo, camposque per omniscum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentemcaede Neoptolemum geminosque in limine Atridas;vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per arassanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis.Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,barbarico postes auro spoliisque superbi,procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis.Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.Urbis uti captae casum convolsaque viditlimina tectorum et medium in penetralibus hostem,arma diu senior desueta trementibus aevocircumdat nequiquam umeris, et inutile ferrumcingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axeingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus,incumbens arae atque umbra complexa Penatis.Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,praecipites atra ceu tempestate columbae,condensae et divom amplexae simulacra sedebant.Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armisut vidit, “Quae mens tam dira, miserrime coniunx,impulit his cingi telis? Aut quo ruis?” inquit;“Non tali auxilio nec defensoribus ististempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector.Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,aut moriere simul.” Sic ore effata recepitad sese et sacra longaevum in sede locavit.Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,unus natorum Priami, per tela, per hostisporticibus longis fugit, et vacua atria lustratsaucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhusinsequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit.Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit:“At tibi pro scelere,” exclamat, “pro talibus ausis,di, si qua est caelo pietas, quae talia curet,persolvant grates dignas et praemia reddantdebita, qui nati coram me cernere letumfecisti et patrios foedasti funere voltus.At non ille, satum quo te mentiris, Achillestalis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemquesupplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchroreddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.”Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictuconiecit, rauco quod protinus aere repulsume summo clipei nequiquam umbone pependit.Cui Pyrrhus: “Referes ergo haec et nuntius ibisPelidae genitori; illi mea tristia factadegeneremque Neoptolemum narrare memento.Nunc morere.” Hoc dicens altaria ad ipsa trementemtraxit et in multo lapsantem sanguine nati,implicuitque comam laeva, dextraque coruscumextulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem.Haec finis Priami fatorum; hic exitus illumsorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntemPergama, tot quondam populis terrisque superbumregnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus,avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus.At me tum primum saevus circumstetit horrorObstipui; subiit cari genitoris imago,ut regem aequaevum crudeli volnere vidivitam exhalantem; subiit deserta Creüsa,et direpta domus, et parvi casus Iuli.Respicio, et quae sit me circum copia lustro.Deseruere omnes defessi, et corpora saltuad terram misere aut ignibus aegra dedere.Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestaeservantem et tacitam secreta in sede latentemTyndarida aspicio: dant clara incendia lucemerranti passimque oculos per cuncta ferenti.Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucroset poenas Danaum et deserti coniugis iraspraemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,abdiderat sese atque aris invisa sedebat.Exarsere ignes animo; subit ira cadentemulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.“Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenasaspiciet, partoque ibit regina triumpho,coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit,Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni?Dardanium totiens sudarit sanguine litus?Non ita: namque etsi nullum memorabile nomenfeminea in poena est, nec habet victoria laudem,extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentislaudabor poenas, animumque explesse iuvabitultricis flammae, et cineres satiasse meorum.”Talia iactabam, et furiata mente ferebar:cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndamobtulit et pura per noctem in luce refulsitalma parens, confessa deam, qualisque videricaelicolis et quanta solet, dextraque prehensumcontinuit, roseoque haec insuper addidit ore:“Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit?Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentemliqueris Anchisen; superet coniunxne Creüsa,Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiaecircum errant acies, et, ni mea cura resistat,iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenaeculpatusve Paris: divom inclementia, divom,has evertit opes sternitque a culmine Troiam.Aspice—namque omnem, quae nunc obducta tuentimortalis hebetat visus tibi et umida circumcaligat, nubem eripiam; tu ne qua parentisiussa time, neu praeceptis parere recusa:—hic, ubi disiectas moles avolsaque saxissaxa vides mixtoque undantem pulvere fumum.Neptunus muros magnoque emota tridentifundamenta quatit, totamque a sedibus urbemeruit; hic Iuno Scaeas saevissima portasprima tenet, sociumque furens a navibus agmenferro accincta vocat.Iam summas arces Tritonia, respice, Pallasinsedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva.Ipse pater Danais animos viresque secundassufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.Eripe, nate, fugam, finemque impone labori.Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.”Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris.Adparent dirae facies inimicaque Troiaenumina magna deum.Tum vero omne mihi visum considere in ignisIlium et ex imo verti Neptunia Troia;ac veluti summis antiquam in montibus ornumcum ferro accisam crebrisque bipennibus instanteruere agricolae certatim,—illa usque minaturet tremefacta comam concusso vertice nutat,volneribus donec paulatim evicta, supremumcongemuit, traxitque iugis avolsa ruinam.Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostisexpedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedisantiquasque domos, genitor, quem tollere in altosoptabam primum montis primumque petebam,abnegat excisa vitam producere Troiaexsiliumque pati. “Vos O, quibus integer aevisanguis,” ait “solidaeque suo stant robore vires,vos agitate fugam:me si caelicolae voluissent ducere vitam,has mihi servassent sedes. Satis una superquevidimus exscidia et captae superavimus urbi.Sic O, sic positum adfati discedite corpus.Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostisexuviasque petet; facilis iactura sepulcri.Iam pridem invisus divis et inutilis annosdemoror, ex quo me divom pater atque hominum rexfulminis adflavit ventis et contigit igni.”Talia perstabat memorans, fixusque manebat.Nos contra effusi lacrimis, coniunxque CreüsaAscaniusque omnisque domus, ne vertere secumcuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet.Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem.Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto:nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?“Mene efferre pedem, genitor, te posse relictosperasti, tantumque nefas patrio excidit ore?Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui,et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiaeteque tuosque iuvat, patet isti ianua leto,iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per igniseripis, ut mediis hostem in penetralibus, utqueAscanium patremque meum iuxtaque Creüsamalterum in alterius mactatos sanguine cernam?Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.Reddite me Danais; sinite instaurata revisamproelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.”Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistraminsertabam aptans, meque extra tecta ferebam.Ecce autem complexa pedes in limine coniunxhaerebat, parvumque patri tendebat Iulum:“Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus,cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?”Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.Namque manus inter maestorumque ora parentumecce levis summo de vertice visus Iulifundere lumen apex, tactuque innoxia mollislambere flamma comas et circum tempora pasci.Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantemexcutere et sanctos restinguere fontibus ignis.At pater Anchises oculos ad sidera laetusextulit, et caelo palmas cum voce tetendit:“Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur,da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.”Vix ea fatus erat senior, subitoque fragoreintonuit laevum, et de caelo lapsa per umbrasstella facem ducens multa cum luce cucurrit.Illam, summa super labentem culmina tecti,cernimus Idaea claram se condere silvasignantemque vias; tum longo limite sulcusdat lucem, et late circum loca sulphure fumant.Hic vero victus genitor se tollit ad auras,adfaturque deos et sanctum sidus adorat.“Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum.Di patrii, servate domum, servate nepotem.Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.”Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignisauditur, propiusque aestus incendia volvunt.“Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit:quo res cumque cadent, unum et commune periclum,una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulussit comes, et longe servet vestigia coniunx:vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris.Est urbe egressis tumulus templumque vetustumdesertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressusreligione patrum multos servata per annos.Hanc ex diverso sedem veniemus in unam.Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis;me, bello e tanto digressum et caede recenti,attrectare nefas, donec me flumine vivoabluero.”Haec fatus, latos umeros subiectaque collaveste super fulvique insternor pelle leonis,succedoque oneri; dextrae se parvus Iulusimplicuit sequiturque patrem non passibus aequis;pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum;et me, quem dudum non ulla iniecta movebanttela neque adverso glomerati ex agmine Grai,nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnissuspensum et pariter comitique onerique timentem.Iamque propinquabam portis, omnemque videbarevasisse viam, subito cum creber ad aurisvisus adesse pedum sonitus, genitorque per umbramprospiciens; “Nate” exclamat, “fuge nate, propinquant.Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!”—Hic mihi nescio quod trepido male numen amicumconfusam eripuit mentem. Namque avia cursudum sequor, et nota excedo regione viarum,heu, misero coniunx fatone erepta Creüsasubstitit, erravitne via, seu lassa resedit,incertum; nec post oculis est reddita nostris.Nec prius amissam respexi animumque reflexi,quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratamvenimus; hic demum collectis omnibus unadefuit, et comites natumque virumque fefellit.Quem non incusavi amens hominumque deorumque,aut quid in eversa vidi crudelius urbe?Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatiscommendo sociis et curva valle recondo;ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.Stat casus renovare omnis, omnemque revertiper Troiam, et rursus caput obiectare periclis.Principio muros obscuraque limina portae,qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retroobservata sequor per noctem et lumine lustro.Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant.Ilicet ignis edax summa ad fastigia ventovolvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.Procedo et Priami sedes arcemque reviso.Et iam porticibus vacuis Iunonis asylocustodes lecti Phoenix et dirus Ulixespraedam adservabant. Huc undique Troia gazaincensis erepta adytis, mensaeque deorum,crateresque auro solidi, captivaque vestiscongeritur; pueri et pavidae longo ordine matresstant circum.Ausus quin etiam voces iactare per umbramimplevi clamore vias, maestusque Creüsamnequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.Quaerenti et tectis urbis sine fine furentiinfelix simulacrum atque ipsius umbra Creüsaevisa mihi ante oculos et nota maior imago.Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.Tum sic adfari et curas his demere dictis :“Quid tantum insano iuvat indulgere dolori,O dulcis coniunx? Non haec sine numine divomeveniunt; nec te hinc comitem asportare Creüsamfas, aut ille sinit superi regnator Olympi.Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum,et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arvainter opima virum leni fluit agmine Thybris:illic res laetae regnumque et regia coniunxparta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creüsae.Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbasaspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,Dardanis, et divae Veneris nurus.Sed me magna deum genetrix his detinet oris:iamque vale, et nati serva communis amorem.”Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentemdicere deseruit, tenuisque recessit in auras.Ter conatus ibi collo dare bracchia circum:ter frustra comprensa manus effugit imago,par levibus ventis volucrique simillima somno.Sic demum socios consumpta nocte reviso.Atque hic ingentem comitum adfluxisse novoruminvenio admirans numerum, matresque virosque,collectam exsilio pubem, miserabile volgus.Undique convenere, animis opibusque parati,in quascumque velim pelago deducere terras.Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idaeducebatque diem, Danaique obsessa tenebantlimina portarum, nec spes opis ulla dabatur;cessi, et sublato montes genitore petivi.
Postquam res Asiae Priamique evertere gentemimmeritam visum Superis, ceciditque superbumIlium, et omnis humo fumat Neptunia Troia,diversa exsilia et desertas quaerere terrasauguriis agimur divom, classemque sub ipsaAntandro et Phrygiae molimur montibus Idae,incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur,contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas,et pater Anchises dare fatis vela iubebat;litora cum patriae lacrimans portusque relinquoet campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altumcum sociis natoque Penatibus et magnis dis.Terra procul vastis colitur Mavortia campis,Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo,hospitium antiquum Troiae sociique Penates,dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvomoenia prima loco, fatis ingressus iniquis,Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.Sacra Dionaeae matri divisque ferebamauspicibus coeptorum operum, superoque nitentemcaelicolum regi mactabam in litore taurum.Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summovirgulta et densis hastilibus horrida myrtus.Accessi, viridemque ab humo convellere silvamconatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,horrendum et dictu video mirabile monstrum.Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbosvellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae,et terram tabo maculant. Mihi frigidus horrormembra quatit, gelidusque coit formidine sanguis.Rursus et alterius lentum convellere vimeninsequor, et causas penitus temptare latentis:ater et alterius sequitur de cortice sanguis.Multa movens animo nymphas venerabar agrestisGradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,rite secundarent visus omenque levarent.Tertia sed postquam maiore hastilia nisuadgredior, genibusque adversae obluctor harenae—eloquar, an sileam?—gemitus lacrimabilis imoauditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris:“Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto;parce pias scelerare manus. Non me tibi Troiaexternum tulit, aut cruor hic de stipite manat.Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum:nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texittelorum seges et iaculis increvit acutis.”Tum vero ancipiti mentem formidine pressusobstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magnoinfelix Priamus furtim mandarat alendumThreicio regi, cum iam diffideret armisDardaniae, cingique urbem obsidione videret.Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit,res Agamemnonias victriciaque arma secutus,fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et aurovi potitur. Quid non mortalia pectora cogis,auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit,delectos populi ad proceres primumque parentemmonstra deum refero, et quae sit sententia posco.Omnibus idem animus, scelerata excedere terra,linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros.Ergo instauramus Polydoro funus, et ingensaggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae,caeruleis maestae vittis atraque cupresso,et circum Iliades crinem de more solutae;inferimus tepido spumantia cymbia lactesanguinis et sacri pateras, animamque sepulchrocondimus, et magna supremum voce ciemus.Inde, ubi prima fides pelago, placataque ventidant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,deducunt socii navis et litora complent:provehimur portu, terraeque urbesque recedunt.Sacra mari colitur medio gratissima tellusNereidum matri et Neptuno Aegaeo,quam pius arquitenens oras et litora circumerrantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,immotamque coli dedit et contemnere ventos.Huc feror; haec fessos tuto placidissima portuaccipit: egressi veneramur Apollinis urbem.Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdosvittis et sacra redimitus tempora lauro,occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum.Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus.Templa dei saxo venerabar structa vetusto:“Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessiset genus et mansuram urbem; serva altera TroiaePergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes?Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.”Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,liminaque laurusque dei, totusque moverimons circum, et mugire adytis cortina reclusis.Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris:“Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentumprima tulit tellus, eadem vos ubere laetoaccipiet reduces. Antiquam exquirite matrem:hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris,et nati natorum, et qui nascentur ab illis.”Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultulaetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti?Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum,“Audite, O proceres” ait “et spes discite vestras:Creta Iovis magni medio iacet insula ponto;mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae.Centum urbes habitant magnas, uberrima regna;maximus unde pater, si rite audita recordor,Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,optavitque locum regno. Nondum Ilium et arcesPergameae steterant; habitabant vallibus imis.hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aeraIdaeumque nemus; hinc fida silentia sacris,et iuncti currum dominae subiere leones.Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur;placemus ventos et Gnosia regna petamus.Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit,tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.”Sic fatus, meritos aris mactavit honores,taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollonigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.Fama volat pulsum regnis cessisse paternisIdomenea ducem, desertaque litora Cretaehoste vacare domos, sedesque adstare relictas.Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus,bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam,Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequorCycladas, et crebris legimus freta consita terris.Nauticus exoritur vario certamine clamor;hortantur socii: “Cretam proavosque petamus!”Prosequitur surgens a puppi ventus euntiset tandem antiquis Curetum adlabimur oris.Ergo avidus muros optatae molior urbis,Pergameamque voco, et laetam cognomine gentemhortor amare focos arcemque attollere tectis.Iamque fere sicco subductae litore puppes;conubiis arvisque novis operata iuventus;iura domosque dabam: subito cum tabida membris,corrupto caeli tractu, miserandaque venitarboribusque satisque lues et letifer annus.Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebantcorpora; tum sterilis exurere Sirius agros;arebant herbae, et victum seges aegra negabat.Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remensohortatur pater ire mari, veniamque precari:quam fessis finem rebus ferat; unde laborumtemptare auxilium iubeat; quo vertere cursus.Nox erat, et terris animalia somnus habebat:effigies sacrae divom Phrygiique Penates,quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbisextuleram, visi ante oculos adstare iacentisin somnis, multo manifesti lumine, qua seplena per insertas fundebat luna fenestras;tum sic adfari et curas his demere dictis:“Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit.Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti,nos tumidum sub te permensi classibus aequor,idem venturos tollemus in astra nepotes,imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnismagna para, longumque fugae ne linque laborem.Mutandae sedes: non haec tibi litora suasitDelius, aut Cretae iussit considere Apollo.Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;Oenotri coluere viri; nunc fama minoresItaliam dixisse ducis de nomine gentem:hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus,Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.Surge age, et haec laetus longaevo dicta parentihaud dubitanda refer: Corythum terrasque requiratAusonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.”Talibus attonitus visis et voce deorum—nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltusvelatasque comas praesentiaque ora videbar;tum gelidus toto manabat corpore sudorcorripio e stratis corpus, tendoque supinasad caelum cum voce manus, et munera libointemerata focis. Perfecto laetus honoreAnchisen facio certum, remque ordine pando.Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes,seque novo veterum deceptum errore locorum.Tum memorat: “Nate, Iliacis exercite fatis,sola mihi talis casus Cassandra canebat.Nunc repeto haec generi portendere debita nostro,et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucroscrederet, aut quem tum vates Cassandra moveret?Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.”Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictisvela damus, vastumque cava trabe currimus aequor.Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullaeadparent terrae, caelum undique et undique pontus,tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber,noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.Continuo venti volvunt mare, magnaque surguntaequora; dispersi iactamur gurgite vasto;involvere diem nimbi, et nox umida caelumabstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes.Excutimur cursu, et caecis erramus in undis.Ipse diem noctemque negat discernere caelo,nec meminisse viae media Palinurus in unda.Tris adeo incertos caeca caligine soleserramus pelago, totidem sine sidere noctes.Quarto terra die primum se attollere tandemvisa, aperire procul montis, ac volvere fumum.Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautaeadnixi torquent spumas et caerula verrunt.Servatum ex undis Strophadum me litora primumaccipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae,insulae Ionio in magno, quas dira CelaenoHarpyiaeque colunt aliae, Phineia postquamclausa domus, mensasque metu liquere priores.Tristius haud illis monstrum, nec saevior ullapestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.Virginei volucrum voltus, foedissima ventrisproluvies, uncaeque manus, et pallida semperora fame.Huc ubi delati portus intravimus, eccelaeta boum passim campis armenta videmus,caprigenumque pecus nullo custode per herbas.Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamusin partem praedamque Iovem; tum litore curvoexstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis.At subitae horrifico lapsu de montibus adsuntHarpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas,diripiuntque dapes, contactuque omnia foedantimmundo; tum vox taetrum dira inter odorem.Rursum in secessu longo sub rupe cavata,arboribus clausi circum atque horrentibus umbris,instruimus mensas arisque reponimus ignem:rursum ex diverso caeli caecisque latebristurba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant,edico, et dira bellum cum gente gerendum.Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbamdisponunt enses et scuta latentia condunt.Ergo ubi delapsae sonitum per curva dederelitora, dat signum specula Misenus ab altaaere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant,obscenas pelagi ferro foedare volucres:sed neque vim plumis ullam nec volnera tergoaccipiunt, celerique fuga sub sidera lapsaesemesam praedam et vestigia foeda relinquunt.Una in praecelsa consedit rupe Celaeno,infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:“Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,Laomedontiadae, bellumne inferre paratis,et patrio Harpyias insontis pellere regno?Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollopraedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando.Italiam cursu petitis, ventisque vocatisibitis Italiam, portusque intrare licebit;sed non ante datam cingetis moenibus urbem,quam vos dira fames nostraeque iniuria caedisambesas subigat malis absumere mensas.”Dixit, et in silvam pennis ablata refugit.At sociis subita gelidus formidine sanguisderiguit; cecidere animi, nec iam amplius armis,sed votis precibusque iubent exposcere pacem,sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres.Et pater Anchises passis de litore palmisnumina magna vocat, meritosque indicit honores:“Di, prohibete minas; di, talem avertite casum,et placidi servate pios!” Tum litore funemderipere, excussosque iubet laxare rudentes.Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis,qua cursum ventusque gubernatorque vocabat.Iam medio adparet fluctu nemorosa ZacynthosDulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.Mox et Leucatae nimbosa cacumina montiset formidatus nautis aperitur Apollo.Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;ancora de prora iacitur, stant litore puppes.Ergo insperata tandem tellure potiti,lustramurque Iovi votisque incendimus aras,Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.Exercent patrias oleo labente palaestrasnudati socii; iuvat evasisse tot urbesArgolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis.Interea magnum sol circumvolvitur annum,et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas.Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis,postibus adversis figo, et rem carmine signo:AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBVS ARMA.Linquere tum portus iubeo et considere transtris:certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.Protinus aërias Phaeacum abscondimus arces,litoraque Epiri legimus portuque subimusChaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem.Hic incredibilis rerum fama occupat auris,Priamiden Helenum Graias regnare per urbes,coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,et patrio Andromachen iterum cessisse marito.Obstipui, miroque incensum pectus amore,compellare virum et casus cognoscere tantos.Progredior portu, classis et litora linquens,sollemnis cum forte dapes et tristia donaante urbem in luco falsi Simoentis ad undamlibabat cineri Andromache, Manisque vocabatHectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanemet geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.Ut me conspexit venientem et Troïa circumarma amens vidit, magnis exterrita monstrisderiguit visu in medio, calor ossa reliquit;labitur, et longo vix tandem tempore fatur:“Verane te facies, verus mihi nuntius adfers,nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit,Hector ubi est?” Dixit, lacrimasque effudit et omnemimplevit clamore locum. Vix pauca furentisubicio, et raris turbatus vocibus hisco:“vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco;ne dubita, nam vera vides.Heu, quis te casus deiectam coniuge tantoexcipit, aut quae digna satis fortuna revisitHectoris Andromachen? Pyrrhin” conubia servas?”Deiecit vultum et demissa voce locuta est:“O felix una ante alias Priameïa virgo,hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altisiussa mori, quae sortitus non pertulit ullos,nec victoris eri tetigit captiva cubile!nos, patria incensa, diversa per aequora vectae,stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum,servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutusLedaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos,me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.Ast illum, ereptae magno inflammatus amoreconiugis et scelerum Furiis agitatus, Orestesexcipit incautum patriasque obtruncat ad aras.Morte Neoptolemi regnorum reddita cessitpars Heleno, qui Chaonios cognomine camposChaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris?Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura,quem tibi iam Troia—Ecqua tamen puero est amissae cura parentis?Ecquid in antiquam virtutem animosque viriliset pater Aeneas et avunculus excitat Hector?”Talia fundebat lacrimans longosque ciebatincassum fletus, cum sese a moenibus herosPriamides multis Helenus comitantibus adfert,adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit,et multum lacrimas verba inter singula fundit.Procedo, et parvam Troiam simulataque magnisPergama, et arentem Xanthi cognomine rivumadgnosco, Scaeaeque amplector limina portae.Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur:illos porticibus rex accipiebat in amplis;aulaï medio libabant pocula Bacchi,impositis auro dapibus, paterasque tenebant.Iamque dies alterque dies processit, et auraevela vocant tumidoque inflatur carbasus austro.His vatem adgredior dictis ac talia quaeso:“Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi,qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis,et volucrum linguas et praepetis omina pennae,fare age—namque omnem cursum mihi prospera dixitreligio, et cuncti suaserunt numine diviItaliam petere et terras temptare repostas:sola novum dictuque nefas Harpyia Celaenoprodigium canit, et tristis denuntiat iras,obscenamque famem—quae prima pericula vito?Quidve sequens tantos possim superare labores?”Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis,exorat pacem divom, vittasque resolvitsacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,ipse manu multo suspensum numine ducit,atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:“Nate dea,—nam te maioribus ire per altumauspiciis manifesta fides: sic fata deum rexsortitur, volvitque vices; is vertitur ordo—pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustresaequora et Ausonio possis considere portu,expediam dictis; prohibent nam cetera Parcaescire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.Principio Italiam, quam tu iam rere propinquamvicinosque, ignare, paras invadere portus,longa procul longis via dividit invia terris.Ante et Trinacria lentandus remus in unda,et salis Ausonii lustrandum navibus aequor,infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae,quam tuta possis urbem componere terra:signa tibi dicam, tu condita mente teneto:cum tibi sollicito secreti ad fluminis undamlitoreis ingens inventa sub ilicibus sustriginta capitum fetus enixa iacebit.alba, solo recubans, albi circum ubera nati,is locus urbis erit, requies ea certa laborum.Nec tu mensarum morsus horresce futuros:fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo.“Has autem terras, Italique hanc litoris oram,proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu,effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.Hic et Narycii posuerunt moenia Locri,et Sallentinos obsedit milite camposLyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboeiparva Philoctetae subnixa Petelia muro.Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes,et positis aris iam vota in litore solves,purpureo velare comas adopertus amictu,ne qua inter sanctos ignis in honore deorumhostilis facies occurrat et omina turbet.Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto:hac casti maneant in religione nepotes.“Ast ubi digressum Siculae te admoverit oraeventus, et angusti rarescent claustra Pelori,laeva tibi tellus et longo laeva petanturaequora circuitu: dextrum fuge litus et undas.Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina—tantum aevi longinqua valet mutare vetustas—dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellusuna foret; venit medio vi pontus et undisHesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbeslitore diductas angusto interluit aestu.Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdisobsidet, atque imo barathri ter gurgite vastossorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auraserigit alternos et sidera verberat unda.At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris,ora exsertantem et navis in saxa trahentem.Prima hominis facies et pulchro pectore virgopube tenus, postrema immani corpore pristis,delphinum caudas utero commissa luporum.Praestat Trinacrii metas lustrare Pachynicessantem, longos et circumflectere cursus,quam semel informem vasto vidisse sub antroScyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa.“Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vatisi qua fides, animum si veris implet Apollo,unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unumpraedicam, et repetens iterumque iterumque monebo:Iunonis magnae primum prece numen adora;Iunoni cane vota libens, dominamque potentemsupplicibus supera donis: sic denique victorTrinacria finis Italos mittere relicta.“Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem,divinosque lacus, et Averna sonantia silvis,insanam vatem aspicies, quae rupe sub imafata canit, foliisque notas et nomina mandat.Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo,digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit.Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt;verum eadem, verso tenuis cum cardine ventusimpulit et teneras turbavit ianua frondes,numquam deinde cavo volitantia prendere saxo,nec revocare situs aut iungere carmina curat:inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae.Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,—quamvis increpitent socii, et vi cursus in altumvela vocet, possisque sinus implere secundos,—quin adeas vatem precibusque oracula poscasipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat.Illa tibi Italiae populos venturaque bella,et quo quemque modo fugiasque ferasque laboremexpediet, cursusque dabit venerata secundos.Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri.Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.”Quae postquam vates sic ore effatus amico est,dona dehinc auro gravia sectoque elephantoimperat ad navis ferri, stipatque carinisingens argentum, Dodonaeosque lebetas,loricam consertam hamis auroque trilicem,et conum insignis galeae cristasque comantis,arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti.Addit equos, additque duces;remigium supplet; socios simul instruit armis.Interea classem velis aptare iubebatAnchises, fieret vento mora ne qua ferenti.Quem Phoebi interpres multo compellat honore:“Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo,cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis.Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est;Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo.Vade” ait “O felix nati pietate. Quid ultraprovehor, et fando surgentis demoror austros?”Nec minus Andromache digressu maesta supremofert picturatas auri subtemine vesteset Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore),textilibusque onerat donis, ac talia fatur:“Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearumsint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum,O milli sola mei super Astyanactis imago:sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;et nunc aequali tecum pubesceret aevo.”Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:“Vivite felices, quibus est fortuna peractaiam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur.Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum,arva neque Ausoniae semper cedentia retroquaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtisquam vestrae fecere manus, melioribus, opto,auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis.Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arvaintraro, gentique meae data moenia cernam,cognatas urbes olim populosque propinquos,Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctoratque idem casus, unam faciemus utramqueTroiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.”Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,unde iter Italiam cursusque brevissimus undis.Sol ruit interea et montes umbrantur opaci;sternimur optatae gremio telluris ad undam,sortiti remos, passimque in litore siccocorpora curamus; fessos sopor inrigat artus.Necdum orbem medium Nox horis acta subibat:haud segnis strato surgit Palinurus et omnisexplorat ventos, atque auribus aera captat;sidera cuncta notat tacito labentia caelo,Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,armatumque auro circumspicit Oriona.Postquam cuncta videt caelo constare sereno,dat clarum e puppi signum; nos castra movemus,temptamusque viam et velorum pandimus alas.Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis,cum procul obscuros collis humilemque videmusItaliam. “Italiam” primus conclamat Achates,“Italiam” laeto socii clamore salutant.Tum pater Anchises magnum cratera coronainduit, implevitque mero, divosque vocavitstans celsa in puppi:“Di maris et terrae tempestatumque potentes,ferte viam vento facilem et spirate secundi.”Crebrescunt optatae aurae portusque patescitiam propior, templumque adparet in arce Minervae.Vela legunt socii et proras ad litora torquent.Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum,obiectae salsa spumant aspargine cautes;ipse latet; gemino demittunt bracchia muroturriti scopuli, refugitque ab litore templum.Quattuor hic, primum omen, equos in gramine viditondentis campum late, candore nivali.Et pater Anchises: “Bellum, O terra hospita, portasbello armantur equi, bellum haec armenta minantur.Sed tamen idem olim curru succedere suetiquadrupedes, et frena iugo concordia ferre;spes et pacis” ait. Tum numina sancta precamurPalladis armisonae, quae prima accepit ovantis,et capita ante aras Phrygio velamur amictu;praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, riteIunoni Argivae iussos adolemus honores.Haud mora, continuo perfectis ordine votis,cornua velatarum obvertimus antemarum,Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva.Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenticernitur; attollit se diva Lacinia contra,Caulonisque arces et navifragum Scylaceum.Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxaaudimus longe fractasque ad litora voces,exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae.Et pater Anchises: “Nimirum haec illa Charybdis:hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!”Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentemcontorsit laevas proram Palinurus ad undas.laevam cuncta cohors remis ventisque petivit.Tollimur in caelum curvato gurgite, et idemsubducta ad Manis imos desedimus unda.Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere:ter spumam elisam et rorantia vidimus astra.Interea fessos ventus cum sole reliquit,ignarique viae Cyclopum adlabimur oris.Portus ab accessu ventorum immotus et ingensipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis;interdumque atram prorumpit ad aethera nubem,turbine fumantem piceo et candente favilla,attollitque globos flammarum et sidera lambit;interdum scopulos avolsaque viscera montiserigit eructans, liquefactaque saxa sub aurascum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.Fama est Enceladi semustum fulmine corpusurgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnamimpositam ruptis flammam exspirare caminis;et fessum quotiens mutet latus, intremere omnemmurmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo.Noctem illam tecti silvis immania monstraperferimus, nec quae sonitum det causa videmus.Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethrasiderea polus, obscuro sed nubila caelo,et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.Postera iamque dies primo surgebat Eoo,umentemque Aurora polo dimoverat umbram:cum subito e silvis, macie confecta suprema,ignoti nova forma viri miserandaque cultuprocedit, supplexque manus ad litora tendit.Respicimus: dira inluvies inmissaque barba,consertum tegumen spinis; at cetera Graius,et quondam patriis ad Troiam missus in armis.Isque ubi Dardanios habitus et Troia viditarma procul, paulum aspectu conterritus haesit,continuitque gradum; mox sese ad litora praecepscum fletu precibusque tulit: “Per sidera testor,per superos atque hoc caeli spirabile lumen,tollite me, Teucri; quascumque abducite terras;hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum,et bello Iliacos fateor petiisse Penatis;pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto.Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.”Dixerat, et genua amplexus genibusque volutanshaerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus,hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri.Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus,dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat.Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:“Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamastopaupere—mansissetque utinam fortuna!—profectus.Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,inmemores socii vasto Cyclopis in antrodeseruere. Domus sanie dapibusque cruentis,intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsatsidera—Di, talem terris avertite pestem!—nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli.Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro.Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostroprensa manu magna, medio resupinus in antro,frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarentlimina; vidi atro cum membra fluentia tabomanderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus.Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes,oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.Nam simul expletus dapibus vinoque sepultuscervicem inflexam posuit, iacuitque per antrumimmensus, saniem eructans et frusta cruentoper somnum commixta mero, nos magna precatinumina sortitique vices, una undique circumfundimur, et telo lumen terebramus acuto,—ingens, quod torva solum sub fronte latebat,Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,—et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funemrumpite.Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antrolanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,centum alii curva haec habitant ad litora volgoinfandi Cyclopes, et altis montibus errant.Tertia iam lunae se cornua lumine complent,cum vitam in silvis inter deserta ferarumlustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopasprospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco.Victum infelicem, bacas lapidosaque corna,dant rami et volsis pascunt radicibus herbae.Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classemconspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset,addixi: satis est gentem effugisse nefandam.Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.”Vix ea fatus erat, summo cum monte videmusipsum inter pecudes vasta se mole moventempastorem Polyphemum et litora nota petentem,monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.Trunca manu pinus regit et vestigia firmat;lanigerae comitantur oves—ea sola voluptassolamenque mali.Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit,luminis effossi fluidum lavit inde cruorem,dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequoriam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit.Nos procul inde fugam trepidi celerare, receptosupplice sic merito, tacitique incidere funem;vertimus et proni certantibus aequora remis.Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit;verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas,nec potis Ionios fluctus aequare sequendo,clamorem immensum tollit, quo pontus et omnescontremuere undae, penitusque exterrita tellusItaliae, curvisque immugiit Aetna cavernis.At genus e silvis Cyclopum et montibus altisexcitum ruit ad portus et litora complent.Cernimus adstantis nequiquam lumine torvoAetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis,concilium horrendum: quales cum vertice celsoaeriae quercus, aut coniferae cyparissiconstiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae.Praecipites metus acer agit quocumque rudentisexcutere, et ventis intendere vela secundis.Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdininter, utramque viam leti discrimine parvo,ni teneant cursus; certum est dare lintea retro.Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelorimissus adest. Vivo praetervehor ostia saxoPantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.Talia monstrabat relegens errata retrorsuslitora Achaemenides; comes infelicis Ulixi.Sicanio praetenta sinu iacet insula contraPlemyrium undosum; nomen dixere prioresOrtygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnemoccultas egisse vias subter mare; qui nuncore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.Iussi numina magna loci veneramur; et indeexsupero praepingue solum stagnantis Helori.Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyniradimus, et fatis numquam concessa moveriadparet Camerina procul campique Geloi,immanisque Gela fluvii cognomine dicta.Arduus inde Acragas ostentat maxuma longemoenia, magnanimum quondam generator equorum;teque datis linquo ventis, palmosa Selinus,et vada dura lego saxis Lilybeia caecis.Hinc Drepani me portus et inlaetabilis oraaccipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis,heu genitorem, omnis curae casusque levamen,amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessumdeseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis!Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret,hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.Hic labor extremus, longarum haec meta viarum.Hinc me digressum vestris deus adpulit oris.Sic pater Aeneas intentis omnibus unusfata renarrabat divom, cursusque docebat.Conticuit tandem, factoque hic fine quievit.
At regina gravi iamdudum saucia curavolnus alit venis, et caeco carpitur igni.Multa viri virtus animo, multusque recursatgentis honos: haerent infixi pectore voltusverbaque, nec placidam membris dat cura quietem.Postera Phoebea lustrabat lampade terras,umentemque Aurora polo dimoverat umbram,cum sic unanimam adloquitur male sana sororem:“Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent!Quis novus hic nostris successit sedibus hospes,quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis!Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum.Degeneres animos timor arguit: heu, quibus illeiactatus fatis! Quae bella exhausta canebat!Si mihi non animo fixum immotumque sederet,ne cui me vinclo vellem sociare iugali,postquam primus amor deceptam morte fefellit;si non pertaesum thalami taedaeque fuisset,huic uni forsan potui succumbere culpae.Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaeiconiugis et sparsos fraterna caede Penatis,solus hic inflexit sensus, animumque labantemimpulit: adgnosco veteris vestigia flammae.Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat,vel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras,pallentis umbras Erebi noctemque profundam,ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo.Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amoresabstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.”Sic effata sinum lacrimis implevit obortis.Anna refert: “O luce magis dilecta sorori,solane perpetua maerens carpere iuventa,nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris?Id cinerem aut Manis credis curare sepultos?Esto: aegram nulli quondam flexere mariti,non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbasductoresque alii, quos Africa terra triumphisdives alit: placitone etiam pugnabis amori?Nec venit in mentem, quorum consederis arvis?Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello,et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis;hinc deserta siti regio, lateque furentesBarcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam,germanique minas?Dis equidem auspicibus reor et Iunone secundahunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas.Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regnaconiugio tali! Teucrum comitantibus armisPunica se quantis attollet gloria rebus!Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatisindulge hospitio, causasque innecte morandi,dum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion,quassataeque rates, dum non tractabile caelum.”His dictis incensum animum inflammavit amore,spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem.Principio delubra adeunt, pacemque per arasexquirunt; mactant lectas de more bidentislegiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo,Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae.Ipsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Didocandentis vaccae media inter cornua fundit,aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras,instauratque diem donis, pecudumque reclusispectoribus inhians spirantia consulit exta.Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem,quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullasinterea, et tacitum vivit sub pectore volnus.Uritur infelix Dido, totaque vagatururbe furens, qualis coniecta cerva sagitta,quam procul incautam nemora inter Cresia fixitpastor agens telis, liquitque volatile ferrumnescius; illa fuga silvas saltusque peragratDictaeos; haeret lateri letalis arundo.Nunc media Aenean secum per moenia ducit,Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam;incipit effari, mediaque in voce resistit;nunc eadem labente die convivia quaerit,Iliacosque iterum demens audire laboresexposcit, pendetque iterum narrantis ab ore.Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissimluna premit suadentque cadentia sidera somnos,sola domo maeret vacua, stratisque relictisincubat, illum absens absentem auditque videtque;aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta,detinet, infandum si fallere possit amorem.Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventusexercet, portusve aut propugnacula bellotuta parant; pendent opera interrupta, minaequemurorum ingentes aequataque machina caelo.Quam simul ac tali persensit peste tenericara Iovis coniunx, nec famam obstare furori,talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis:“Egregiam vero laudem et spolia ampla refertistuque puerque tuus, magnum et memorabile numen,una dolo divom si femina victa duorum est!Nec me adeo fallit veritam te moenia nostrasuspectas habuisse domos Karthaginis altae.Sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto?Quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeosexercemus? Habes, tota quod mente petisti:ardet amans Dido, traxitque per ossa furorem.Communem hunc ergo populum paribusque regamusauspiciis; liceat Phrygio servire marito,dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.”Olli—sensit enim simulata mente locutam,quo regnum Italiae Libycas averteret oras—sic contra est ingressa Venus: “Quis talia demensabnuat, aut tecum malit contendere bello,si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur.Sed fatis incerta feror, si Iuppiter unamesse velit Tyriis urbem Troiaque profectis,miscerive probet populos, aut foedera iungi.Tu coniunx tibi fas animum temptare precando.Perge; sequar. Tum sic excepit regia Iuno:“Mecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instatconfieri possit, paucis, adverte, docebo.Venatum Aeneas unaque miserrima Didoin nemus ire parant, ubi primos crastinus ortusextulerit Titan, radiisque retexerit orbem.His ego nigrantem commixta grandine nimbum,dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt,desuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo.Diffugient comites et nocte tegentur opaca:speluncam Dido dux et Troianus eandemdevenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas,conubio iungam stabili propriamque dicabo,hic hymenaeus erit.”—Non adversata petentiadnuit, atque dolis risit Cytherea repertis.Oceanum interea surgens Aurora reliquit.It portis iubare exorto delecta iuventus;retia rara, plagae, lato venabula ferro,Massylique ruunt equites et odora canum vis.Reginam thalamo cunctantem ad limina primiPoenorum exspectant, ostroque insignis et aurostat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit.Tandem progreditur, magna stipante caterva,Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo.Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum,aurea purpuream subnectit fibula vestem.Nec non et Phrygii comites et laetus Iulusincedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnisinfert se socium Aeneas atque agmina iungit.Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluentadeserit ac Delum maternam invisit Apollo,instauratque choros, mixtique altaria circumCretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi;ipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentemfronde premit crinem fingens atque implicat auro;tela sonant umeris: haud illo segnior ibatAeneas; tantum egregio decus enitet ore.Postquam altos ventum in montis atque invia lustra,ecce ferae, saxi deiectae vertice, capraedecurrere iugis; alia de parte patentistransmittunt cursu campos atque agmina cervipulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt.At puer Ascanius mediis in vallibus acrigaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos,spumantemque dari pecora inter inertia votisoptat aprum, aut fulvum descendere monte leonem.Interea magno misceri murmure caelumincipit; insequitur commixta grandine nimbus;et Tyrii comites passim et Troiana iuventusDardaniusque nepos Veneris diversa per agrostecta metu petiere; ruunt de montibus amnes.Speluncam Dido dux et Troianus eandemdeveniunt: prima et Tellus et pronuba Iunodant signum; fulsere ignes et conscius aetherconubiis, summoque ulularunt vertice nymphae.Ille dies primus leti primusque malorumcausa fuit; neque enim specie famave movetur,nec iam furtivum Dido meditatur amorem:coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam.Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes—Fama, malum qua non aliud velocius ullum;mobilitate viget, viresque adquirit eundo,parva metu primo, mox sese attollit in auras,ingrediturque solo, et caput inter nubila condit.Illam Terra parens, ira inritata deorum,extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororemprogenuit, pedibus celerem et pernicibus alis,monstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumaetot vigiles oculi subter, mirabile dictu,tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures.Nocte volat caeli medio terraeque per umbram,stridens, nec dulci declinat lumina somno;luce sedet custos aut summi culmine tecti,turribus aut altis, et magnas territat urbes;tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri.Haec tum multiplici populos sermone replebatgaudens, et pariter facta atque infecta canebat:venisse Aenean, Troiano sanguine cretum,cui se pulchra viro dignetur iungere Dido;nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovereregnorum immemores turpique cupidine captos.Haec passim dea foeda virum diffundit in ora.Protinus ad regem cursus detorquet Iarban,incenditque animum dictis atque aggerat iras.Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha,templa Iovi centum latis immania regnis,centum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem,excubias divom aeternas, pecudumque cruorepingue solum et variis florentia limina sertis.Isque amens animi et rumore accensus amarodicitur ante aras media inter numina divommulta Iovem manibus supplex orasse supinis:“Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictisgens epulata toris Lenaeum libat honorem,aspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques,nequiquam horremus, caecique in nubibus ignesterrificant animos et inania murmura miscent?Femina, quae nostris errans in finibus urbemexiguam pretio posuit, cui litus arandumcuique loci leges dedimus, conubia nostrareppulit, ac dominum Aenean in regna recepit.Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu,Maeonia mentum mitra crinemque madentemsubnexus, rapto potitur: nos munera templisquippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.”Talibus orantem dictis arasque tenentemaudiit omnipotens, oculosque ad moenia torsitregia et oblitos famae melioris amantes.Tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat:“Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis,Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nuncexspectat, fatisque datas non respicit urbes,adloquere, et celeris defer mea dicta per auras.Non illum nobis genetrix pulcherrima talempromisit, Graiumque ideo bis vindicat armis;sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementemItaliam regeret, genus alto a sanguine Teucriproderet, ac totum sub leges mitteret orbem.Si nulla accendit tantarum gloria rerum,nec super ipse sua molitur laude laborem,Ascanione pater Romanas invidet arces?Quid struit, aut qua spe inimica in gente moratur,nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva?Naviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.”Dixerat. Ille patris magni parere parabatimperio; et primum pedibus talaria nectitaurea, quae sublimem alis sive aequora supraseu terram rapido pariter cum flamine portant;tum virgam capit: hac animas ille evocat Orcopallentis, alias sub Tartara tristia mittit,dat somnos adimitque, et lumina morte resignat.Illa fretus agit ventos, et turbida tranatnubila; iamque volans apicem et latera ardua cernitAtlantis duri, caelum qui vertice fulcit,Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atrispiniferum caput et vento pulsatur et imbri;nix umeros infusa tegit; tum flumina mentopraecipitant senis, et glacie riget horrida barba.Hic primum paribus nitens Cyllenius alisconstitit; hinc toto praeceps se corpore ad undasmisit, avi similis, quae circum litora, circumpiscosos scopulos humilis volat aequora iuxta.Haud aliter terras inter caelumque volabat,litus harenosum Libyae ventosque secabatmaterno veniens ab avo Cyllenia proles.Ut primum alatis tetigit magalia plantis,Aenean fundantem arces ac tecta novantemconspicit; atque illi stellatus iaspide fulvaensis erat, Tyrioque ardebat murice laenademissa ex umeris, dives quae munera Didofecerat, et tenui telas discreverat auro.Continuo invadit: “Tu nunc Karthaginis altaefundamenta locas, pulchramque uxorius urbemexstruis, heu regni rerumque oblite tuarum?Ipse deum tibi me claro demittit Olymporegnator, caelum ac terras qui numine torquet;ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras:quid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris?Si te nulla movet tantarum gloria rerum,nec super ipse tua moliris laude laborem,Ascanium surgentem et spes heredis Iulirespice, cui regnum Italiae Romanaque tellusdebentur.” Tali Cyllenius ore locutusmortalis visus medio sermone reliquit,et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.At vero Aeneas aspectu obmutuit amens,arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.Ardet abire fuga dulcisque relinquere terras,attonitus tanto monitu imperioque deorum.Heu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentemaudeat adfatu? Quae prima exordia sumat?Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc,in partisque rapit varias perque omnia versat.Haec alternanti potior sententia visa est:Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum,classem aptent taciti sociosque ad litora cogant,arma parent, et quae rebus sit causa novandisdissimulent; sese interea, quando optuma Didonesciat et tantos rumpi non speret amores,temptaturum aditus, et quae mollissima fanditempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnesimperio laeti parent ac iussa facessunt.At regina dolos—quis fallere possit amantem?praesensit, motusque excepit prima futuros,omnia tuta timens. Eadem impia Fama furentidetulit armari classem cursumque parari.Saevit inops animi, totamque incensa per urbembacchatur, qualis commotis excita sacrisThyias, ubi audito stimulant trieterica Bacchoorgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron.Tandem his Aenean compellat vocibus ultro:“Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantumposse nefas, tacitusque mea decedere terra?Nec te noster amor, nec te data dextera quondam,nec moritura tenet crudeli funere Dido?Quin etiam hiberno moliris sidere classem,et mediis properas aquilonibus ire per altum,crudelis? Quid, si non arva aliena domosqueignotas peteres, sed Troia antiqua maneret,Troia per undosum peteretur classibus aequorMene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te(quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui)per conubia nostra, per inceptos hymenaeos,si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquamdulce meum, miserere domus labentis, et istam—oro, si quis adhuc precibus locus—exue mentem.Te propter Libycae gentes Nomadumque tyranniodere, infensi Tyrii; te propter eundemexstinctus pudor, et, qua sola sidera adibam,fama prior. Cui me moribundam deseris, hospes?Hoc solum nomen quoniam de coniuge restat.Quid moror? An mea Pygmalion dum moenia fraterdestruat, aut captam ducat Gaetulus Iarbas?Saltem si qua mihi de te suscepta fuissetante fugam suboles, si quis mihi parvulus aulaluderet Aeneas, qui te tamen ore referret,non equidem omnino capta ac deserta viderer.”Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebatlumina, et obnixus curam sub corde premebat.Tandem pauca refert: “Ego te, quae plurima fandoenumerare vales, numquam, regina, negabopromeritam; nec me meminisse pigebit Elissae,dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus.Pro re pauca loquar. Neque ego hanc abscondere furtosperavi—ne finge—fugam, nec coniugis umquampraetendi taedas, aut haec in foedera veni.Me si fata meis paterentur ducere vitamauspiciis et sponte mea componere curas,urbem Troianam primum dulcisque meorumreliquias colerem, Priami tecta alta manerent,et recidiva manu posuissem Pergama victis.Sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo,Italiam Lyciae iussere capessere sortes:hic amor, haec patria est. Si te Karthaginis arces,Phoenissam, Libycaeque aspectus detinet urbis,quae tandem, Ausonia Teucros considere terra,invidia est? Et nos fas extera quaerere regna.Me patris Anchisae, quotiens umentibus umbrisnox operit terras, quotiens astra ignea surgunt,admonet in somnis et turbida terret imago;me puer Ascanius capitisque iniuria cari,quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis.Nunc etiam interpres divom, Iove missus ab ipso—testor utrumque caput—celeris mandata per aurasdetulit; ipse deum manifesto in lumine vidiintrantem muros, vocemque his auribus hausi.Desine meque tuis incendere teque querelis:Italiam non sponte sequor.”Talia dicentem iamdudum aversa tuetur,huc illuc volvens oculos, totumque pererratluminibus tacitis, et sic accensa profatur:“Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor,perfide; sed duris genuit te cautibus horrensCaucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres.Nam quid dissimulo, aut quae me ad maiora reservo?Num fletu ingemuit nostro? Num lumina flexit?Num lacrimas victus dedit, aut miseratus amantem est?Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxuma Iuno,nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis.Nusquam tuta fides. Eiectum litore, egentemexcepi, et regni demens in parte locavi;amissam classem, socios a morte reduxi.Heu furiis incensa feror! Nunc augur Apollo,nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipsointerpres divom fert horrida iussa per auras.Scilicet is Superis labor est, ea cura quietossollicitat. Neque te teneo, neque dicta refello.I, sequere Italiam ventis, pete regna per undas.Spero equidem mediis, si quid pia numina possunt,supplicia hausurum scopulis, et nomine Didosaepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens,et, cum frigida mors anima seduxerit artus,omnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas.Audiam et haec Manis veniet mihi fama sub imos.”His medium dictis sermonem abrumpit, et aurasaegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert,linquens multa metu cunctantem et multa parantemdicere. Suscipiunt famulae, conlapsaque membramarmoreo referunt thalamo stratisque reponunt.At pius Aeneas, quamquam lenire dolentemsolando cupit et dictis avertere curas,multa gemens magnoque animum labefactus amore,iussa tamen divom exsequitur, classemque revisit.Tum vero Teucri incumbunt, et litore celsasdeducunt toto naves: natat uncta carina;frondentisque ferunt remos et robora silvisinfabricata, fugae studio.Migrantis cernas, totaque ex urbe ruentis.Ac velut ingentem formicae farris acervumcum populant, hiemis memores, tectoque reponunt;it nigrum campis agmen, praedamque per herbasconvectant calle angusto; pars grandia truduntobnixae frumenta umeris; pars agmina coguntcastigantque moras; opere omnis semita fervet.Quis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus?quosve dabas gemitus, cum litora fervere lateprospiceres arce ex summa, totumque videresmisceri ante oculos tantis clamoribus aequor?Improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis?Ire iterum in lacrimas, iterum temptare precandocogitur, et supplex animos submittere amori,ne quid inexpertum frustra moritura relinquat.“Anna, vides toto properari litore; circumundique convenere; vocat iam carbasus auras,puppibus et laeti nautae imposuere coronas.Hunc ego si potui tantum sperare dolorem,et perferre, soror, potero. Miserae hoc tamen unumexsequere, Anna, mihi. Solam nam perfidus illete colere, arcanos etiam tibi credere sensus;sola viri mollis aditus et tempora noras.I, soror, atque hostem supplex adfare superbum:non ego cum Danais Troianam exscindere gentemAulide iuravi, classemve ad Pergama misi,nec patris Anchisae cineres Manisve revelli,cur mea dicta neget duras demittere in auris.Quo ruit? Extremum hoc miserae det munus amanti:exspectet facilemque fugam ventosque ferentis.Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro,nec pulchro ut Latio careat regnumque relinquat:tempus inane peto, requiem spatiumque furori,dum mea me victam doceat fortuna dolere.Extremam hanc oro veniam—miserere sororis—quam mihi cum dederit, cumulatam morte remittam.”Talibus orabat, talisque miserrima fletusfertque refertque soror: sed nullis ille moveturfletibus, aut voces ullas tractabilis audit;fata obstant, placidasque viri deus obstruit auris.Ac, velut annoso validam cum robore quercumAlpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinceruere inter se certant; it stridor, et altaeconsternunt terram concusso stipite frondes;ipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad aurasaetherias, tantum radice in Tartara tendit:haud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus herostunditur, et magno persentit pectore curas;mens immota manet; lacrimae volvuntur inanes.Tum vero infelix fatis exterrita Didomortem orat; taedet caeli convexa tueri.Quo magis inceptum peragat lucemque relinquat,vidit, turicremis cum dona imponeret aris,horrendum dictu, latices nigrescere sacros,fusaque in obscenum se vertere vina cruorem.Hoc visum nulli, non ipsi effata sorori.Praeterea fuit in tectis de marmore templumconiugis antiqui, miro quod honore colebat,velleribus niveis et festa fronde revinctum:hinc exaudiri voces et verba vocantisvisa viri, nox cum terras obscura teneret;solaque culminibus ferali carmine bubosaepe queri et longas in fletum ducere voces;multaque praeterea vatum praedicta priorumterribili monitu horrificant. Agit ipse furentemin somnis ferus Aeneas; semperque relinquisola sibi, semper longam incomitata videturire viam, et Tyrios deserta quaerere terra.Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus,et solem geminum et duplicis se ostendere Thebas;aut Agamemnonius scaenis agitatus Orestesarmatam facibus matrem et serpentibus atriscum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae.Ergo ubi concepit furias evicta doloredecrevitque mori, tempus secum ipsa modumqueexigit, et, maestam dictis adgressa sororem,consilium voltu tegit, ac spem fronte serenat:“Inveni, germana, viam—gratare sorori—quae mihi reddat eum, vel eo me solvat amantem.Oceani finem iuxta solemque cadentemultimus Aethiopum locus est, ubi maxumus Atlasaxem humero torquet stellis ardentibus aptum:hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos,Hesperidum templi custos, epulasque draconiquae dabat, et sacros servabat in arbore ramos,spargens umida mella soporiferumque papaver.Haec se carminibus promittit solvere mentesquas velit, ast aliis duras immittere curas,sistere aquam fluviis, et vertere sidera retro;nocturnosque movet Manis: mugire videbissub pedibus terram, et descendere montibus ornos.Testor, cara, deos et te, germana, tuumquedulce caput, magicas invitam accingier artes.Tu secreta pyram tecto interiore sub auraserige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquitimpius, exuviasque omnis, lectumque iugalem,quo perii, superimponas: abolere nefandicuncta viri monumenta iuvat, monstratque sacerdos.”Haec effata silet; pallor simul occupat ora.Non tamen Anna novis praetexere funera sacrisgermanam credit, nec tantos mente furoresconcipit, aut graviora timet, quam morte Sychaei:ergo iussa parat.At regina, pyra penetrali in sede sub auraserecta ingenti taedis atque ilice secta,intenditque locum sertis, et fronde coronatfunerea; super exuvias ensemque relictumeffigiemque toro locat, haud ignara futuri.Stant arae circum, et crines effusa sacerdoster centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque,tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae.Sparserat et latices simulatos fontis Averni,falcibus et messae ad lunam quaeruntur aënispubentes herbae nigri cum lacte veneni;quaeritur et nascentis equi de fronte revolsuset matri praereptus amor.Ipsa mola manibusque piis altaria iuxta,unum exuta pedem vinclis, in veste recincta,testatur moritura deos et conscia fatisidera; tum, si quod non aequo foedere amantescurae numen habet iustumque memorque, precatur.Nox erat, et placidum carpebant fessa soporemcorpora per terras, silvaeque et saeva quierantaequora: cum medio volvuntur sidera lapsu,cum tacet omnis ager, pecudes pictaeque volucres,quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumisrura tenent, somno positae sub nocte silentilenibant curas, et corda oblita laborum.At non infelix animi Phoenissa, nec umquamSolvitur in somnos, oculisve aut pectore noctemaccipit: ingeminant curae, rursusque resurgenssaevit amor, magnoque irarum fluctuat aestu.Sic adeo insistit, secumque ita corde volutat:“En, quid ago? Rursusne procos inrisa prioresexperiar, Nomadumque petam conubia supplex,quos ego sim totiens iam dedignata maritos?Iliacas igitur classes atque ultima Teucrumiussa sequar? Quiane auxilio iuvat ante levatos,et bene apud memores veteris stat gratia facti?Quis me autem, fac velle, sinet, ratibusve superbisinvisam accipiet? Nescis heu, perdita, necdumLaomedonteae sentis periuria gentis?Quid tum, sola fuga nautas comitabor ovantes,an Tyriis omnique manu stipata meoruminferar, et, quos Sidonia vix urbe revelli,rursus agam pelago, et ventis dare vela iubebo?Quin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem.Tu lacrimis evicta meis, tu prima furentemhis, germana, malis oneras atque obicis hosti.Non licuit thalami expertem sine crimine vitamdegere, more ferae, tales nec tangere curas!Non servata fides cineri promissa Sychaeo!”Tantos illa suo rumpebat pectore questus.Aeneas celsa in puppi, iam certus eundi,carpebat somnos, rebus iam rite paratis.Huic se forma dei voltu redeuntis eodemobtulit in somnis, rursusque ita visa monere est—omnia Mercurio similis, vocemque coloremqueet crinis flavos et membra decora iuventa:“Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos,nec, quae te circum stent deinde pericula, cernis,demens, nec Zephyros audis spirare secundos?Illa dolos dirumque nefas in pectore versat,certa mori, varioque irarum fluctuat aestu.Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas?Iam mare turbari trabibus, saevasque videbisconlucere faces, iam fervere litora flammis,si te his attigerit terris Aurora morantem.Heia age, rumpe moras. Varium et mutabile semperfemina.” Sic fatus, nocti se immiscuit atrae.Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris,corripit e somno corpus, sociosque fatigat:“Praecipites vigilate, viri, et considite transtris;solvite vela citi. Deus aethere missus ab altofestinare fugam tortosque incidere funesecce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum,quisquis es, imperioque iterum paremus ovantes.Adsis o placidusque iuves, et sidera caelodextra feras.” Dixit, vaginaque eripit ensemfulmineum, strictoque ferit retinacula ferro.Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque;litora deseruere; latet sub classibus aequor;adnixi torquent spumas et caerula verrunt.Et iam prima novo spargebat lumine terrasTithoni croceum linquens Aurora cubile.Regina e speculis ut primum albescere lucemvidit, et aequatis classem procedere velis,litoraque et vacuos sensit sine remige portus,terque quaterque manu pectus percussa decorum,flaventesque abscissa comas, “Pro Iuppiter, ibithic” ait “et nostris inluserit advena regnis?Non arma expedient, totaque ex urbe sequentur,deripientque rates alii navalibus? Ite,ferte citi flammas, date vela, impellite remos!—Quid loquor, aut ubi sum? Quae mentem insania mutat?Infelix Dido, nunc te facta impia tangunt.Tum decuit, cum sceptra dabas.—En dextra fidesque,quem secum patrios aiunt portare Penates,quem subiisse umeris confectum aetate parentem!Non potui abreptum divellere corpus, et undisspargere? Non socios, non ipsum absumere ferroAscanium, patriisque epulandum ponere mensis?—Verum anceps pugnae fuerat fortuna:—fuisset.Quem metui moritura? Faces in castra tulissem,implessemque foros flammis, natumque patremquecum genere extinxem, memet super ipsa dedissem.“Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras,tuque harum interpres curarum et conscia Iuno,nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes,et Dirae ultrices, et di morientis Elissae,accipite haec, meritumque malis advertite numen,et nostras audite preces. Si tangere portusinfandum caput ac terris adnare necesse est,et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret:at bello audacis populi vexatus et armis,finibus extorris, complexu avulsus Iuli,auxilium imploret, videatque indigna suorumfunera; nec, cum se sub leges pacis iniquaetradiderit, regno aut optata luce fruatur,sed cadat ante diem, mediaque inhumatus harena.Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurumexercete odiis, cinerique haec mittite nostromunera. Nullus amor populis, nec foedera sunto.Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor,qui face Dardanios ferroque sequare colonos,nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires.Litora litoribus contraria, fluctibus undasimprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.”Haec ait, et partis animum versabat in omnis,invisam quaerens quam primum abrumpere lucem.Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei;namque suam patria antiqua cinis ater habebat:“Annam cara mihi nutrix huc siste sororem;dic corpus properet fluviali spargere lympha,et pecudes secum et monstrata piacula ducat:sic veniat; tuque ipsa pia tege tempora vitta.Sacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi,perficere est animus, finemque imponere curis,Dardaniique rogum capitis permittere flammae.”Sic ait: illa gradum studio celerabat anili.At trepida, et coeptis immanibus effera Dido,sanguineam volvens aciem, maculisque trementisinterfusa genas, et pallida morte futura,interiora domus inrumpit limina, et altosconscendit furibunda rogos, ensemque recluditDardanium, non hos quaesitum munus in usus.Hic, postquam Iliacas vestes notumque cubileconspexit, paulum lacrimis et mente morata,incubuitque toro, dixitque novissima verba:“Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant,accipite hanc animam, meque his exsolvite curis.Vixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi,et nunc magna mei sub terras ibit imago.Urbem praeclaram statui; mea moenia vidi;ulta virum, poenas inimico a fratre recepi;felix, heu nimium felix, si litora tantumnumquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!”Dixit, et, os impressa toro, “Moriemur inultae,sed moriamur” ait. “Sic, sic iuvat ire sub umbras:Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab altoDardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.”Dixerat; atque illam media inter talia ferroconlapsam aspiciunt comites, ensemque cruorespumantem, sparsasque manus. It clamor ad altaatria; concussam bacchatur Fama per urbem.Lamentis gemituque et femineo ululatutecta fremunt; resonat magnis plangoribus aether,non aliter, quam si immissis ruat hostibus omnisKarthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentesculmina perque hominum volvantur perque deorum.Audiit exanimis, trepidoque exterrita cursuunguibus ora soror foedans et pectora pugnisper medios ruit, ac morientem nomine clamat:“Hoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas?Hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant?Quid primum deserta querar? Comitemne sororemsprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses:idem ambas ferro dolor, atque eadem hora tulisset.His etiam struxi manibus, patriosque vocavivoce deos, sic te ut posita crudelis abessem?Exstinxti te meque, soror, populumque patresqueSidonios urbemque tuam. Date volnera lymphisabluam, et, extremus si quis super halitus errat,ore legam.” Sic fata, gradus evaserat altos,semianimemque sinu germanam amplexa fovebatcum gemitu, atque atros siccabat veste cruores.Illa, graves oculos conata attollere, rursusdeficit; infixum stridit sub pectore vulnus.Ter sese attollens cubitoque adnixa levavit;ter revoluta toro est, oculisque errantibus altoquaesivit caelo lucem, ingemuitque reperta.Tum Iuno omnipotens, longum miserata doloremdifficilisque obitus, Irim demisit Olympo,quae luctantem animam nexosque resolveret artus.Nam quia nec fato, merita nec morte peribat,sed misera ante diem, subitoque accensa furore,nondum illi flavum Proserpina vertice crinemabstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco.Ergo Iris croceis per caelum roscida pennis,mille trahens varios adverso sole colores,devolat, et supra caput adstitit: “Hunc ego Ditisacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.”Sic ait, et dextra crinem secat: omnis et unadilapsus calor, atque in ventos vita recessit.
Interea medium Aeneas iam classe tenebatcertus iter, fluctusque atros Aquilone secabat,moenia respiciens, quae iam infelicis Elissaeconlucent flammis. Quae tantum accenderit ignem,causa latet; duri magno sed amore dolorespolluto, notumque, furens quid femina possit,triste per augurium Teucrorum pectora ducunt.Ut pelagus tenuere rates, nec iam amplius ullaoccurrit tellus, maria undique et undique caelum,olli caeruleus supra caput adstitit imber,noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.Ipse gubernator puppi Palinurus ab alta:“Heu! quianam tanti cinxerunt aethera nimbi?Quidve, pater Neptune, paras?” Sic deinde locutuscolligere arma iubet validisque incumbere remis,obliquatque sinus in ventum, ac talia fatur:“Magnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctorspondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo.Mutati transversa fremunt et vespere ab atroconsurgunt venti, atque in nubem cogitur aër.Nec nos obniti contra, nec tendere tantumsufficimus. Superat quoniam Fortuna, sequamur,quoque vocat, vertamus iter. Nec litora longefida reor fraterna Erycis portusque Sicanos,si modo rite memor servata remetior astra.”Tum pius Aeneas: “Equidem sic poscere ventosiamdudum et frustra cerno te tendere contra:Flecte viam velis. An sit mihi gratior ulla,quove magis fessas optem demittere naves,quam quae Dardanium tellus mihi servat Acesten,et patris Anchisae gremio complectitur ossa?”Haec ubi dicta, petunt portus, et vela secundiintendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis,et tandem laeti notae advertuntur harenae.At procul ex celso miratus vertice montisadventum sociasque rates occurrit Acestes,horridus in iaculis et pelle Libystidis ursae,Troïa Criniso conceptum flumine materquem genuit: veterum non immemor ille parentumgratatur reduces, et gaza laetus agrestiexcipit, ac fessos opibus solatur amicis.Postera cum primo stellas Oriente fugaratclara dies, socios in coetum litore ab omniadvocat Aeneas, tumulique ex aggere fatur:“Dardanidae magni, genus alto a sanguine divom,annuus exactis completur mensibus orbis,ex quo reliquias divinique ossa parentisCondidimus terra maestasque sacravimus aras.Iamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum,semper honoratum—sic di voluistis—habebo.Hunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul,Argolicove mari deprensus et urbe Mycenae;annua vota tamen sollemnisque ordine pompasexsequerer, strueremque suis altaria donis.Nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis,haud equidem sine mente, reor, sine numine divom,adsumus et portus delati intramus amicos.Ergo agite, et laetum cuncti celebremus honorem;poscamus ventos; atque haec me sacra quotannisurbe velit posita templis sibi ferre dicatis.Bina boum vobis Troia generatus Acestesdat numero capita in naves; adhibete Penateset patrios epulis et quos colit hospes Acestes.Praeterea, si nona diem mortalibus almumAurora extulerit radiisque retexerit orbem,prima citae Teucris ponam certamina classis;quique pedum cursu valet, et qui viribus audaxaut iaculo incedit melior levibusque sagittis,seu crudo fidit pugnam committere caestu,cuncti adsint, meritaeque exspectent praemia palmae.Ore favete omnes, et cingite tempora ramis.”Sic fatus, velat materna tempora myrto;hoc Elymus facit, hoc aevi maturus Acestes,hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes.Ille e concilio multis cum milibus ibatad tumulum, magna medius comitante caterva.Hic duo rite mero libans carchesia Bacchofundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro,purpureosque iacit flores, ac talia fatur:“Salve, sancte parens: iterum salvete, receptinequiquam cineres, animaeque umbraeque paternae.Non licuit fines Italos fataliaque arva,nec tecum Ausonium (quicumque est) quaerere Thybrim.”Dixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imisseptem ingens gyros, septena volumina traxit,amplexus placide tumulum lapsusque per aras,caeruleae cui terga notae, maculosus et aurosquamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcusmille iacit varios adverso sole colores.Obstipuit visu Aeneas. Ille agmine longotandem inter pateras et levia pocula serpenslibavitque dapes, rursusque innoxius imosuccessit tumulo, et depasta altaria liquit.Hoc magis inceptos genitori instaurat honores,incertus, geniumne loci famulumne parentisesse putet: caedit binas de more bidentes,totque sues, totidem nigrantis terga iuvencos;vinaque fundebat pateris, animamque vocabatAnchisae magni Manisque Acheronte remissos.Nec non et socii, quae cuique est copia, laetidona ferunt, onerant aras, mactantque iuvencos;ordine aena locant alii, fusique per herbamsubiciunt veribus prunas et viscera torrent.Exspectata dies aderat, nonamque serenaAuroram Phaethontis equi iam luce vehebant,famaque finitimos et clari nomen Acestaeexcierat; laeto complerant litora coetu,visuri Aeneadas, pars et certare parati.Munera principio ante oculos circoque locanturin medio, sacri tripodes viridesque coronae,et palmae pretium victoribus, armaque et ostroperfusae vestes, argenti aurique talenta;et tuba commissos medio canit aggere ludos.Prima pares ineunt gravibus certamina remisquattuor ex omni delectae classe carinae.Velocem Mnestheus agit acri remige Pristim,mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi;ingentemque Gyas ingenti mole Chimaeram,urbis opus, triplici pubes quam Dardana versuimpellunt, terno consurgunt ordine remi;Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen,Centauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthuscaerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti.Est procul in pelago saxum spumantia contralitora, quod tumidis submersum tunditur olimfluctibus, hiberni condunt ubi sidera cori;tranquillo silet, immotaque attollitur undacampus, et apricis statio gratissima mergis.Hic viridem Aeneas frondenti ex ilice metamconstituit signum nautis pater, unde revertiscirent, et longos ubi circumflectere cursus.Tum loca sorte legunt, ipsique in puppibus auroductores longe effulgent ostroque decori;cetera populea velatur fronde iuventus,nudatosque umeros oleo perfilsa nitescit.Considunt transtris, intentaque brachia remis;intenti exspectant signum, exsultantiaque hauritcorda pavor pulsans, laudumque arrecta cupido.Inde, ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes,haud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamornauticus, adductis spumant freta versa lacertis.Infindunt pariter sulcos, totumque dehiscitconvulsum remis rostrisque tridentibus aequor.Non tam praecipites biiugo certamine campumcorripuere, ruuntque effusi carcere currus,nec sic immissis aurigae undantia loraconcussere iugis pronique in verbera pendent.Tum plausu fremituque virum studiisque faventumconsonat omne nemus, vocemque inclusa volutantlitora, pulsati colles clamore resultant.Effugit ante alios primisque elabitur undisturbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthusconsequitur, melior remis, sed pondere pinustarda tenet. Post hos aequo discrimine PristisCentaurusque locum tendunt superare priorem;et nunc Pristis habet, nunc victam praeterit ingensCentaurus, nunc una ambae iunctisque ferunturfrontibus, et longa sulcant vada salsa carina.Iamque propinquabant scopulo metamque tenebant,cum princeps medioque Gyas in gurgite victorrectorem navis compellat voce Menoeten:“Quo tantum mihi dexter abis? Huc dirige gressum;litus ama, et laevas stringat sine palmula cautes;altum alii teneant.” Dixit; sed caeca Menoetessaxa timens proram pelagi detorquet ad undas.“Quo diversus abis?” iterum “Pete saxa, Menoete!”cum clamore Gyas revocabat; et ecce Cloanthumrespicit instantem tergo, et propiora tenentem.Ille inter navemque Gyae scopulosque sonantesradit iter laevum interior, subitoque priorempraeterit, et metis tenet aequora tuta relictis.Tum vero exarsit iuveni dolor ossibus ingens,nec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten,oblitus decorisque sui sociumque salutis,in mare praecipitem puppi deturbat ab alta;ipse gubernaclo rector subit, ipse magister,hortaturque viros, clavumque ad litora torquet.At gravis, ut fundo vix tandem redditus imo est,iam senior madidaque fluens in veste Menoetessumma petit scopuli siccaque in rupe resedit.Ilium et labentem Teucri et risere natantem,et salsos rident revomentem pectore fluctus.Hic laeta extremis spes est accensa duobus,Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem.Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat,nec tota tamen ille prior praeeunte carina;parte prior, partem rostro premit aemula Pristis.At media socios incedens nave per ipsoshortatur Mnestheus: “Nunc, nunc insurgite remis,Hectorei socii, Troiae quos sorte supremadelegi comites; nunc illas promite vires,nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi,Ionioque mari Maleaeque sequacibus undis.Non iam prima peto Mnestheus, neque vincere certo;quamquam O!—sed superent, quibus hoc, Neptune, dedisti;extremos pudeat rediisse; hoc vincite, cives,et prohibete nefas.” Olli certamine summoprocumbunt; vastis tremit ictibus aerea puppis,subtrahiturque solum; tum creber anhelitus artusaridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis. Attulit ipse viris optatum casus honorem.Namque furens animi dum proram ad saxa suburguetinterior, spatioque subit Sergestus iniquo,infelix saxis in procurrentibus haesit.Concussae cautes, et acuto in murice remiobnixi crepuere, inlisaque prora pependit.Consurgunt nautae et magno clamore morantur,ferratasque trudes et acuta cuspide contosexpediunt, fractosque legunt in gurgite remos. At laetus Mnestheus successuque acrior ipsoagmine remorum celeri ventisque vocatisprona petit maria et pelago decurrit aperto.Qualis spelunca subito commota columba,cui domus et dulces latebroso in pumice nidi,fertur in ana volans, plausumque exterrita pennisdat tecto ingentem, mox aere lapsa quietoradit iter liquidum, celeres neque commovet alas:sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristisaequora, sic illam fert impetus ipse volantem.Et primum in scopulo luctantem deserit altoSergestum, brevibusque vadis frustraque vocantemauxilia, et fractis discentem currere remisInde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeramconsequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est.Solus iamque ipso superest in fine Cloanthus:quem petit, et summis adnixus viribus urguet.Tum vero ingeminat clamor, cunctique sequenteminstigant studiis, resonatque fragoribus aether.Hi proprium decus et partum indignantur honoremni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci;hos successus alit: possunt, quia posse videntur.Et fors aequatis cepissent praemia rostris,ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthusfudissetque preces, divosque in vota vocasset:Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro,vobis laetus ego hoc candentem in litore taurumconstituam ante aras, voti reus, extaque salsosporriciam in fluctus et vina liquentia fundam.”Dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnisNereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo,et pater ipse manu magna Portunus euntemimpulit; illa Noto citius volucrique sagittaad terram fugit, et portu se condidit alto.Tum satus Anchisa, cunctis ex more vocatis,victorem magna praeconis voce Cloanthumdeclarat viridique advelat tempora lauro,muneraque in naves ternos optare iuvencos,vinaque et argenti magnum dat ferre talentum.Ipsis praecipuos ductoribus addit honores:victori chlamydem auratam, quam plurima circumpurpura maeandro duplici Meliboea cucurrit,intextusque puer frondosa regius Idaveloces iaculo cervos cursuque fatigat,acer, anhelanti similis, quem praepes ab Idasublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis;longaevi palmas nequiquam ad sidera tenduntcustodes, saevitque canum latratus in auras.At qui deinde locum tenuit virtute secundum,levibus huic hamis consertam auroque trilicemloricam, quam Demoleo detraxerat ipsevictor apud rapidum Simoënta sub Ilio alto,donat habere viro, decus et tutamen in armis.Vix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebantmultiplicem, conixi umeris; indutus at olimDemoleos cursu palantes Troas agebat.Tertia dona facit geminos ex aere lebetas,cymbiaque argento perfecta atque aspera signis.Iamque adeo donati omnes opibusque superbipuniceis ibant evincti tempora taenis,cum saevo e scopulo multa vix arte revolsus,amissis remis atque ordine debilis uno,inrisam sine honore ratem Sergestus agebat.Qualis saepe viae deprensus in aggere serpens,aerea quem obliquum rota transiit, aut gravis ictuseminecem liquit saxo lacerumque viator;nequiquam longos fugiens dat corpore tortus,parte ferox, ardensque oculis, et sibila collaarduus attollens, pars volnere clauda retentatnexantem nodis seque in sua membra plicantem:tali remigio navis se tarda movebat;vela facit tamen, et velis subit ostia plenis.Sergestum Aeneas promisso munere donat,servatam ob navem laetus sociosque reductos.Olli serva datur, operum haud ignara Minervae,Cressa genus, Pholoë, geminique sub ubere nati.Hoc pius Aeneas misso certamine tenditgramineum in campum, quem collibus undique curviscingebant silvae, mediaque in valle theatricircus erat; quo se multis cum milibus herosconsessu medium tulit exstructoque resedit.Hic, qui forte velint rapido contendere cursu,invitat pretiis animos, et praemia ponit.Undique conveniunt Teucri mixtique Sicani,Nisus et Euryalus primi,Euryalus forma insignis viridique iuventa,Nisus amore pio pueri; quos deinde secutusregius egregia Priami de stirpe Diores;hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan,alter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis;tum duo Trinacrii iuvenes, Helymus Panopesque,adsueti silvis, comites senioris Acestae;multi praeterea, quos fama obscura recondit.Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus:“Accipite haec animis, laetasque advertite mentes:nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit.Gnosia bina dabo levato lucida ferrospicula caelatamque argento ferre bipennem;omnibus hic erit unus honos. Tres praemia primiaccipient flavaque caput nectentur oliva.Primus equum phaleris insignem victor habeto;alter Amazoniam pharetram plenamque sagittisThreïciis, lato quam circum amplectitur aurobalteus et tereti subnectit fibula gemma;tertius Argolica hac galea contentus abito.”Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repentecorripiunt spatia audito, limenque relinquunt,effusi nimbo similes, simul ultima signant.Primus abit longeque ante omnia corpora Nisusemicat, et ventis et fulminis ocior alis;proximus huic, longo sed proxumus intervallo,insequitur Salius; spatio post deinde relictotertius Euryalus:Euryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipsoecce volat calcemque terit iam calce Diores,incumbens umero, spatia et si plura supersint,transeat elapsus prior, ambiguumque relinquat.Iamque fere spatio extremo fessique sub ipsamfinem adventabant, levi cum sanguine Nisuslabitur infelix, caesis ut forte iuvencisfusus humum viridisque super madefecerat herbas.Hic iuvenis iam victor ovans vestigia pressohaud tenuit titubata solo, sed pronus in ipsoconcidit immundoque fimo sacroque cruore.Non tamen Euryali, non ille oblitus amorum;nam sese opposuit Salio per lubrica surgens;ille autem spissa iacuit revolutus harena.Emicat Euryalus, et munere victor amiciprima tenet, plausuque volat fremituque secundo.Post Helymus subit, et nunc tertia palma Diores.Hic totum caveae consessum ingentis et oraprima patrum magnis Salius clamoribus implet,ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem.Tutatur favor Euryalum, lacrimaeque decorae,gratior et pulchro veniens in corpore virtus.Adiuvat et magna proclamat voce Diores,qui subiit palmae, frustraque ad praemia venitultima, si primi Salio reddentur honores.Tum pater Aeneas “Vestra” inquit “munera vobiscerta manent, pueri, et palmam movet ordine nemo;me liceat casus misereri insontis amici.”Sic fatus, tergum Gaetuli immane leonisdat Salio, villis onerosum atque unguibus aureis.Hic Nisus, “Si tanta” inquit “sunt praemia victis,et te lapsorum miseret, quae munera Nisodigna dabis, primam merui qui laude coronam,ni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset?Et simul his dictis faciem ostentabat et udoturpia membra fimo. Risit pater optimus olliet clipeum efferri iussit, Didymaonis artem,Neptuni sacro Danais de poste refixum.Hoc iuvenem egregium praestanti munere donat;Post, ubi confecti cursus, et dona peregit:“Nunc, si cui virtus animusque in pectore praesens,adsit, et evinctis attollat brachia palmis.”Sic ait, et geminum pugnae proponit honorem,victori velatum auro vittisque iuvencum,ensem atque insignem galeam solacia victo.Nec mora: continuo vastis cum viribus effertora Dares, magnoque virum se murmure tollit;solus qui Paridem solitus contendere contra,idemque ad tumulum, quo maximus occubat Hector,victorem Buten immani corpore, qui seBebrycia veniens Amyci de gente ferebat,perculit, et fulva moribundum extendit harena.Talis prima Dares caput altum in proelia tollit,ostenditque umeros latos, alternaque iactatbrachia protendens, et verberat ictibus auras.Quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tantoaudet adire virum manibusque inducere caestus.Ergo alacris, cunctosque putans excedere palma,Aeneae stetit aute pedes, nec plura moratustum laeva taurum cornu tenet, atque ita fatur:“Nate dea, si nemo audet se credere pugnae,quae finis standi? Quo me decet usque teneri?Ducere dona iube.” Cuncti simul ore fremebantDardanidae, reddique viro promissa iubebant.Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes,proximus ut viridante toro consederat herbae:“Entelle, heroum quondam fortissime frustra,tantane tam patiens nullo certamine tollidona sines? Ubi nunc nobis deus ille magisterrequiquam memoratus Eryx? Ubi fama per omnemTrinacriam, et spolia illa tuis pendentia tectis?”Ille sub haec: “Non laudis amor, nec gloria cessitpulsa metu; sed enim gelidus tardante senectasanguis hebet, frigentque effetae in corpore vires.Si mihi, quae quondam fuerat, quaque improbus isteexsultat fidens, si nunc foret illa iuventas,haud equidem pretio inductus pulchroque iuvencovenissem, nec dona moror.” Sic deinde locutusin medium geminos immani pondere caestusproiecit, quibus acer Eryx in proelia suetusferre manum, duroque intendere brachia tergo.Obstipuere animi: tantorum ingentia septemterga boum plumbo insuto ferroque rigebant.Ante omnes stupet ipse Dares, longeque recusat;magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsahuc illuc vinclorum immensa volumina versat.Tum senior talis referebat pectore voces:“Quid, si quis caestus ipsius et Herculis armavidisset, tristemque hoc ipso in litore pugnam?Haec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat;—sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro;—his magnum Alciden contra stetit; his ego suetus,dum melior vires sanguis dabat, aemula necdumtemporibus geminis canebat sparsa senectus.Sed si nostra Dares haec Troius arma recusat,idque pio sedet Aeneae, prohat auctor Acestes,aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto;solve metus; et tu Troianos exue caestus.”Haec fatus, duplicem ex umeris reiecit amictumet magnos membrorum artus, magna ossa lacertosqueexuit, atque ingens media consistit harena.Tum satus Anchisa caestus pater extulit aequos,et paribus palmas amborum innexuit armis.Constitit in digitos extemplo arrectus uterque,brachiaque ad superas interritus extulit auras.Abduxere retro longe capita ardua ab ictu,immiscentque manus manibus, pugnamque lacessunt.Ille pedum melior motu, fretusque iuventa;hic membris et mole valens, sed tarda trementigenua labant, vastos quatit aeger anhelitus artus.Multa viri nequiquam inter se volnera iactant,multa cavo lateri ingeminant, et pectore vastosdant sonitus, erratque auris et tempora circumcrebra manus, duro crepitant sub volnere malae.Stat gravis Entellus nisuque immotus eodem,corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit.Ille, velut celsam oppugnat qui molibus urbem,aut montana sedet circum castella sub armis,nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererratarte locum, et variis adsultibus inritus urguet.Ostendit dextram insurgens Entellus, et alteextulit: ille ictum venientem a vertice veloxpraevidit, celerique elapsus corpore cessit.Entellus vires in ventum effudit, et ultroipse gravis graviterque ad terram pondere vastoconcidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho,aut Ida in magna, radicibus eruta pinus.Consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes;it clamor caelo, primusque accurrit Acestes,aequaevumque ab humo miserans attollit amicum.At non tardatus casu neque territus herosacrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira.Tum pudor incendit vires et conscia virtus,praecipitemque Daren ardens agit aequore toto,nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra;nec mora, nec requies: quam multa grandine nimbiculminibus crepitant, sic densis ictibus heroscreber utraque manu pulsat versatque Dareta.Tum pater Aeneas procedere longius iraset saevire animis Entellum haud passus acerbis;sed finem imposuit pugnae, fessumque Daretaeripuit mulcens dictis, ac talia fatur:“Infelix, quae tanta animum dementia cepit?Non vires alias conversaque numina sentis?Cede deo.” Dixitque et proelia voce diremit.Ast illum fidi aequales, genua aegra trahentem,iactantemque utroque caput, crassumque cruoremore eiectantem mixtosque in sanguine dentes,ducunt ad naves; galeamque ensemque vocatiaccipiunt; palmam Entello taurumque relinquunt.Hic victor, superans animis tauroque superbus:“Nate dea, vosque haec” inquit “cognoscite, Teucri,et mihi quae fuerint iuvenali in corpore vires,et qua servetis revocatum a morte Dareta.”Dixit, et adversi contra stetit ora iuvenci,qui donum adstabat pugnae, durosque reductalibravit dextra media inter cornua caestus,arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro.sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos.Ille super tales effundit pectore voces:“Hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretispersolvo; hic victor caestus artemque repono.”Protinus Aeneas celeri certare sagittainvitat qui forte velint, et praemia ponit,ingentique manu malum de nave Serestierigit, et volucrem traiecto in fune columbam,quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto.Convenere viri, deiectamque aerea sortemaccepit galea; et primus clamore secundoHyrtacidae ante omnes exit locus Hippocoöntis;quem modo navali Mnestheus certamine victorconsequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva.Tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater,Pandare, qui quondam, iussus confundere foedus,in medios telum torsisti primus Achivos.Extremus galeaque ima subsedit Acestes,ausus et ipse manu iuvenum temptare laborem.Tum validis flexos incurvant viribus arcuspro se quisque viri, et depromunt tela pharetris.Primaque per caelum, nervo stridente, sagittaHyrtacidae iuvenis volucres diverberat auras;et venit, adversique infigitur arbore mali.Intremuit malus, timuitque exterrita pennisales, et ingenti sonuerunt omnia plausu.Post acer Mnestheus adducto constitit arcu,alta petens, pariterque oculos telumque tetendit.Ast ipsam miserandus avem contingere ferronon valuit: nodos et vincula linea rupit,quis innexa pedem malo pendebat ab alto:illa notos atque alta volans in nubila fugit.Tum rapidus, iamdudum arcu contenta paratotela tenens, fratrem Eurytion in Pota vocavit,iam vacuo laetam caelo speculatus, et alisplaudentem nigra figit sub nube columbam.Decidit exanimis, vitamque reliquit in astrisaetheriis, fixamque refert delapsa sagittam.Amissa solus palma superabat Acestes;qui tamen aerias telum contendit in auras,ostentans artemque pater arcumque sonantem.Hic oculis subito obicitur magnoque futurumaugurio monstrum; docuit post exitus ingens,seraque terrifici cecinerunt omina vates.Namque volans liquidis in nubibus arsit harundo,signavitque viam flammis, tenuisque recessitconsumpta in ventos, caelo ceu saepe refixatranscurrunt crinemque volantia sidera ducunt.Attonitis haesere animis, superosque precatiTrinacrii Teucrique viri; nec maximus omenabnuit Aeneas; sed laetum amplexus Acestenmuneribus cumulat magnis, ac talia fatur:“Sume, pater; nam te voluit rex magnus Olympitalibus auspiciis exsortem ducere honores.Ipsius Anchisae longaevi hoc munus habebis,cratera impressum signis, quem Thracius olimAnchisae genitori in magno munere Cisseusferre sui dederat monumentum et pignus amoris.”Sic fatus cingit viridanti tempora lauro,et primum ante omnes victorem appellat Acesten.Nec bonus Eurytion praelato invidit honori,quamvis solus avem caelo deiecit ab alto.Proximus ingreditur donis, qui vincula rupit;extremus, volucri qui fixit arundine malum.At pater Aeneas, nondum certamine misso,custodem ad sese comitemque impubis IuliEpytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem:“Vade age, et Ascanio, si iam puerile paratumagmen habet secum, cursusque instruxit equorum,ducat avo turmas, et sese ostendat in armis,dic” ait. Ipse omnem longo decedere circoinfusum populum, et campos iubet esse patentes.Incedunt pueri, pariterque ante ora parentumfrenatis lucent in equis, quos omnis euntesTrinacriae mirata fremit Troiaeque iuventus.omnibus in morem tonsa coma pressa corona;cornea bina ferunt praefixa hastilia ferro;pars levis umero pharetras; it pectore summoflexilis obtorti per collum circulus auri.Tres equitum numero turmae, ternique vaganturductores: pueri bis seni quemque secutiagmine partito fulgent paribusque magistris.Una acies iuvenum, ducit quam parvus ovantemnomen avi referens Priamus,—tua clara, Polite,progenies, auctura Italos,—quem Thracius albisportat equus bicolor maculis, vestigia primialba pedis frontemque ostentans arduus albam.Alter Atys, genus unde Atii duxere Latini,parvus Atys, pueroque puer dilectus Iulo.Extremus, formaque ante omnis pulcher, IulusSidonio est invectus equo, quem candida Didoesse sui dederat monumentum et pignus amoris.Cetera Trinacrii pubes senioris Acestaefertur equis.Excipiunt plausu pavidos, gaudentque tuentesDardanidae, veterumque adgnoscunt ora parentum.Postquam omnem laeti consessum oculosque suorumlustravere in equis, signum clamore paratisEpytides longe dedit insonuitque flagello.Olli discurrere pares, atque agmina ternidiductis solvere choris, rursusque vocaticonvertere vias infestaque tela tulere.Inde alios ineunt cursus aliosque recursusadversi spatiis, alternosque orbibus orbesimpediunt, pugnaeque cient simulacra sub armis;et nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertuntinfensi, facta pariter nunc pace feruntur.Ut quondam Creta fertur Labyrinthus in altaparietibus textum caecis iter, ancipitemquemille viis habuisse dolum, qua signa sequendifalleret indeprensus et inremeabilis error;haud alio Teucrum nati vestigia cursuimpediunt texuntque fugas et proelia ludo,delphinum similes, qui per maria umida nandoCarpathium Libycumque secant, luduntque per undas.Hunc morem cursus atque haec certamina primusAscanius, Longam muris cum cingeret Albam,rettulit, et priscos docuit celebrare Latinos,quo puer ipse modo, secum quo Troïa pubes;Albani docuere suos; hinc maxima porroaccepit Roma, et patrium servavit honorem;Troiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen.Hac celebrata tenus sancto certamina patri.Hic primum fortuna fidem mutata novavit.Dum variis tumulo referunt sollemnia ludis,Irim de caelo misit Saturnia IunoIliacam ad classem, ventosque adspirat eunti,multa movens, necdum antiquum saturata dolorem.Illa, viam celerans per mille coloribus arcum,nulli visa cito decurrit tramite virgo.Conspicit ingentem concursum, et litora lustrat,desertosque videt portus classemque relictam.At procul in sola secretae Troades actaamissum Anchisen flebant, cunctaeque profundumpontum adspectabant flentes. “Heu tot vada fessiset tantum superesse maris!” vox omnibus una.Urbem orant; taedet pelagi perferre laborem.Ergo inter medias sese haud ignara nocendiconicit, et faciemque deae vestemque reponit;fit Beroë, Tmarii coniunx longaeva Dorycli,cui genus et quondam nomen natique fuissent;ac sic Dardanidum mediam se matribus infert:“O miserae, quas non manus” inquit “Achaïca bellotraxerit ad letum patriae sub moenibus! O gensinfelix, cui te exitio Fortuna reservat?Septuma post Troiae exscidium iam vertitur aestas,cum freta, cum terras omnes, tot inhospita saxasideraque emensae ferimur, dum per mare magnumItaliam sequimur fugientem, et volvimur undis.Hic Erycis fines fraterni, atque hospes Acestes:quis prohibet muros iacere et dare civibus urbem?O patria et rapti nequiquam ex hoste Penates,nullane iam Troiae dicentur moenia? NusquamHectoreos amnes, Xanthum et Simoenta, videbo?Quin agite et mecum infaustas exurite puppes.Nam mihi Cassandrae per somnum vatis imagoardentes dare visa faces: “Hic quaerite Troiam;hic domus est” inquit “vobis.” Iam tempus agi res,uec tantis mora prodigiis. En quattuor araeNeptuno; deus ipse faces animumque ministrat.”Haec memorans, prima infensum vi corripit ignem,sublataque procul dextra conixa coruscat,et iacit: arrectae mentes stupefactaque cordaIliadum. Hic una e multis, quae maxima natu,Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix:“Non Beroë vobis, non haec Rhoeteïa, matres,est Dorycli coniunx; divini signa decorisardentesque notate oculos; qui spiritus illi,qui voltus, vocisque sonus, vel gressus eunti.Ipsa egomet dudum Beroen digressa reliquiaegram, indignantem, tali quod sola careretmunere, nec meritos Anchisae inferet honores.”Haec effata.At matres primo ancipites oculisque malignisambiguae spectare rates miserum inter amorempraesentis terrae fatisque vocantia regna,cum dea se paribus per caelum sustulit alis,ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.Tum vero attonitae monstris actaeque furoreconclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem;pars spoliant aras, frondem ac virgulta facesqueconiciunt. Furit immissis Volcanus habenistranstra per et remos et pictas abiete puppes.Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatriincensas perfert naves Eumelus, et ipsirespiciunt atram in nimbo volitare favillam.Primus et Ascanius, cursus ut laetus equestresducebat, sic acer equo turbata petivitcastra, nec exanimes possunt retinere magistri.“Quis furor iste novus? Quo nunc, quo tenditis” inquit,“heu, miserae cives? Non hostem inimicaque castraArgivum, vestras spes uritis. En, ego vesterAscanius!” Galeam ante pedes proiecit inanem,qua ludo indutus belli simulacra ciebat;accelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum.Ast illae diversa metu per litora passimdiffugiunt, silvasque et sicubi concava furtimsaxa petunt; piget incepti lucisque, suosquemutatae adgnoscunt, excussaque pectore Iuno est.Sed non idcirco flammae atque incendia viresindomitas posuere; udo sub robore vivitstuppa vomens tardum fumum, lentusque carinasest vapor, et toto descendit corpore pestis,nec vires heroum infusaque flumina prosunt.Tum pius Aeneas umeris abscindere vestem,auxilioque vocare deos, et tendere palmas:“Iuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unumTroianos, si quid pietas antiqua laboresrespicit humanos, da flammam evadere classinunc, Pater, et tenues Teucrum res eripe leto.Vel tu, quod superest infesto fulmine morti,si mereor, demitte, tuaque hic obrue dextra.”Vix haec ediderat, cum effusis imbribus atratempestas sine more furit, tonitruque tremescuntardua terrarum et campi; ruit aethere tototurbidus imber aqua densisque nigerrimus austris;implenturque super puppes; semiusta madescuntrobora; restinctus donec vapor omnis, et omnes,quattuor amissis, servatae a peste carinae.At pater Aeneas, casu concussus acerbo,nunc huc ingentes, nunc illuc pectore curasmutabat versans, Siculisne resideret arvis,oblitus fatorum, Italasne capesseret oras.Tum senior Nautes, unum Tritonia Pallasquem docuit multaque insignem reddidit arte,haec responsa dabat, vel quae portenderet iramagna deum, vel quae fatorum posceret ordo;isque his Aenean solatus vocibus infit:“Nate dea, quo fata trahunt retrahuntque, sequamur;quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est.Est tibi Dardanius divinae stirpis Acestes:hunc cape consiliis socium et coniunge volentem;huic trade, amissis superant qui navibus, et quospertaesum magni incepti rerumque tuarum est;longaevosque senes ac fessas aequore matres,et quidquid tecum invalidum metuensque pericli est,delige, et his habeant terris sine moenia fessi:urbem appellabunt permisso nomine Acestam.”Talibus incensus dictis senioris amici,tum vero in curas animo diducitur omnes.Et nox atra polum bigis subvecta tenebat:visa dehinc caelo facies delapsa parentisAnchisae subito tales effundere voces:“Nate, mihi vita quondam, dum vita manebat,care magis, nate, Iliacis exercite fatis,imperio Iovis huc venio, qui classibus ignemdepulit, et caelo tandem miseratus ab alto est.Consiliis pare, quae nunc pulcherrima Nautesdat senior; lectos iuvenes, fortissima corda,defer in Italiam; gens dura atque aspera cultudebellanda tibi Latio est. Ditis tamen anteinfernas accede domos, et Averna per altacongressus pete, nate, meos. Non me impia namqueTartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorumconcilia Elysiumque colo. Huc casta Sibyllanigrarum multo pecudum te sanguine ducet:tum genus omne tuum, et quae dentur moenia, disces.Iamque vale: torquet medios Nox humida cursus,et me saevus equis Oriens adflavit anhelis.”Dixerat, et tenuis fugit, ceu fumus, in auras.Aeneas, “Quo deinde ruis, quo proripis?” inquit,“Quem fugis, aut quis te nostris complexibus arcet?”Haec memorans cinerem et sopitos suscitat ignes,Pergameumque Larem et canae penetralia Vestaefarre pio et plena supplex veneratur acerra.Extemplo socios primumque arcessit Acesten,et Iovis imperium et cari praecepta parentisedocet, et quae nunc animo sententia constet.Haud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes.Transcribunt urbi matres, populumque volentemdeponunt, animos nil magnae laudis egentes.Ipsi transtra novant, flammisque ambesa reponuntrobora navigiis, aptant remosque rudentesque,exigui numero, sed bello vivida virtus.Interea Aeneas urbem designat aratrosortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiamesse iubet. Gaudet regno Troianus Acestes,indicitque forum et patribus dat iura vocatis.Tum vicina astris, Erycino in vertice sedesfundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdosac lucus late sacer additur Anchiseo.Iamque dies epulata novem gens omnis, et arisfactus honos: placidi straverunt aequora venti,creber et adspirans rursus vocat Auster in altum.Exoritur procurva ingens per litora fletus;complexi inter se noctemque diemque morantur.Ipsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondamvisa maris facies et non tolerabile nomen,ire volunt, omnemque fugae perferre laborem.Quos bonus Aeneas dictis solatur amicis,et consanguineo lacrimans commendat Acestae.Tris Eryci vitulos et Tempestatibus agnamcaedere deinde iubet, solvique ex ordine funem.Ipse, caput tonsae foliis evinctus olivae,stans procul in prora pateram tenet, extaque salsosproiicit in fluctus ac vina liquentia fundit.Prosequitur surgens a puppi ventus euntes.Certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.At Venus interea Neptunum exercita curisadloquitur, talesque effundit pectore questus:Iunonis gravis ira nec exsaturabile pectuscogunt me, Neptune, preces descendere in omnes;quam nec longa dies, pietas nec mitigat ulla,nec Iovis imperio fatisque infracta quiescit.Non media de gente Phrygum exedisse nefandisurbem odiis satis est, nec poenam traxe per omnem:reliquias Troiae, cineres atque ossa peremptaeinsequitur: causas tanti sciat illa furoris.Ipse mihi nuper Libycis tu testis in undisquam molem subito excierit: maria omnia caelomiscuit, Aeoliis nequiquam freta procellis,in regnis hoc ausa tuis.Per scelus ecce etiam Troianis matribus actisexussit foede puppes, et classe subegitamissa socios ignotae linquere terrae.Quod superest, oro, liceat dare tuta per undasvela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim:si concessa peto, si dant ea moenia Parcae.”Tum Saturnius haec domitor maris edidit alti:“Fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis,unde genus ducis: merui quoque; saepe furorescompressi, et rabiem tantam caelique marisque.Nec minor in terris, Xanthum Simoëntaque testor,Aeneae mihi cura tui. Cum Troia Achillesexanimata sequens impingeret agmina muris,milia multa daret leto, gemerentque repletiamnes, nec reperire viam atque evolvere possetin mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forticongressum Aenean nec dis nec viribus aequisnube cava rapui, cuperem cum vertere ab imostructa meis manibus periurae moenia Troiae.Nunc quoque mens eadem perstat mihi: pelle timores.Tutus, quos optas, portus accedet Averni.Unus erit tantum, amissum quem gurgite quaeres;unum pro multis dabitur caput.”His ubi laeta deae permulsit pectora dictis,iungit equos auro genitor, spumantiaque additfrena feris, manibusque omnes effundit habenas.Caeruleo per summa levis volat aequora curru;subsidunt undae, tumidumque sub axe tonantisternitur aequor aquis; fugiunt vasto aethere nimbi.Tum variae comitum facies, immania cete,et senior Glauci chorus, Inousque Palaemon,Tritonesque citi, Phorcique exercitus omnis;laeva tenent Thetis, et Melite, Panopeaque virgo,Nisaee, Spioque, Thaliaque, Cymodoceque.Hic patris Aeneae suspensam blanda vicissimgaudia pertemptant mentem: iubet ocius omnesattolli malos, intendi brachia velis.Una omnes fecere pedem pariterque sinistros,nunc dextros solvere sinus; una ardua torquentcornua detorquentque; ferunt sua flamina classem.Princeps ante omnes densum Palinurus agebatagmen; ad hunc alii cursum contendere iussi.Iamque fere mediam caeli Nox humida metamcontigerat; placida laxabant membra quietesub remis fusi per dura sedilia nautae:cum levis aetheriis delapsus Somnus ab astrisaëra dimovit tenebrosum et dispulit umbras,te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portansinsonti; puppique deus consedit in alta,Phorbanti similis, funditque has ore loquelas:“Iaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem;aequatae spirant aurae; datur hora quieti.Pone caput, fessosque oculos furare labori:ipse ego paulisper pro te tua munera inibo.”Cui vix attollens Palinurus lumina fatur:“Mene salis placidi voltum fluctusque quietosignorare iubes? Mene huic confidere monstro?Aenean credam quid enim fallacibus auriset caelo, totiens deceptus fraude sereni?”Talia dicta dabat, clavumque affixus et haerensnusquam amittebat, oculosque sub astra tenebat.Ecce deus ramum Lethaeo rore madentem,vique soporatum Stygia, super utraque quassattempora, cunctantique natantia lumina solvit.Vix primos inopina quies laxaverat artus,et super incumbens cum puppis parte revolsa,cumque gubernaclo, liquidas proiecit in undaspraecipitem ac socios nequiquam saepe vocantem;ipse volans tenues se sustulit ales ad auras.Currit iter tutum non secius aequore classis,promissisque patris Neptuni interrita fertur.Iamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat,difficiles quondam multorumque ossibus albos,tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant:cum pater amisso fluitantem errare magistrosensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis,multa gemens, casuque animum concussus amici“O nimium caelo et pelago confise sereno,nudus in ignota, Palinure, iacebis harena!”
Sic fatur lacrimans, classique immittit habenas,et tandem Euboïcis Cumarum adlabitur oris.Obvertunt pelago proras; tum dente tenaciancora fundabat naves, et litora curvaepraetexunt puppes. Iuvenum manus emicat ardenslitus in Hesperium; quaerit pars semina flammaeabstrusa in venis silicis, pars densa ferarumtecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat.At pius Aeneas arces, quibus altus Apollopraesidet, horrendaeque procul secreta Sibyllaeantrum immane petit, magnum cui mentem animumqueDelius inspirat vates, aperitque futura.Iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta.Daedalus, ut fama est, fugiens Minoïa regna,praepetibus pennis ausus se credere caelo,insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos,Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce.Redditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravitremigium alarum, posuitque immania templa.In foribus letum Androgeo: tum pendere poenasCecropidae iussi—miserum!—septena quotanniscorpora natorum; stat ductis sortibus urna.Contra elata mari respondet Gnosia tellus:hic crudelis amor tauri, suppostaque furtoPasiphaë, mixtumque genus prolesque biformisMinotaurus inest, Veneris monumenta nefandae;hic labor ille domus et inextricabilis error;magnum reginae sed enim miseratus amoremDaedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit,caeca regens filo vestigia. Tu quoque magnampartem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.Bis conatus erat casus effingere in auro;bis patriae cecidere manus. Quin protinus omniaperlegerent oculis, ni iam praemissus Achatesadforet, atque una Phoebi Triviaeque sacerdos,Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi:“Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit;nunc grege de intacto septem mactare iuvencospraestiterit, totidem lectas de more bidentes.”Talibus adfata Aenean (nec sacra moranturiussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos.Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,quo lati ducunt aditus centum, ostia centum;unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae.Ventum erat ad limen, cum virgo. “Poscere fatatempus” ait; “deus, ecce, deus!” Cui talia fantiante fores subito non voltus, non color unus,non comptae mansere comae; sed pectus anhelum,et rabie fera corda tument; maiorque videri,nec mortale sonans, adflata est numine quandoiam propiore dei. “Cessas in vota precesque,Tros” ait “Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscentattonitae magna ora domus.” Et talia fataconticuit. Gelidus Teucris per dura cucurritossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo:“Phoebe, graves Troiae semper miserate labores,Dardana qui Paridis direxti tela manusquecorpus in Aeacidae, magnas obeuntia terrastot maria intravi duce te, penitusque repostasMassylum gentes praetentaque Syrtibus arva,iam tandem Italiae fugientis prendimus oras;hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta.Vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,dique deaeque omnes quibus obstitit Ilium et ingensgloria Dardaniae. Tuque, O sanctissima vates,praescia venturi, da, non indebita poscoregna meis fatis, Latio considere Teucroserrantisque deos agitataque numina Troiae.Tum Phoebo et Triviae solido de marmore templuminstituam, festosque dies de nomine Phoebi.Te quoque magna manent regnis penetralia nostris:hic ego namque tuas sortes arcanaque fata,dicta meae genti, ponam, lectosque sacrabo,alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda,ne turbata volent rapidis ludibria ventis;ipsa canas oro.” Finem dedit ore loquendi.At, Phoebi nondum patiens, immanis in antrobacchatur vates, magnum si pectore possitexcussisse deum; tanto magis ille fatigatos rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.Ostia iamque domus patuere ingentia centumsponte sua, vatisque ferunt responsa per auras:“O tandem magnis pelagi defuncte periclis!Sed terrae graviora manent. In regna LaviniDardanidae venient; mitte hanc de pectore curam;sed non et venisse volent. Bella, horrida bella,et Thybrim multo spumantem sanguine cerno.Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castradefuerint; alius Latio iam partus Achilles,natus et ipse dea; nec Teucris addita Iunousquam aberit; cum tu supplex in rebus egenisquas gentes Italum aut quas non oraveris urbes!Causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucrisexternique iterum thalami.Tu ne cede malis, sed contra audentior ito,qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis,quod minime reris, Graia pandetur ab urbe.”Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibyllahorrendas canit ambages antroque remugit,obscuris vera involvens: ea frena furenticoncutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo.Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt,incipit Aeneas heros: “Non ulla laborum,O virgo, nova mi facies inopinave surgit;omnia praecepi atque animo mecum ante peregi.Unum oro: quando hic inferni ianua regisdicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso,ire ad conspectum cari genitoris et oracontingat; doceas iter et sacra ostia pandas.Illum ego per flammas et mille sequentia telaeripui his umeris, medioque ex hoste recepi;ille meum comitatus iter, maria omnia mecumatque omnes pelagique minas caelique ferebat,invalidus, vires ultra sortemque senectae.Quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem,idem orans mandata dabat. Gnatique patrisque,alma, precor, miserere;—potes namque omnia, nec tenequiquam lucis Hecate praefecit Avernis;—si potuit Manes arcessere coniugis Orpheus,Threïcia fretus cithara fidibusque canoris,si fratrem Pollux alterna morte redemit,itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnumquid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo.”Talibus orabat dictis, arasque tenebat,cum sic orsa loqui vates: “Sate sanguine divom,Tros Anchisiade, facilis descensus Averno;noctes atque dies patet atri ianua Ditis;sed revocare gradum superasque evadere ad auras,hoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavitIuppiter, aut ardens evexit ad aethera virtus,dis geniti potuere. Tenent media omnia silvae,Cocytusque sinu labens circumvenit atro.Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est,bis Stygios innare lacus, bis nigra videreTartara, et insano iuvat indulgere labori,accipe, quae peragenda prius. Latet arbore opacaaureus et foliis et lento vimine ramus,Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnislucus, et obscuris claudunt convallibus umbrae.Sed non ante datur telluris operta subire,auricomos quam quis decerpserit arbore fetus.Hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munusinstituit. Primo avulso non deficit alteraureus, et simili frondescit virga metallo.Ergo alte vestiga oculis, et rite repertumcarpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur,si te fata vocant; aliter non viribus ullisvincere, nec duro poteris convellere ferro.Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici—heu nescis—totamque incestat funere classem,dum consulta petis nostroque in limine pendes.Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulchro.Duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto:sic demum lucos Stygis et regna invia vivisaspicies.” Dixit, pressoque obmutuit ore.Aeneas maesto defixus lumina voltuingreditur, linquens antrum, caecosque volutateventus animo secum. Cui fidus Achatesit comes, et paribus curis vestigia figit.Multa inter sese vario sermone serebant,quem socium exanimem vates, quod corpus humandumdiceret. Atque illi Misenum in litore sicco,ut venere, vident indigna morte peremptum,Misenum Aeoliden, quo non praestantior alteraere ciere viros, Martemque accendere cantu.Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circumet lituo pugnas insignis obibat et hasta:postquam illum vita victor spoliavit Achilles,Dardanio Aeneae sese fortissimus herosaddiderat socium, non inferiora secutus.Sed tum, forte cava dum personat aequora concha,demens, et cantu vocat in certamina divos,aemulus exceptum Triton, si credere dignum est,inter saxa virum spumosa inmerserat unda.Ergo omnes magno circum clamore fremebant,praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae,haud mora, festinant flentes, aramque sepulchricongerere arboribus caeloque educere certant.Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum;procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex,fraxineaeque trabes cuneis et fissile roburscinditur, advolvunt ingentis montibus ornos.Nec non Aeneas opera inter talia primushortatur socios, paribusque accingitur armis.Atque haec ipse suo tristi cum corde volutat,aspectans silvam inmensam, et sic voce precatur:“Si nunc se nobis ille aureus arbore ramusostendat nemore in tanto, quando omnia vereheu nimium de te vates, Misene, locuta est.”Vix ea fatus erat, geminae cum forte columbaeipsa sub ora viri caelo venere volantes,et viridi sedere solo. Tum maximus herosmaternas agnoscit aves, laetusque precatur:“Este duces, O, si qua via est, cursumque per aurasdirigite in lucos, ubi pinguem dives opacatramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus,diva parens.” Sic effatus vestigia pressit,observans quae signa ferant, quo tendere pergant.Pascentes illae tantum prodire volando,quantum acie possent oculi servare sequentum.Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni,tollunt se celeres, liquidumque per aëra lapsaesedibus optatis geminae super arbore sidunt,discolor unde auri per ramos aura refulsit.Quale solet silvis brumali frigore viscumfronde virere nova, quod non sua seminat arbos,et croceo fetu teretis circumdare truncos,talis erat species auri frondentis opacailice, sic leni crepitabat brattea vento.Corripit Aeneas extemplo avidusque refringitcunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae.Nec minus interea Misenum in litore Teucriflebant, et cineri ingrato suprema ferebant.Principio pinguem taedis et robore sectoingentem struxere pyram, cui frondibus atrisintexunt latera, et ferales ante cupresiosconstituunt, decorantque super fulgentibus armis.Pars calidos latices et aëna undantia flammisexpediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt.Fit gemitus. Tum membra toro defleta reponunt,purpureasque super vestes, velamina nota,coniciunt. Pars ingenti subiere feretro,triste ministerium, et subiectam more parentumaversi tenuere facem. Congesta cremanturturea dona, dapes, fuso crateres olivo.Postquam conlapsi cineres et flamma quievitreliquias vino et bibulam lavere favillam,ossaque lecta cado texit Corynaeus aëno.Idem ter socios pura circumtulit unda,spargens rore levi et ramo felicis olivae,lustravitque viros, dixitque novissima verba.At pius Aeneas ingenti mole sepulcrumimponit, suaque arma viro, remumque tubamque,monte sub aërio, qui nunc “Misenus” ab illodicitur, aeternumque tenet per saecula nomen.His actis, propere exsequitur praecepta Sibyllae.Spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu,scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris,quam super haud ullae poterant impune volantestendere iter pennis—talis sese halitus atrisfaucibus effundens supera ad convexa ferebat:unde locum Grai dixerunt nomine Aornon.quattuor hic primum nigrantis terga iuvencosconstituit, frontique invergit vina sacerdos;et summas carpens media inter cornua saetasignibus imponit sacris, libamina prima,voce vocans Hecaten, Caeloque Ereboque potentem.Supponunt alii cultros, tepidumque cruoremsuscipiunt pateris. Ipse atri velleris agnamAeneas matri Eumenidum magnaeque sororiense ferit, sterilemque tibi. Proserpina, vaccam.Tum Stygio regi nocturnas inchoat aras,et solida imponit taurorum viscera flammis,pingue superque oleum infundens ardentibus extis.Ecce autem, primi sub lumina solis et ortus,sub pedibus mugire solum, et iuga coepta moverisilvarum, visaeque canes ululare per umbram,adventante dea. “Procul O procul este, profani,”conclamat vates, “totoque absistite luco;tuque invade viam, vaginaque eripe ferrum:nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.”Tantum effata, furens antro se immisit aperto;ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat.Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes,et Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late,sit mihi fas audita loqui; sit numine vestropandere res alta terra et caligine mersas!Ibant obscuri sola sub nocte per umbram,perque domos Ditis vacuas et inania regna:quale per incertam lunam sub luce malignaest iter in silvis, ubi caelum condidit umbraIuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem.Vestibulum ante ipsum, primisque in faucibus OrciLuctus et ultrices posuere cubilia Curae;pallentesque habitant Morbi, tristisque Senectus,et Metus, et malesuada Fames, ac turpis Egestas,terribiles visu formae: Letumque, Labosque;tum consanguineus Leti Sopor, et mala mentisGaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum,ferreique Eumenidum thalami, et Discordia demens,vipereum crinem vittis innexa cruentis.In medio ramos annosaque brachia panditulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia volgovana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent.Multaque praeterea variarum monstra ferarum:Centauri in foribus stabulant, Scyllaeque biformes,et centumgeminus Briareus, ac belua Lernaehorrendum stridens, flammisque armata Chimaera,Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.Corripit hic subita trepidus formidine ferrumAeneas, strictamque aciem venientibus offert,et, ni docta comes tenues sine corpore vitasadmoneat volitare cava sub imagine formae,inruat, et frustra ferro diverberet umbras.Hinc via, Tartarei quae fert Acherontis ad undas.Turbidus hic caeno vastaque voragine gurgesaestuat, atque omnem Cocyto eructat harenam.Portitor has horrendus aquas et flumina servatterribili squalore Charon, cui plurima mentocanities inculta iacet; stant lumina flamma,sordidus ex umeris nodo dependet amictus.Ipse ratem conto subigit, velisque ministrat,et ferruginea subvectat corpora cymba,iam senior, sed cruda deo viridisque senectus.Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat,matres atque viri, defunctaque corpora vitamagnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,impositique rogis iuvenes ante ora parentum:quam multa in silvis autumni frigore primolapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab altoquam multae glomerantur aves, ubi frigidus annustrans pontum fugat, et terris immittit apricis.Stabant orantes primi transmittere cursum,tendebantque manus ripae ulterioris amore.Navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos,ast alios longe submotos arcet harena.Aeneas, miratus enim motusque tumultu,“Dic” ait “O virgo, quid volt concursus ad amnem?Quidve petunt animae, vel quo discrimine ripashae linquunt, illae remis vada livida verrunt?”Olli sic breviter fata est longaeva sacerdos:“Anchisa generate, deum certissima proles,Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem,di cuius iurare timent et fallere numen.Haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est;portitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti.Nec ripas datur horrendas et rauca fluentatransportare prius quam sedibus ossa quierunt.Centum errant annos volitantque haec litora circum;tum demum admissi stagna exoptata revisunt.”Constitit Anchisa satus et vestigia pressit,multa putans, sortemque animo miseratus iniquam.Cernit ibi maestos et mortis honore carentesLeucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten,quos, simul ab Troia ventosa per aequora vectos,obruit Auster, aqua involvens navemque virosque.Ecce gubernator sese Palinurus agebat,qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat,exciderat puppi mediis effusus in undis.Hunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra,sic prior adloquitur: “Quis te, Palinure, deorumeripuit nobis, medioque sub aequore mersit?Dic age. Namque mihi, fallax haud ante repertus,hoc uno responso animum delusit Apollo,qui fore te ponto incolumem, finesque canebatventurum Ausonios. En haec promissa fides est?”Ille autem: “Neque te Phoebi cortina fefellit,dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit.Namque gubernaclum multa vi forte revolsum,cui datus haerebam custos cursusque regebam,praecipitans traxi mecum. Maria aspera iuronon ullum pro me tantum cepisse timorem,quam tua ne, spoliata armis, excussa magistro,deficeret tantis navis surgentibus undis.Tris Notus hibernas immensa per aequora noctesvexit me violentus aqua; vix lumine quartoprospexi Italiam summa sublimis ab unda.Paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam,ni gens crudelis madida cum veste gravatumprensantemque uncis manibus capita aspera montisferro invasisset, praedamque ignara putasset.Nunc me fluctus habet, versantque in litore venti.Quod te per caeli iucundum lumen et auras,per genitorem oro, per spes surgentis Iuli,eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terraminice, namque potes, portusque require Velinos;aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrixostendit—neque enim, credo, sine numine divomflumina tanta paras Stygiamque innare paludem—da dextram misero, et tecum me tolle per undas,sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.Talia fatus erat, coepit cum talia vates:“Unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido?Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severumEumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis?Desine fata deum flecti sperare precando.Sed cape dicta memor, duri solatia casus.Nam tua finitimi, longe lateque per urbesprodigiis acti caelestibus, ossa piabunt,et statuent tumulum, et tumulo sollemnia mittent,aeternumque locus Palinuri nomen habebit.”His dictis curae emotae, pulsusque parumpercorde dolor tristi: gaudet cognomine terrae.Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant.Navita quos iam inde ut Stygia prospexit ab undaper tacitum nemus ire pedemque advertere ripae,sic prior adgreditur dictis, atque increpat ultro:“Quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis,fare age, quid venias, iam istinc, et comprime gressum.Umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae;corpora viva nefas Stygia vectare carina.Nec vero Alciden me sum laetatus euntemaccepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque,dis quamquam geniti atque invicti viribus essent.Tartareum ille manu custodem in vincla petivit,ipsius a solio regis, traxitque trementem;hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.”Quae contra breviter fata est Amphrysia vates:“Nullae hic insidiae tales; absiste moveri;nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antroaeternum latrans exsanguis terreat umbras,casta licet patrui servet Proserpina limen.Troius Aeneas, pietate insignis et armis,ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras.Si te nulla movet tantae pietatis imago,at ramum hunc” (aperit ramum, qui veste latebat)“adgnoscas.” Tumida ex ira tum corda residunt.Nec plura his. Ille admirans venerabile donumfatalis virgae, longo post tempore visum,caeruleam advertit puppim, ripaeque propinquat.Inde alias animas, quae per iuga longa sedebant,deturbat, laxatque foros; simul accipit alveoingentem Aenean. Gemuit sub pondere cymbasutilis, et multam accepit rimosa paludem.Tandem trans fluvium incolumis vatemque virumqueinformi limo glaucaque exponit in ulva.Cerberus haec ingens latratu regna trifaucipersonat, adverso recubans immanis in antro.Cui vates, horrere videns iam colla colubris,melle soporatam et medicatis frugibus offamobicit. Ille fame rabida tria guttura pandenscorripit obiectam, atque immania terga resolvitfusus humi, totoque ingens extenditur antro.Occupat Aeneas aditum custode sepulto,evaditque celer ripam inremeabilis undae.Continuo auditae voces, vagitus et ingens,infantumque animae flentes in limine primo,quos dulcis vitae exsortes et ab ubere raptosabstulit atra dies et funere mersit acerbo;hos iuxta falso damnati crimine mortis.Nec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes:quaesitor Minos urnam movet; ille silentumconciliumque vocat vitasque et crimina discit.Proxuma deinde tenent maesti loca, qui sibi letuminsontes peperere manu, lucemque perosiproiecere animas. Quam vellent aethere in altonunc et pauperiem et duros perferre labores!Fas obstat, tristisque palus inamabilis undaealligat, et noviens Styx interfusa coërcet.Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnemlugentes campi: sic illos nomine dicunt.Hic, quos durus amor crudeli tabe peredit,secreti celant calles et myrtea circumsilva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.His Phaedram Procrimque locis, maestamque Eriphylencrudelis nati monstrantem volnera, cernit,Evadnenque et Pasiphaën; his Laodamiait comes, et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus,rursus et in veterem fato revoluta figuram.Inter quas Phoenissa recens a volnere Didoerrabat silva in magna; quam Troius herosut primum iuxta stetit adgnovitque per umbrasobscuram, qualem primo qui surgere menseaut videt, aut vidisse putat per nubila lunam,demisit lacrimas, dulcique adfatus amore est:“Infelix Dido, verus mihi nuntius ergovenerat exstinctam, ferroque extrema secutam?Funeris heu tibi causa fui? Per sidera iuro,per superos, et si qua fides tellure sub ima est,invitus, regina, tuo de litore cessi.Sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,per loca senta situ cogunt noctemque profundam,imperiis egere suis; nec credere quivihunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.Siste gradum, teque aspectu ne subtrahe nostro.Quem fugis? Extremum fato, quod te adloquor, hoc est.”Talibus Aeneas ardentem et torva tuentemlenibat dictis animum, lacrimasque ciebat.Illa solo fixos oculos aversa tenebat,nec magis incepto voltum sermone movetur,quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.tandem corripuit sese, atque inimica refugitin nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illirespondet curis aequatque Sychaeus amorem.Nec minus Aeneas, casu concussus iniquo,prosequitur lacrimis longe, et miseratur euntem.Inde datum molitur iter. Iamque arva tenebantultima, quae bello clari secreta frequentant.Hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armisParthenopaeus et Adrasti pallentis imago;hic multum fleti ad superos belloque caduciDardanidae, quos ille omnes longo ordine cernensingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,tris Antenoridas, Cererique sacrum Polyphoeten,Idaeumque, etiam currus, etiam arma tenentem.circumstant animae dextra laevaque frequentes;nec vidisse semel satis est; iuvat usque morari,et conferre gradum, et veniendi discere causas.At Danaum proceres Agamemnoniaeque phalangesut videre virum fulgentiaque arma per umbras,ingenti trepidare metu; pars vertere terga,ceu quondam petiere rates; pars tollere vocemexiguam, inceptus clamor frustratur hiantes.Atque hic Priamiden laniatum corpore totoDeiphobum videt et lacerum crudeliter ora,ora manusque ambas, populataque tempora raptisauribus, et truncas inhonesto volnere nares.Vix adeo adgnovit pavitantem et dira tegentemsupplicia, et notis compellat vocibus ultro:“Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucriquis tam crudeles optavit sumere poenas?Cui tantum de te licuit? Mihi fama supremanocte tulit fessum vasta te caede Pelasgumprocubuisse super confusae stragis acervum.Tunc egomet tumulum Rhoeteo litore inanemconstitui, et magna Manes ter voce vocavi.Nomen et arma locum servant; te, amice, nequiviconspicere, et patria decedens ponere terra.”Ad quae Priamides: “Nihil O tibi amice relictum;omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris.Sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenaehis mersere malis; illa haec monumenta reliquit.Namque ut supremam falsa inter gaudia noctemegerimus, nosti; et nimium meminisse necesse est.Cum fatalis equus saltu super ardua venitPergama, et armatum peditem gravis attulit alvo,illa, chorum simulans, evantes orgia circumducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebatingentem, et summa Danaos ex arce vocabat.Tum me, confectum curis somnoque gravatum,infelix habuit thalamus, pressitque iacentemdulcis et alta quies placidaeque simillima mortiEgregia interea coniunx arma omnia tectisamovet, et fidum capiti subduxerat ensem;intra tecta vocat Menelaum, et limina pandit,scilicet id magnum sperans fore munus amanti,et famam exstingui veterum sic posse malorum.Quid moror? Inrumpunt thalamo; comes additur unahortator scelerum Aeolides. Di, talia Graisinstaurate, pio si poenas ore reposco!Sed te qui vivum casus, age, fare vicissim,attulerint. Pelagine venis erroribus actus,an monitu divom? An quae te Fortuna fatigat,ut tristes sine sole domos, loca turbida, adires?”Hac vice sermonum roseïs Aurora quadrigisiam medium aetherio cursu traiecerat axem;et fors omne datum traherent per talia tempus;sed comes admonuit, breviterque adfata Sibylla est:“Nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.Hic locus est, partes ubi se via findit in ambas:dextera quae Ditis magni sub moenia tendit,hac iter Elysium nobis; at laeva malorumexercet poenas, et ad impia Tartara mittit.”Deiphobus contra: “Ne saevi, magna sacerdos;discedam, explebo numerum, reddarque tenebris.I decus, i, nostrum; melioribus utere fatis!”Tantum effatus, et in verbo vestigia torsit.Respicit Aeneas subito, et sub rupe sinistramoenia lata videt, triplici circumdata muro,quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis,Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa.Porta adversa ingens, solidoque adamante columnae,vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bellocaelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras,Tisiphoneque sedens, palla succincta cruenta,vestibulum exsomnis servat noctesque diesque,Hinc exaudiri gemitus, et saeva sonareverbera; tum stridor ferri, tractaeque catenae.Constitit Aeneas, strepitumque exterritus hausit.“Quae scelerum facies, O virgo, effare; quibusveurguentur poenis? Quis tantus plangor ad auras?”Tum vates sic orsa loqui: “Dux inclute Teucrum,nulli fas casto sceleratum insistere limen;sed me cum lucis Hecate praefecit Avernis,ipsa deum poenas docuit, perque omnia duxit.Gnosius haec Rhadamanthus habet, durissima regna,castigatque auditque dolos, subigitque fateri,quae quis apud superos, furto laetatus inani,distulit in seram commissa piacula mortem.Continuo sontes ultrix accincta flagelloTisiphone quatit insultans, torvosque sinistraintentans angues vocat agmina saeva sororum.Tum demum horrisono stridentes cardine sacraepanduntur portae. Cernis custodia qualisvestibulo sedeat, facies quae limina servet?Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydrasaevior intus habet sedem. Tum Tartarus ipsebis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras,quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.Hic genus antiquum Terrae, Titania pubes,fulmine deiecti fundo volvuntur in imo.“Hic et Aloidas geminos immania vidicorpora, qui manibus magnum rescindere caelumadgressi, superisque Iovem detrudere regnis.Vidi et crudeles dantem Salmonea poenas,dum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi.Quattuor hic invectus equis et lampada quassansper Graium populos mediaeque per Elidis urbemibat ovans, divomque sibi poscebat honorem,—demens, qui nimbos et non imitabile fulmenaere et cornipedum pulsu simularet equorum.At pater omnipotens densa inter nubila telumcontorsit, non ille faces nec fumea taedislumina, praecipitemque immani turbine adegit.Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,cernere erat, per tota novem cui iugera corpusporrigitur, rostroque immanis voltur obuncoimmortale iecur tondens fecundaque poenisviscera, rimaturque epulis, habitatque sub altopectore, nec fibris requies datur ulla renatis.Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?quos super atra silex iam iam lapsura cadentiqueimminet adsimilis; lucent genialibus altisaurea fulcra toris, epulaeque ante ora parataeregifico luxu; Furiarum maxima iuxtaaccubat, et manibus prohibet contingere mensas,exsurgitque facem attollens, atque intonat ore.“Hic, quibus invisi fratres, dum vita manebat,pulsatusve parens, et fraus innexa clienti,aut qui divitiis soli incubuere repertis,nec partem posuere suis (quae maxima turba est),quique ob adulterium caesi, quique arma secutiimpia nec veriti dominorum fallere dextras,inclusi poenam exspectant. Ne quaere doceriquam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit.Saxum ingens volvunt alii, radiisque rotarumdistricti pendent; sedet, aeternumque sedebit,infelix Theseus; Phlegyasque miserrimus omnisadmonet, et magna testatur voce per umbras:“Discite iustitiam moniti, et non temnere divos.”Vendidit hic auro patriam, dominumque potentemimposuit; fixit leges pretio atque refixit;hic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos;ausi omnes immane nefas, ausoque potiti.Non, mihi si linguae centum sint oraque centum,ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas,omnia poenarum percurrere nomina possim.”Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos:“Sed iam age, carpe viam et susceptum perfice munus;adceleremus” ait; “Cyclopum educta caminismoenia conspicio atque adverso fornice portas,haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.”Dixerat, et pariter, gressi per opaca viarum,corripiunt spatium medium, foribusque propinquant.Occupat Aeneas aditum, corpusque recentispargit aqua, ramumque adverso in limine figit.His demum exactis, perfecto munere divae,devenere locos laetos et amoena virectafortunatorum nemorum sedesque beatas.Largior hic campos aether et lumine vestitpurpureo, solemque suum, sua sidera norunt.Pars in gramineis exercent membra palaestris,contendunt ludo et fulva luctantur harena;pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.Nec non Threïcius longa cum veste sacerdosobloquitur numeris septem discrimina vocum,iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno.Hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles,magnanimi heroes, nati melioribus annis,Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor.Arma procul currusque virum miratur inanes.Stant terra defixae hastae, passimque solutiper campum pascuntur equi. Quae gratia currumarmorumque fuit vivis, quae cura nitentispascere equos, eadem sequitur tellure repostos.Conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbamvescentis, laetumque choro paeana canentisinter odoratum lauri nemus, unde superneplurimus Eridani per silvam volvitur amnis.Hic manus ob patriam pugnando volnera passi,quique sacerdotes casti, dum vita manebat,quique pii vates et Phoebo digna locuti,inventas aut qui vitam excoluere per artes,quique sui memores alios fecere merendo,omnibus his nivea cinguntur tempora vitta.Quos circumfusos sic est adfata Sybilla,Musaeum ante omnes, medium nam plurima turbahunc habet, atque umeris exstantem suspicit altis:“Dicite, felices animae, tuque, optime vates,quae regio Anchisen, quis habet locus? Illius ergovenimus, et magnos Erebi transnavimus amnes.”Atque huic responsum paucis ita reddidit heros:“Nulli certa domus; lucis habitamus opacis,riparumque toros et prata recentia rivisincolimus. Sed vos, si fert ita corde voluntas,hoc superate iugum; et facili iam tramite sistam.”Dixit, et ante tulit gressum, camposque nitentisdesuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.At pater Anchises penitus convalle virentiinclusas animas superumque ad lumen ituraslustrabat studio recolens, omnemque suorumforte recensebat numerum carosque nepotes,fataque fortunasque virum moresque manusque.Isque ubi tendentem adversum per gramina videtAenean, alacris palmas utrasque tetendit,effusaeque genis lacrimae, et vox excidit ore:“Venisti tandem, tuaque exspectata parentivicit iter durum pietas? Datur ora tueri,nate, tua, et notas audire et reddere voces?Sic equidem ducebam animo rebarque futurum,tempora dinumerans” nec me mea cura fefellit.Quas ego te terras et quanta per aequora vectumaccipio! quantis iactatum, nate, periclis!Quam metui, ne quid Libyae tibi regna nocerent!”Ille autem: “Tua me, genitor, tua tristis imago,saepius occurrens, haec limina tendere adegit:stant sale Tyrrheno classes. Da iungere dextram,da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.”Sic memorans, largo fletu simul ora rigabat.Ter conatus ibi collo dare brachia circum,ter frustra comprensa manus effugit imago,par levibus ventis volucrique simillima somno.Interea videt Aeneas in valle reductaseclusum nemus et virgulta sonantia silvis,Lethaeumque, domos placidas qui praenatat, amnem.Hunc circum innumerae gentes populique volabant;ac—velut in pratis ubi apes aestate serenafloribus insidunt variis, et candida circumlilia funduntur—strepit omnis murmure campus.Horrescit visu subito, causasque requiritinscius Aeneas, quae sint ea flumina porro,quive viri tanto complerint agmine ripas.Tum pater Anchises: “Animae, quibus altera fatocorpora debentur, Lethaei ad fluminis undamsecuros latices et longa oblivia potant.Has equidem memorare tibi atque ostendere coram,iampridem hanc prolem cupio enumerare meorum,quo magis Italia mecum laetere reperta.”“O pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum estsublimis animas, iterumque ad tarda reverticorpora? Quae lucis miseris tam dira cupido?”“Dicam equidem, nec te suspensum, nate, tenebo”suscipit Anchises, atque ordine singula pandit.“Principio caelum ac terras camposque liquentislucentemque globum Lunae Titaniaque astraspiritus intus alit, totamque infusa per artusmens agitat molem et magno se corpore miscet.Inde hominum pecudumque genus, vitaeque volantum,et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.Igneus est ollis vigor et caelestis origoseminibus, quantum non noxia corpora tardant,terrenique hebetant artus moribundaque membra.Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque aurasdispiciunt clausae tenebris et carcere caeco.Quin et supremo cum lumine vita reliquit,non tamen omne malum miseris nec funditus omnescorporeae excedunt pestes, penitusque necesse estmulta diu concreta modis inolescere miris.Ergo exercentur poenis, veterumque malorumsupplicia expendunt: aliae panduntur inanessuspensae ad ventos; aliis sub gurgite vastoinfectum eluitur scelus, aut exuritur igni;quisque suos patimur Manes; exinde per amplummittimur Elysium, et pauci laeta arva tenemus;donec longa dies, perfecto temporis orbe,concretam exemit labem, purumque relinquitaetherium sensum atque auraï simplicis ignem.Has omnes, ubi mille rotam volvere per annos,Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno,scilicet immemores supera ut convexa revisant,rursus et incipiant in corpora velle reverti.”Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllamconventus trahit in medios turbamque sonantem,et tumulum capit, unde omnes longo ordine possitadversos legere, et venientum discere vultus.“Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequaturgloria, qui maneant Itala de gente nepotes,inlustris animas nostrumque in nomen ituras,expediam dictis, et te tua fata docebo.Ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,proxuma sorte tenet lucis loca, primus ad aurasaetherias Italo commixtus sanguine surget,silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,quem tibi longaevo serum Lavinia coniunxeducet silvis regem regumque parentem,unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.“Proxumus ille Procas, Troianae gloria gentis,et Capys, et Numitor, et qui te nomine reddetSilvius Aeneas, pariter pietate vel armisegregius, si umquam regnandam acceperit Albam.Qui iuvenes! Quantas ostentant, aspice, vires,atque umbrata gerunt civili tempora quercu!Hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,hi Collatinas imponent montibus arces,Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque.Haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae.“Quin et avo comitem sese Mavortius addetRomulus, Assaraci quem sanguinis Ilia matereducet. Viden, ut geminae stant vertice cristae,et pater ipse suo superum iam signat honore?En, huius, nate, auspiciis illa incluta Romaimperium terris, animos aequabit Olympo,septemque una sibi muro circumdabit arces,felix prole virum: qualis Berecyntia materinvehitur curru Phrygias turrita per urbes,laeta deum partu, centum complexa nepotes,omnes caelicolas, omnes supera alta tenentes.“Huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentemRomanosque tuos. Hic Caesar et omnis Iuliprogenies magnum caeli ventura sub axem.Hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,Augustus Caesar, Divi genus, aurea condetsaecula qui rursus Latio regnata per arvaSaturno quondam, super et Garamantas et Indosproferet imperium: iacet extra sidera tellus,extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlasaxem umero torquet stellis ardentibus aptum.Huius in adventum iam nunc et Caspia regnaresponsis horrent divom et Maeotia tellus,et septemgemini turbant trepida ostia Nili.Nec vero Alcides tantum telluris obivit,fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthipacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu;nec, qui pampineis victor iuga flectit habenis,Liber, agens celso Nysae de vertice tigres.aut dubitamus adhuc virtute extendere vires,aut metus Ausonia prohibet consistere terra?“Quis procul ille autem ramis insignis olivaesacra ferens? Nosco crines incanaque mentaregis Romani, primus qui legibus urbemfundabit, Curibus parvis et paupere terramissus in imperium magnum. Cui deinde subibit,otia qui rumpet patriae residesque movebitTullus in arma viros et iam desueta triumphisagmina. Quem iuxta sequitur iactantior Ancus,nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.Vis et Tarquinios reges, animamque superbamultoris Bruti, fascesque videre receptos?Consulis imperium hic primus saevasque securesaccipiet, natosque pater nova bella moventesad poenam pulchra pro libertate vocabit.Infelix, utcumque ferent ea facta minores,vincet amor patriae laudumque immensa cupido.Quin Decios Drusosque procul saevumque securiaspice Torquatum et referentem signa Camillum.Illae autem, paribus quas fulgere cernis in armis,concordes animae nunc et dum nocte premuntur,heu quantum inter se bellum, si lumina vitaeattigerint, quantas acies stragemque ciebunt!Aggeribus socer Alpinis atque arce Monoecidescendens, gener adversis instructus Eois.Ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella,neu patriae validas in viscera vertite vires;tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,proice tela manu, sanguis meus!—“Ille triumphata Capitolia ad alta Corinthovictor aget currum, caesis insignis Achivis.Eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas,ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,ultus avos Troiae, templa et temerata Minervae.Quis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cosse, relinquat?Quis Gracchi genus, aut geminos, duo fulmina belli,Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentemFabricium vel te sulco Serrane, serentem?quo fessum rapitis, Fabii? Tu Maxumus ille es,unus qui nobis cunctando restituis rem.Excudent alii spirantia mollius aera,credo equidem, vivos ducent de marmore voltus,orabunt causas melius, caelique meatusdescribent radio, et surgentia sidera dicent:tu regere imperio populos, Romane, memento;hae tibi erunt artes; pacisque imponere morem,parcere subiectis, et debellare superbos.”Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:“Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimisingreditur, victorque viros supereminet omnes!Hic rem Romanam, magno turbante tumultu,sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem,tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.”Atque hic Aeneas; una namque ire videbategregium forma iuvenem et fulgentibus armis,sed frons laeta parum, et deiecto lumina voltu:“Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem?Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?Quis strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso!Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.”Tum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis:“O gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;ostendent terris hunc tantum fata, neque ultraesse sinent. Nimium vobis Romana propagovisa potens, Superi, propria haec si dona fuissent.Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbemcampus aget gemitus, vel quae, Tiberine, videbisfunera, cum tumulum praeterlabere recentem!Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinosin tantum spe tollet avos, nec Romula quondamullo se tantum tellus iactabit alumno.Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bellodextera! Non illi se quisquam impune tulissetobvius armato, seu cum pedes iret in hostem,seu spumantis equi foderet calcaribus armos.Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis,purpureos spargam flores, animamque nepotishis saltem adcumulem donis, et fungar inanimunere”—Sic tota passim regione vaganturaëris in campis latis, atque omnia lustrant.Quae postquam Anchises natum per singula duxit,incenditque animum famae venientis amore,exin bella viro memorat quae deinde gerenda,Laurentisque docet populos urbemque Latini,et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.Sunt geminae Somni portae, quarum altera ferturcornea, qua veris facilis datur exitus umbris;altera candenti perfecta nitens elephanto,sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.His ubi tum natum Anchises unaque Sibyllamprosequitur dictis, portaque emittit eburna,ille viam secat ad naves sociosque revisit:tum se ad Caietae recto fert litore portum.Ancora de prora iacitur, stant litore puppes.
Tu quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix,aeternam moriens famam, Caieta, dedisti;et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomenHesperia in magna, siqua est ea gloria, signat.At pius exsequiis Aeneas rite solutis,aggere composito tumuli, postquam alta quieruntaequora, tendit iter velis portumque relinquit.Adspirant aurae in noctem nec candida cursusLuna negat, splendet tremulo sub lumine pontus.Proxima Circaeae raduntur litora terrae,dives inaccessos ubi Solis filia lucosadsiduo resonat cantu tectisque superbisurit odoratam nocturna in lumina cedrum,arguto tenuis percurrens pectine telas.Hinc exaudiri gemitus iraeque leonumvincla recusantum et sera sub nocte rudentum,saetigerique sues atque in praesaepibus ursisaevire ac formae magnorum ululare luporum,quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbisinduerat Circe in voltus ac terga ferarum.Quae ne monstra pii paterentur talia Troesdelati in portus neu litora dira subirent,Neptunus ventis implevit vela secundisatque fugam dedit et praeter vada fervida vexit.Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab altoAurora in roseis fulgebat lutea bigis:cum venti posuere omnisque repente reseditflatus et in lento luctantur marmore tonsae.Atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucumprospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amoeno.verticibus rapidis et multa flavus arenain mare prorumpit. Variae circumque supraqueadsuetae ripis volucres et fluminis alveoaethera mulcebant cantu lucoque volabant.flectere iter sociis terraeque advertere prorasimperat et laetus fluvio succedit opaco.Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum,quis Latio antiquo fuerit status, advena classemcum primum Ausoniis exercitus appulit oris,expediam et primae revocabo exordia pugnae.tu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella,dicam acies actosque animis in funera regesTyrrhenamque manum totamque sub arma coactamHesperiam. Maior rerum mihi nascitur ordo,maius opus moveo.Rex arva Latinus et urbesiam senior longa placidas in pace regebat.Hunc Fauno et nympha genitum Laurente Maricaaccipimus, Fauno Picus pater isque parentemte, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor.filius huic fato divom prolesque virilisnulla fuit primaque oriens erepta iuventa est.Sola domum et tantas servabat filia sedes,iam matura viro, iam plenis nubilis annis.Multi illam magno e Latio totaque petebantAusonia. Petit ante alios pulcherrimus omnisTurnus, avis atavisque potens, quem regia coniunxadiungi generum miro properabat amore;sed variis portenta deum terroribus obstant.Laurus erat tecti medio in penetralibus altis,sacra comam multosque metu servata per annos,quam pater inventam, primas cum conderet arces,ipse ferebatur Phoebo sacrasse LatinusLaurentisque ab ea nomen posuisse colonis.Huius apes summum densae (mirabile dictu),stridore ingenti liquidum trans aethera vectae,obsedere apicem, ex pedibus per mutua nexisexamen subitum ramo frondente pependit.Continuo vates: “Externum cernimus,” inquit,“adventare virum et partis petere agmen easdempartibus ex isdem et summa dominarier arce.”Praeterea, castis adolet dum altaria taediset iuxta genitorem adstat Lavinia virgo,visa (nefas) longis comprendere crinibus ignem,atque omnem ornatum flamma crepitante cremariregalisque accensa comas, accensa coronaminsignem gemmis, tum fumida lumine fulvoinvolvi ac totis Volcanum spargere tectis.Id vero horrendum ac visu mirabile ferri:namque fore inlustrem fama fatisque canebantipsam, sed populo magnum portendere bellum.At rex sollicitus monstris oracula Fauni,fatidici; genitoris, adit lucosque sub altaconsulit Albunea, nemorum quae maxima sacrofonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim.Hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellusin dubiis responsa petunt; huc dona sacerdosCum tulit et caesarum ovium sub nocte silentipellibus incubuit stratis somnosque petivit,multa modis simulacra videt volitantia miriset varias audit voces fruiturque deorumconloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis.Hic et tum pater ipse petens responsa Latinuscentum lanigeras mactabat rite bidentisatque harum effultus tergo stratisque iacebatvelleribus: subita ex alto vox reddita luco est:“Ne pete conubiis natam sociare Latinis,O mea progenies, thalamis neu crede paratis:externi venient generi, qui sanguine nostrumnomen in astra ferant quorumque a stirpe nepotesomnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrensaspicit Oceanum, vertique regique videbunt.”Haec responsa patris Fauni monitusque silentinocte datos non ipse suo premit ore Latinus,sed circum late volitans iam Fama per urbesAusonias tulerat, cum Laomedontia pubesgramineo ripae religavit ab aggere classem.Aeneas primique duces et pulcher Iuluscorpora sub ramis deponunt arboris altaeinstituuntque dapes et adorea liba per herbamsubiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat)et Cereale solum pomis agrestibus augent.Consumptis hic forte aliis ut vertere morsusexiguam in Cererem penuria adegit edendiet violare manu malisque audacibus orbemfatalis crusti patulis nec parcere quadris:“Heus ! etiam mensas consumimus,” inquit Iulus,nec plura adludens. Ea vox audita laborumprima tulit finem, primamque loquentis ab oreeripuit pater ac stupefactus numine pressit.Continuo: “Salve fatis mihi debita tellusvosque,” ait, “O fidi Troiae salvete penates:hic domus, haec patria est. Genitor mihi talia namque(nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit:cum te, nate, fames ignota ad litora vectumaccisis coget dapibus consumere mensas,tum sperare domos defessus ibique mementoprima locare manu molirique aggere tecta.Haec erat illa fames; haec nos suprema manebat,exiliis positura modum.Quare agite et primo laeti cum lumine solisquae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis,vestigemus et a portu diversa petamus.Nunc pateras libate Iovi precibusque vocateAnchisen genitorem, et vina reponite mensis.”Sic deinde effatus frondenti tempora ramoimplicat et geniumque loci primamque deorumTellurem nymphasque et adhuc ignota precaturflumina, tum Noctem Noctisque orientia signaIdaeumque Iovem Phrygiamque ex ordine matreminvocat et duplicis caeloque ereboque parentis.Hic pater omnipotens ter caelo clarus ab altointonuit radiisque ardentem lucis et auroipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem.Diditur hic subito Troiana per agmina rumoradvenisse diem, quo debita moenia condant.Certatim instaurant epulas atque omine magnocrateras laeti statuunt et vina coronant.Postera cum prima lustrabat lampade terrasorta dies, urbem et finis et litora gentisdiversi explorant: haec fontis stagna Numici,hunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos.Tum satus Anchisa delectos ordine ab omnicentum oratores augusta ad moenia regisire iubet, ramis velatos Palladis omnis,donaque ferre viro pacemque exposcere Teucris.Haud mora, festinant iussi rapidisque ferunturpassibus. Ipse humili designat moenia fossamoliturque locum primasque in litore sedescastrorum in morem pinnis atque aggere cingit.Iamque iter emensi turris ac tecta Latinorumardua cernebant iuvenes muroque subibant.Ante urbem pueri et primaevo flore iuventusexercentur equis domitantque in pulvere currusaut acris tendunt arcus aut lenta lacertisspicula contorquent cursuque ictuque lacessunt:cum praevectus equo longaevi regis ad aurisnuntius ingentis ignota in veste reportatadvenisse viros. Ille intra tecta vocariimperat et solio medius consedit avito.Tectum augustum ingens. centum sublime columnis,urbe fuit summa, Laurentis regia Pici,horrendum silvis et religione parentum.Hic sceptra accipere et primos attollere fascesregibus omen erat, hoc illis curia templum,hae sacris sedes epulis, hic ariete caesoperpetuis soliti patres considere mensis.Quin etiam veterum effigies ex ordine avorumantiqua e cedro, Italusque paterque Sabinusvitisator, curvam servans sub imagine falcem,Saturnusque senex Ianique bifrontis imagovestibulo astabant, aliique ab origine regesMartiaque ob patriam pugnando volnera passi.Multaque praeterea sacris in postibus arma,captivi pendent currus curvaeque secureset cristae capitum et portarum ingentia claustraspiculaque clipeique ereptaque rostra carinis.Ipse Quirinali lituo parvaque sedebatsuccinctus trabea laevaque ancile gerebatPicus, equum domitor; quem capta cupidine coniunxaurea percussum virga versumque venenisfecit avem Circe sparsitque coloribus alas.Tali intus templo divom patriaque Latinussede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit,atque haec ingressis placido prior edidit ore:“Dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbemet genus, auditique advertitis aequore cursum),quid petitis ? Quae causa rates aut cuius egentislitus ad Ausonium tot per vada caerula vexit?Sive errore viae seu tempestatibus acti,qualia multa mari nautae patiuntur in alto,fluminis intrastis ripas portuque sedetis,ne fugite hospitium neve ignorate LatinosSaturni gentem, haud vinclo nec legibus aequam,sponte sua veterisque dei se more tenentem.Atque equidem memini (fama est obscurior annis)Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agrisDardanus Idaeas Phrygiae penetravit ad urbesThreiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur.Hinc illum, Corythi Tyrrhena ab sede profectum,aurea nunc solio stellantis regia caeliaccipit et numerum divorum altaribus auget.”Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus:“Rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos,atra subegit hiemps vestris succedere terrisnec sidus regione viae litusve fefellit:consilio hanc omnes animisque volentibus urbem,adferimur, pulsi regnis, quae maxima quondamextremo veniens Sol aspiciebat Olympo.Ab Iove principium generis, Iove Dardana pubesgaudet avo, rex ipse Iovis de gente suprema,Troius Aeneas, tua nos ad limina misit.Quanta per Idaeos saevis effusa Mycenistempestas ierit campos, quibus actus uterqueEuropae atque Asiae fatis concurrerit orbis,audiit et siquem tellus extrema refusosummovet oceano et siquem extenta plagarumquattuor in medio dirimit plaga solis iniqui.Diluvio ex illo tot vasta per aequora vectidis sedem exiguam patriis litusque rogamusinnocuum et cunctis undamque auramque patentem.Non erimus regno indecores, nec vestra fereturfama levis tantique abolescet gratia facti,nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit.Fata per Aeneae iuro dextramque potentemsive fide seu quis bello est expertus et armis:multi nos populi, multae (ne temne, quod ultropraeferimus manibus vittas ac verba precantia)et petiere sibi et voluere adiungere gentes;sed nos fata deum vestras exquirere terrasimperiis egere suis. Hinc Dardanus ortus;huc repetit iussisque ingentibus urguet ApolloTyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici.Dat tibi praeterea fortunae parva priorismunera, reliquias Troia ex ardente receptas.Hoc pater Anchises auro libabat ad aras;hoc Priami gestamen erat, cum iura vocatismore daret populis, sceptrumque sacerque tiarasIliadumque labor vestes.”Talibus Ilionei dictis defixa Latinusobtutu tenet ora soloque immobilis haeretintentos volvens oculos. Nec purpura regempicta movet nec sceptra movent Priameia tantum,quantum in conubio natae thalamoque moratur,et veteris Fauni voluit sub pectore sortem,hunc illum fatis externa ab sede profectumportendi generum paribusque in regna vocariauspiciis, huic progeniem virtute futuramegregiam et totum quae viribus occupet orbem.tandem laetus ait: “Di nostra incepta secundentauguriumque suum; dabitur, Troiane, quod optas,mullera nec sperno. Non vobis rege Latinodivitis uber agri Troiaeve opulentia deerit.Ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est,si iungi hospitio properat sociusque vocari,adveniat voltus neve exhorrescat amicos:illi pacis erit dextram tetigisse tyranni.vos contra regi mea nunc mandata referte.Est mihi nata, viro gentis quam iungere nostraenon patrio ex adyto sortes, non plurima caelomonstra sinunt: generos externis adfore ab oris,hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrumnomen in astra ferant. Hunc illum poscere fataet reor et, siquid veri mens augurat, opto.”haec effatus equos numero pater eligit omni(stabant ter centum nitidi in praesaepibus altis):omnibus extemplo Teucris iubet ordine duciinstratos ostro alipedes pictisque tapetis;aurea pectoribus demissa monilia pendent,tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum;absenti Aeneae currunt geminosque iugalissemine ab aetherio, spirantis naribus ignem,illorum de gente, patri quos daedala Circesupposita de matre nothos furata creavit.Talibus Aeneadae donis dictisque Latinisublimes in equis redeunt pacemque reportant.Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argissaeva Iovis coniunx aurasque invecta tenebat,et laetum Aenean classemque ex aethere longeDardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno.moliri iam tecta videt, iam fidere terrae,deseruisse rates: stetit acri fixa dolore.Tum quassans caput haec effundit pectore dicta:“Heu stirpem invisam et fatis contraria nostrisfata Phrygum ! Num Sigeis occumbere campis,num capti potuere capi, num incensa cremavitTroia viros ? Medias acies mediosque per ignisinvenere viam. At, credo, mea numina tandemfessa iacent odiis aut exsaturata quievi.Quin etiam patria excussos infesta per undasausa sequi et profugis toto me opponere ponto !Absumptae in Teucros vires caelique marisque.Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdisprofuit? Optato conduntur Thybridis alveo,securi pelagi atque mei. Mars perdere gentemimmanem Lapithum valuit, concessit in irasipse deum antiquam genitor Calydona Dianae,quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydona merentem?Ast ego magna Iovis coniunx, nil linquere inausumquae potui infelix, quae memet in omnia verti,vincor ab Aenea. Quod si mea numina non suntmagna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est:flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis,atque immota manet fatis Lavinia coniunx:at trahere atque moras tantis licet addere rebus,at licet amborum populos exscindere regum.Hac gener atque socer coeant mercede suorum:sanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo,et Bellona manet te pronuba. Nec face tantumCisseis praegnans ignis enixa iugalisquin idem Veneri partus suus et Paris alterfunestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.”Haec ubi dicta dedit, terras Horrenda petivit:luctificam Allecto dirarum ab sede dearuminfernisque ciet tenebris, cui tristia bellairaeque insidiaeque et crimina noxia cordi.Odit et ipse pater Pluton, odere sororesTartareae monstrum: tot sese vertit in ora,tam saevae facies, tot pullulat atra colubris.Quam Iuno his acuit verbis ac talia fatur:“Hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem,hanc operam, ne noster honos infractave cedatfama loco, neu conubiis ambire LatinumAeneadae possint Italosve obsidere finis.Tu potes unanimos armare in proelia fratresatque odiis versare domos, tu verbera tectisfunereasque inferre faces, tibi nomina mille,mille nocendi artes. Fecundum concute pectus,disice compositam pacem, sere crimina belli:arma velit poscatque simul rapiatque inventus.”Exin Gorgoneis Allecto infecta venenisprincipio Latium et Laurentis tecta tyrannicelsa petit tacitumque obsedit limen Amatae,quam super adventu Teucrum Turnique hymenaeisfemineae ardentem curaeque iraeque coquebant.Huic dea caeruleis unum de crinibus anguemconicit inque sinum praecordia ad intuma subdit,quo furibunda domum monstro permisceat omnem.Ille inter vestes et levia pectora lapsusvolvitur attactu nullo fallitque furentem,vipeream inspirans animam: fit tortile colloaurum ingens coluber, fit longae taenia vittaeinnectitque comas, et membris lubricus errat.Ac dum prima lues udo sublapsa venenopertemptat sensus atque ossibus implicat ignemnecdum animus toto percepit pectore flammam,mollius et solito matrum de more locuta est,multa super nata lacrimans Phrygiisque hymenaeis:“Exsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris,O genitor, nec te miseret gnataeque tuique ?Nec matris miseret, quam primo aquilone relinquetperfidus alta petens abducta virgine praedo?An non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastorLedaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes ?Quid tua sancta fides, quid cura antiqua tuorumet consanguineo totiens data dextera Turno?Si gener externa petitur de gente Latinisidque sedet Faunique premunt te iussa parentis,omnem equidem sceptris terram quae libera nostrisdissidet, externam reor et sic dicere divos.Et Turno, si prima domus repetatur origo,Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.”His ubi nequiquam dictis experta Latinumcontra stare videt penitusque in viscera lapsumserpentis furiale malum totamque pererrat,tum vero infelix, ingentibus excita monstris,immensam sine more furit lymphata per urbem.Ceu quondam torto volitans sub verbere turbo,quem pueri magno in gyro vacua atria circumintenti ludo exercent; ille actus habenacurvatis fertur spatiis; stupet inscia suprainpubesque manus, mirata volubile buxum;dant animos plagae: non cursu segnior illoper medias urbes agitur populosque feroces.Quin etiam in silvas, simulato numine Bacchi,maius adorta nefas maioremque orsa furoremevolat et natam frondosis montibus abdit,quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur,Euhoe Bacche, fremens, solum te virgine dignumvociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos,te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem.Fama volat, furiisque accensas pectore matresidem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta:deseruere domos, ventis dant colla comasque,ast aliae tremulis ululatibus aethera complent,pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas;ipsa inter medias flagrantem fervida pinumsustinet ac natae Turnique canit hymenaeos,sanguineam torquens aciem, torvumque repenteclamat: “Io matres, audite, ubi quaeque, Latinae:Siqua piis animis manet infelicis Amataegratia, si iuris materni cura remordet,solvite crinalis vittas, capite orgia mecum.”Talem inter silvas, inter deserta ferarum,reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi.Postquam visa satis primos acuisse furoresconsiliumque omnemque domum vertisse Latini,protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alisaudacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbemAcrisioneis Danae fundasse colonis,praecipiti delata noto. Locus Ardea quondamdictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen,sed fortuna fuit; tectis hic Turnus in altisiam mediam nigra carpebat nocte quietem.Allecto torvam faciem et furialia membraexuit, in vultus sese transformat anilis;et frontem obscenam rugis arat, induit alboscum vitta crinis, tum ramum innectit olivae;fit Calybe Iunonis anus templique sacerdoset iuveni ante oculos his se cum vocibus offert:“Turne, tot incassum fusos patiere laboreset tua Dardaniis transcribi sceptra colonis?Rex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotesabnegat, externusque in regnum quaeritur heres.I nunc, ingratis offer te, inrise, periclis;Tyrrhenas, i, sterne acies; tege pace Latinos.Haec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres,ipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit.Quare age et armari pubem portisque moverilaetus in arma para, et Phrygios qui flumine pulchroconsedere duces pictasque exure carinas.Caelestum vis magna iubet. Rex ipse Latinus,ni dare coniugium et dicto parere fatetur,sentiat et tandem Turnum experiatur in armis.”Hic iuvenis vatem inridens sic orsa vicissimore refert: “Classis invectas Thybridis undamnon, ut rere, meas effugit nuntius auris.Ne tantos mihi finge metus; nec regia Iunoinmemor est nostri.Sed te victa situ verique effeta senectus,o mater, curis nequiquam exercet et armaregum inter falsa vatem formidine ludit.Cura tibi divom effigies et templa tueri:bella viri pacemque gerent, quis bella gerenda.”Talibus Allecto dictis exarsit in iras,at iuveni oranti subitus tremor occupat artus,deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydristantaque se facies aperit; tum flammea torquenslumina cunctantem et quaerentem dicere plurareppulit et geminos erexit crinibus anguisverberaque insonuit rabidoque haec addidit ore:“En ego victa situ, quam veri effeta senectusarma inter regum falsa formidine ludit.Respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum,bella manu letumque gero.”Sic effata facem iuveni coniecit et atrolumine fumantis fixit sub pectore taedas.Olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artusperfundit toto proruptus corpore sudor;arma amens fremit, arma toro tectisque requirit;saevit amor ferri et scelerata insania belli,ira super: magno veluti cum flamma sonorevirgea suggeritur costis undantis aëniexsultantque aestu latices, furit intus aquaïfumidus atque alte spumis exuberat amnis,nec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras.Ergo iter ad regem polluta pace Latinumindicit primis iuvenum et iubet arma parari,tutari Italiam, detrudere finibus hostem:se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque.Haec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit,certatim sese Rutuli exhortantur in arma:hunc decus egregium formae movet atque iuventae,hunc atavi reges, hunc claris dextera factis.Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet,Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis,arte nova speculata locum, quo litore pulcherinsidiis cursuque feras agitabat Iulus.Hic subitam canibus rabiem Cocytia virgoobicit et noto naris contingit odore,ut cervum ardentes agerent; quae prima laborumcausa fuit belloque animos accendit agrestis.Cervus erat forma praestanti et cornibus ingens,Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptumnutribant Tyrrhusque pater, cui regia parentarmenta et late custodia credita campi.Adsuetum imperiis soror omni Silvia curamollibus intexens ornabat cornua sertispectebatque ferum puroque in fonte lavabat.Ille, manum patiens mensaeque adsuetus erili,errabat silvis rursusque ad limina notaipse domum sera quamvis se nocte ferebat.Hunc procul errantem rabidae venantis Iulicommovere canes, fluvio cum forte secundodeflueret ripaque aestus viridante levaret.Ipse etiam, eximiae laudis succensus amore,Ascanius curvo direxit spicula cornu;nec dextrae erranti deus afuit, actaque multoperque uterum sonitu perque ilia venit harundo.Saucius at quadrupes nota intra tecta refugitsuccessitque gemens stabulis questuque cruentusatque imploranti similis tectum omne replebat.Silvia prima soror, palmis percussa lacertos,auxilium vocat et duros conclamat agrestis.Olli, pestis enim tacitis latet aspera silvis,inprovisi adsunt, hic torre armatus obusto,stipitis hic gravidi nodis: quod cuique repertumrimanti, telum ira facit. Vocat agmina Tyrrhus,quadrifidam quercum cuneis ut forte coactisscindebat, rapta spirans immane securi.At saeva e speculis tempus dea nacta nocendiardua tecta petit stabuli et de culmine summopastorale canit signum cornuque recurvoTartaream intendit vocem, qua protinus omnecontremuit nemus et silvae insonuere profundae;audiit et Triviae longe lacus, audiit amnissulfurea Nar albus aqua fontesque Velini,et trepidae matres pressere ad pectora natos.Tum vero ad vocem celeres, qua bucina signumdira dedit, raptis concurrunt undique telisindomiti agricolae; nec non et Troïa pubesAscanio auxilium castris effundit apertis.Direxere acies. Non iam certamine agresti,stipitibus duris agitur sudibusve praeustis,sed ferro ancipiti decernunt atraque latehorrescit strictis seges ensibus aeraque fulgentsole lacessita et lucem sub nubila iactant:fluctus uti primo coepit cum albescere vento,paulatim sese tollit mare et altius undaserigit, inde imo consurgit ad aethera fundo.Hic iuvenis primam ante aciem stridente sagitta,natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo,sternitur; haesit enim sub gutture volnus et udaevocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam.Corpora multa virum circa seniorque Galaesus,dum paci medium se offert, iustissimus unusqui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis:quinque greges illi balantum, quina redibantarmenta, et terram centum vertebat aratris.Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur,promissi dea facta potens, ubi sanguine bellumimbuit et primae commisit funera pugnae,deserit Hesperiam et caeli convexa per aurasIunonem victrix adfatur voce superba:“En, perfecta tibi bello discordia tristi:dic in amicitiam coeant et foedera iungant.Quando quidem Ausonio respersi sanguine Teucros,hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas:finitimas in bella feram rumoribus urbesaccendamque animos insani Martis amore,undique ut auxilio veniunt; spargam arma per agros.”Tum contra Iuno; “Terrorum et fraudis abunde est;stant belli causae, pugnatur comminus armis,quae fors prima dedit sanguis novus imbuit arma.Talia coniugia et talis celebrent hymenaeosegregium Veneris genus et rex ipse Latinus.Te super aetherias errare licentius aurashaud pater ille velit, summi regnator Olympi:cede locis; ego, siqua super fortuna laborum est,ipsa regam.” Talis dederat Saturnia voces.Illa autem attollit stridentis anguibus alasCocytique petit sedem, supera ardua linquens.Est locus Italiae medio sub montibus altis,nobilis et fama multis memoratus in oris,Amsancti valles: densis hunc frondibus atrumurguet utrimque latus nemoris, medioque fragosusdat sonitum saxis et torto vertice torrens.Hic specus horrendum et saevi spiracula Ditismonstrantur, ruptoque ingens Acheronte voragopestiferas aperit fauces, quis condita Erinys,invisum numen, terras caelumque levabat.Nec minus interea extremam Saturnia belloimponit regina manum. Ruit omnis in urbempastorum ex acie numerus caesosque reportantAlmonem puerum foedatique ora Galaesiimplorantque deos obtestanturque Latinum.Turnus adest medioque in crimine caedis et igniterrorem ingeminat: Teucros in regna vocari,stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli.Tum quorum attonitae Baccho nemora avia matresinsultant thiasis (neque enim leve nomen Amatae),undique collecti coeunt Martemque fatigant.Ilicet infandum cuncti contra omina bellum,contra fata deum perverso numine poscunt,certatim regis circumstant tecta Latini.Ille velut pelagi rupes immota resistit,ut pelagi rupes magno veniente fragore,quae sese multis circum latrantibus undismole tenet; scopuli nequiquam et spumea circumsaxa fremunt laterique inlisa refunditur alga.Verum ubi nulla datur caecum exsuperare potestasconsilium et saevae nutu Iunonis eunt res,multa deos aurasque pater testatus inanis:“Frangimur heu fatis,” inquit, “ferimurque procella !Ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas,O miseri. Te, Turne, nefas, te triste manebitsupplicium, votisque deos venerabere seris.Nam mihi parta quies, omnisque in limine portus;funere felici spolior.” Nec plura locutussaepsit se tectis rerumque reliquit habenas.Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbesAlbanae coluere sacrum nunc maxima rerumRoma colit, cum prima movent in proelia Martem,sive Getis inferre manu lacrimabile bellumHyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad IndosAuroramque sequi Parthosque reposcere signa.Sunt geminae belli portae (sic nomine dicunt)religione sacrae et saevi formidine Martis;centum aerei claudunt vectes aeternaque ferrirobora, nec custos absistit limine Ianus:has, ubi certa sedet patribus sententia pugnae,ipse Quirinali trabea cinctuque Gabinoinsignis reserat stridentia limina consul,ipse vocat pugnas; sequitur tum cetera pubes,aereaque adsensu conspirant cornua rauco.Hoc et tum Aeneadis indicere bella Latinusmore iubebatur tristisque recludere portas.Abstinuit tactu pater aversusque refugitfoeda ministeria et caecis se condidit umbris.Tum regina deum caelo delapsa morantisimpulit ipsa manu portas, et cardine versobelli ferratos rumpit Saturnia postes.Ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante;Pars pedes ire parat campis, pars arduus altispulverulentus equis furit; omnes arma requirunt.Pars levis clipeos et spicula lucida tergentarvina pingui subiguntque in cote secures;signaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum.Quinque adeo magnae positis incudibus urbestela novant, Atina potens Tiburque superbum,Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae.Tegmina tuta cavant capitum flectuntque salignasumbonum cratis; alii thoracas aenosaut levis ocreas lento ducunt argento;vomeris huc et falcis honos, huc omnis aratricessit amor; recoquunt patrios fornacibus enses.Classica iamque sonant; it bello tessera signum.Hic galeam tectis trepidus rapit, ille frementisad iuga cogit equos clipeumque auroque trilicemloricam induitur fidoque accingitur ense.Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,qui bello exciti reges, quae quemque secutaecomplerint campos acies, quibus Itala iam tumfloruerit terra alma viris, quibus arserit armis.Et meministis enim, divae, et memorare potestis:ad nos vix tenuis famae perlabitur aura.Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oriscontemptor divom Mezentius agminaque armat.Filius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alternon fuit excepto Laurentis corpore Turni,Lausus, equum domitor debellatorque ferarum,ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutosmille viros, dignus, patriis qui laetior essetimperiis et cui pater haud Mezentius esset.Post hos insignem palma per gramina currumvictoresque ostentat equos satus Hercule pulchropulcher Aventinus, clipeoque insigne paternumcentum angues cinctamque gerit serpentibus hydram;collis Aventini silva quem Rhea sacerdosfurtivum partu sub luminis edidit oras,mixta deo mulier, postquam Laurentia victorGeryone extincto Tirynthius attigit arvaTyrrhenoque boves in flumine lavit Hiberas.Pila manu saevosque gerunt in bella doloneset tereti pugnant mucrone veruque Sabello.Ipse pedes, tegumen torquens immane leonis,terribili impexum saetacum dentibus albisindutus capiti, sic regia tecta subibat,horridus, Herculeoque umeros innexus amictu.Tum gemini fratres Tiburtia moenia linquunt,fratris Tiburti dictam cognomine gentem,Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus,et primam ante aciem densa inter tela feruntur:ceu duo nubigenae cum vertice montis ab altodescendunt centauri, Homolen Othrymque nivalemlinquentes cursu rapido; dat euntibus ingenssilva locum et magno cedunt virgulta fragore.Nec Praenestinae fundator defuit urbis,Volcano genitum pecora inter agrestia regeminventumque focis omnis quem credidit aetasCaeculus. Hunc late legio comitatur agrestis:quique altum Praeneste viri quique arva GabinaeIunonis gelidumque Anienem et roscida rivisHernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascit,quos, Amasene pater. Non illis omnibus arma,nec clipei currusve sonant: pars maxima glandesliventis plumbi spargit, pars spicula gestatbina manu, fulvosque lupi de pelle galerostegmen habent capiti, vestigia nuda sinistriinstituere pedis, crudus tegit altera pero.At Messapus, equum domitor, Neptunia proles,quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro,iam pridem resides populos desuetaque belloagmina in arma vocat subito ferrumque retractat.Hi Fescenninas acies Aequosque Faliscos.Hi Soractis habent arces Flaviniaque arvaet Cimini cum monte lacum lucosque Capenos.Ibant aequati numero regemque canebant,ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni,cum sese e pastu referunt et longa canorosdant per colla modos, sonat amnis et Asia longepulsa palus.Nec quisquam aeratas acies ex agmine tantomisceri putet, aeriam sed gorgite ab altourgueri volucrum raucarum ad litora nubem.Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnumagmen agens Clausus magnique ipse agminis instar,Claudia nunc a quo diffunditur et tribus et gensper Latium, postquam in partem data Roma Sabinis.Una ingens Amiterna cohors priscique Quirites,Ereti manus omnis oliviferaeque Mutuscae;qui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini,qui Tetricae horrentis rupes montemque SeverumCasperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae,qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misitNursia, et Hortinae classes populique Latini,quosque secans infaustum interluit Allia nomen:quam multi Libyco volvuntur marmore fluctussaevus ubi Orion hibernis conditur undis;vel cum sole novo densae torrentur aristaeaut Hermi campo aut Lyciae flaventibus arvis.Scuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus.Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis,curru iungit Halaesus equos Turnoque ferocismille rapit populos, vertunt felicia BacchoMassica qui rastris et quos de collibus altisAurunci misere patres, Sidicinaque iuxtaaequora quique Cales linquunt, amnisque vadosiaccola Volturni, pariterque Saticulus asperOscorumque manus. Teretes sunt aclydes illistela, sed haec lento mos est aptare flagello;laevas caetra tegit, falcati comminus enses.Nec tu carminibus nostris indictus abibis,Oebale, quem generasse Telon Sebethide nymphafertur, Teleboum Capreas cum regna teneret,iam senior; patriis sed non et filius arviscontentus late iam tum dicione premebatSarrastis populos et quae rigat aequora Sarnusquique Rufras Batulumque tenent atque arva Celemnaeet quos maliferae despectant moenia Abellae,Teutonico ritu soliti torquere cateias,tegmina quis capitum raptus de subere cortex,aerataeque micant peltae, micat aereus ensis.Et te montosae misere in proelia Nersae,Ufens, insignem fama et felicibus armis;horrida praecipue cui gens adsuetaque multovenatu nemorum, duris Aequicula glaebis.Armati terram exercent, semperque recentisconvectare iuvat praedas et vivere rapto.Quin et Marruvia venit de gente sacerdos,fronde super galeam et felici comptus oliva.Archippi regis missu, fortissimus Umbro,vipereo generi et graviter spirantibus hydrisspargere qui somnos cantuque manuque solebatmulcebatque iras et morsus arte levabat.Sed non Dardaniae medicari cuspidis ictumevaluit, neque eum iuvere in volnera cantussomniferi et Marsis quaesitae montibus herbae.Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda,te liquidi flevere lacus.Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello,Virbius, insignem quem mater Aricia misit,eductum Egeriae lucis umentia circumlitora, pinguis ubi et placabilis ara Dianae.Namque ferunt fama Hippolytum, postquam arte novercaeocciderit patriasque explerit sanguine poenasturbatis distractus equis, ad sidera rursusaetheria et superas caeli venisse sub auras,Paeoniis revocatum herbis et amore Dianae.Tum pater omnipotens, aliquem indignatus ab umbrismortalem infernis ad lumina surgere vitae,ipse repertorem medicinae talis et artisfulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas.At Trivia Hippolytum secretis alma reconditsedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat,solus ubi in silvis Italis ignobilis aevomexigeret versoque ubi nomine Virbius esset.Unde etiam templo Triviae lucisque sacratiscornipedes arcentur equi, quod litore currumet iuvenem monstris pavidi effudere marinis.Filius ardentis haud setius aequore campiexercebat equos curruque in bella ruebat.Ipse inter primos praestanti corpore Turnusvertitur arma tenens et toto vertice supra est.Cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeramsustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignis:tam magis illa fremens et tristibus effera flammis,quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae.At levem clipeum sublatis cornibus Ioauro insignibat, iam saetis obsita, iam bos(argumentum ingens), et custos virginis Arguscaelataque amnem fundens pater Inachus urna.Insequitur nimbus peditum clipeataque totisagmina densentur campis, Argivaque pubesAuruncaeque manus, Rutuli veteresque Sicaniet Sacranae acies et picti scuta Labici;qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numicilitus arant Rutulosque exercent vomere collesCircaeumque iugum, quis Iuppiter Anxurus arvispraesidet et viridi gaudens Feronia luco;qua Saturae iacet atra palus gelidusque per imasquaerit iter vallis atque in mare conditur Ufens.Hos super advenit Volsca de gente Camillaagmen agens equitum et florentis aere catervas,bellatrix, non illa colo calathisve Minervaefemineas adsueta manus, sed proelia virgodura pati cursuque pedum praevertere ventos.Illa vel intactae segetis per summa volaretgramina nec teneras cursu laesisset aristas,vel mare per medium fluctu suspensa tumentiferret iter celeris nec tingueret aequore plantas.Illam omnis tectis agrisque effusa iuventusturbaque miratur matrum et prospectat euntem,attonitis inhians animis, ut regius ostrovelet honos levis umeros, ut fibula crinemauro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetramet pastoralem praefixa cuspide myrtum.
Ut belli signum Laurenti Turnus ab arceextulit et rauco strepuerunt cornua cantu,utque acris concussit equos utque impulit arma,extemplo turbati animi, simul omne tumultuconiurat trepido Latium saevitque iuventuseffera. Ductores primi Messapus et Ufenscontemptorque deum Mezentius undique coguntauxilia et latos vastant cultoribus agros.mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem,qui petat auxilium et Latio consistere Teucros,advectum Aenean classi victosque penatisinferre et fatis regem se dicere posciedoceat multasque viro se adiungere gentisDardanio et late Latio increbrescere nomen.Quid struat his coeptis, quem, si Fortuna sequatur,eventum pugnae cupiat, manifestius ipsiquam Turno regi aut regi apparere Latino.Talia per Latium. Quae Laomedontius heroscuncta videns magno curarum fluctuat aestu,atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc.In partisque rapit varias perque omnia versat:sicut aquae tremulum labris ubi lumen aenissole repercussum aut radiantis imagine lunaeomnia pervolitat late loca iamque sub auraserigitur summique ferit lacuaria tecti.Nox erat, et terras animalia fessa per omnisalituum pecudumque genus sopor altus habebat:cum pater in ripa gelidique sub aetheris axeAeneas, tristi turbatus pectora bello,procubuit seramque dedit per membra quietem.Huic deus ipse loci fluvio Tiberinus amoenopopuleas inter senior se attollere frondesvisus; eum tenuis glauco velabat amictucarbasus, et crinis umbrosa tegebat harundo,tum sic adfari et curas his demere dictis:“O sate gente deum, Troianam ex hostibus urbemqui revehis nobis aeternaque Pergama servas,exspectate solo Laurenti arvisque Latinis,hic tibi certa domus, certi, ne absiste, penates;neu belli terrere minis: tumor omnis et iraeconcessere deum.Iamque tibi, ne vana putes haec fingere somnum,litoreis ingens inventa sub ilicibus sus,triginta capitum fetus enixa, iacebit,alba, solo recubans, albi circum ubera nati.Hic locus urbis erit, requies ea certa laborumex quo ter denis urbem redeuntibus annisAscanius clari condet cognominis Albam.Haud incerta cano. Nunc qua ratione quod instatexpedias victor, paucis (adverte) docebo.Arcades his oris, genus a Pallante profectum,qui regem Euandrum comites, qui signa secuti,delegere locum et posuere in montibus urbemPallantis proavi de nomine Pallanteum.Hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina;hos castris adhibe socios et foedera iunge.Ipse ego te ripis et recto flumine ducam,adversum remis superes subvectus ut amnem.Surge age, nate dea, primisque cadentibus astrisIunoni fer rite preces iramque minasquesupplicibus supera votis. Mihi victor honorempersolves. Ego sum pleno quem flumine cernisstringentem ripas et pinguia culta secantem,caeruleus Thybris, caelo gratissimus amnis.Hic mihi magna domus, celsis caput urbibus, exit.”Dixit, deinde lacu fluvius se condidit alto,ima petens; nox Aenean somnusque reliquit.Surgit et aetherii spectans orientia solislumina rite cavis undam de flumine palmissustinet ac talis effundit ad aethera voces:“Nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est,tuque, o Thybri tuo genitor cum flumine sancto,accipite Aenean et tandem arcete periclis.Quo te cumque lacus miserantem incommoda nostrafonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis,semper honore meo, semper celebrabere doniscorniger hesperidum fluvius regnator aquarum.Adsis o tantum et propius tua numina firmes.”sic memorat geminasque legit de classe biremisremigioque aptat, socios simul instruit armis.Ecce autem subitum atque oculis mirabile monstrum;candida per silvam cum fetu concolor alboprocubuit viridique in litore conspicitur sus.Quam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxuma Iuno,mactat sacra ferens et cum grege sistit ad aram.Thybris ea fluvium, quam longa est, nocte tumentemleniit, et tacita refluens ita substitit unda,mitis ut in morem stagni placidaeque paludissterneret aequor aquis, remo ut luctamen abesset.Ergo iter inceptum celerant rumore secundo;labitur uncta vadis abies; mirantur et undae,miratur nemus insuetum fulgentia longescuta virum fluvio pictasque innare carinas.Olli remigio noctemque diemque fatigantet longos superant flexus variisque tegunturarboribus viridisque secant placido aequore silvas.Sol medium caeli conscenderat igneus orbem,cum muros arcemque procul ac rara domorumtecta vident, quae nunc Romana potentia caeloaequavit, tum res inopes Euandrus habebat:ocius advertunt proras urbique propinquant.Forte die sollemnem illo rex Arcas honoremAmphitryoniadae magno divisque ferebatante urbem in luco. Pallas huic filius una,una omnes iuvenum primi pauperque senatustura dabant, tepidusque cruor fumabat ad aras.Ut celsas videre rates atque inter opacumadlabi nemus et tacitis incumbere remis,terrentur visu subito cunctique relictisconsurgunt mensis. Audax quos rumpere Pallassacra vetat raptoque volat telo obvius ipseet procul e tumulo: “Iuvenes, quae causa subegitignotas temptare vias, quo tenditis?” inquit.“Qui genus? Unde domo? Pacemne huc fertis an arma?”Tum pater Aeneas puppi sic fatur ab altapaciferaeque manu ramum praetendit olivae:“Troiugenas ac tela vides inimica Latinis,quos illi bello profugos egere superbo.Euandrum petimus. Ferte haec et dicite lectosDardaniae venisse duces socia arma rogantis.”Obstipuit tanto percussus nomine Pallas:“Egredere o quicumque es” ait “coramque parentemadloquere ac nostris succede penatibus hospes.”excepitque manu dextramque amplexus inhaesit.Progressi subeunt luco fluviumque relinquunt.Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis:“Optume Graiugenum, cui me Fortuna precariet vitta comptos voluit praetendere ramos,non equidem extimui, Danaum quod ductor et Arcasquodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis;sed mea me virtus et sancta oracula divomcognatique patres, tua terris didita fama,coniunxere tibi et fatis egere volentem.Dardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor,Electra, ut Grai perhibent. Atlantide cretus,advehitur Teucros; Electram maxumus Atlasedidit, aetherios umero qui sustinet orbesvobis Mercurius pater est, quem candida MaiaCyllenae gelido conceptum vertice fudit;at Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlas,idem Atlas generat, caeli qui sidera tollit.Sic genus amborum scindit se sanguine ab uno.His fretus non legatos neque prima per artemtemptamenta tui pepigi: me, me ipse meumqueobieci caput et supplex ad limina veni.Gens eadem, quae te, crudeli Daunia belloinsequitur; nos si pellant, nihil afore credunt,quin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittantet mare quod supra teneant quodque adluit infra.Accipe daque fidem: sunt nobis fortia bellopectora, sunt animi et rebus spectata iuventus.”Dixerat Aeneas. Ille os oculosque loquentisiamdudum et totum lustrabat lumine corpus.Tum sic pauca refert: “Ut te, fortissime Teucrum,accipio agnoscoque libens! Ut verba parentiset vocem Anchisae magni voltumque recordor!Nam memini Hesionae visentem regna sororisLaomedontiaden Priamum, Salamina petentem,protinus Arcadiae gelidos invisere finis.Tum mihi prima genas vestibat flore iuventas,mirabarque duces Teucros, mirabar et ipsumLaomedontiaden, sed cunctis altior ibatAnchises: mihi mens iuvenali ardebat amorecompellare virum et dextrae coniungere dextram.Accessi et cupidus Phenei sub moenia duxi.Ille mihi insignem pharetram Lyciasque sagittasdiscedens chlamydemque auro dedit intertextamfrenaque bina meus quae nunc habet aurea Pallas.Ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra,et lux cum primum terris se crastina reddet,auxilio laetos dimittam opibusque iuvabo.Interea sacra haec, quando huc venistis amici,annua, quae differre nefas, celebrate faventesnobiscum et iam nunc sociorum adsuescite mensis.”Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponipocula gramineoque viros locat ipse sedilipraecipuumque toro et villosi pelle leonisaccipit Aenean solioque invitat acerno.Tum lecti iuvenes certatim araeque sacerdosviscera tosta ferunt taurorum onerantque canistrisdona laboratae Cereris Bacchumque ministrant.Vescitur Aeneas simul et Troiana iuventusperpetui tergo bovis et lustralibus extis.Postquam exempta fames et amor compressus edendi,rex Euandrus ait: “Non haec sollemnia nobis,has ex more dapes, hanc tanti numinis aramvana superstitio veterumque ignara deoruminposuit: saevis, hospes Troiane, periclisservati facimus meritosque novamus honores.Iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem,disiectae procul ut moles desertaque montisstat domus et scopuli ingentem traxere ruinam.Hic spelunca fuit, vasto summota recessu,semihominis Caci facies quam dira tenebatsolis inaccessam radiis; semperque recenticaede tepebat humus, foribusque adfixa superbisora virum tristi pendebant pallida tabo.Huic monstro Volcanus erat pater: illius atrosore vomens ignis magna se mole ferebat.Attulit et nobis aliquando optantibus aetasauxilium adventumque dei. Nam maximus ultor,tergemini nece Geryonae spoliisque superbusAlcides aderat taurosque hac victor agebatingentis, vallemque boves amnemque tenebant.At furiis Caci mens effera, nequid inausumaut intractatum scelerisve dolive fuisset,quattuor a stabulis praestanti corpore taurosavertit, totidem forma superante iuvencas;atque hos, nequa forent pedibus vestigia rectis,cauda in speluncam tractos versisque viarumindiciis raptos saxo occultabat opaco:quaerenti nulla ad speluncam signa ferebant.Interea, cum iam stabulis saturata moveretAmphytrioniades armenta abitumque pararet,discessu mugire boves atque omne querelisimpleri nemus et colles clamore relinqui.reddidit una boum vocem vastoque sub antromugiit et Caci spem custodita fefellit.Hic vero Alcidae furiis exarserat atrofelle dolor: rapit arma manu nodisque gravatumrobur et aerii cursu petit ardua montis.Tum primum nostri Cacum videre timentemturbatumque oculis: fugit ilicet ocior Eurospeluncamque petit, pedibus timor addidit alas.Ut sese inclusit ruptisque immane catenisdeiecit saxum, ferro quod et arte paternapendebat, fultosque emuniit obice postis,ecce furens animis aderat Tirynthius omnemqueaccessum lustrans huc ora ferebat et illuc,dentibus infrendens. Ter totum fervidus iralustrat Aventini montem, ter saxea temptatlimina nequiquam, ter fessus valle resedit.Stabat acuta silex, praecisis undique saxisspeluncae dorso insurgens, altissima visu,dirarum nidis domus opportuna volucrum.Hanc, ut prona iugo laevum incumbebat in amnem,dexter in adversum nitens concussit et imisavolsam solvit radicibus; inde repenteinpulit, inpulsu quo maximus intonat aetherdissultant ripae refluitque exterritus amnis.At specus et Caci detecta apparuit ingensregia, et umbrosae penitus patuere cavernae:non secus ac siqua penitus vi terra dehiscensinfernas reseret sedes et regna recludatpallida, dis invisa, superque immane barathrumcernatur, trepident inmisso lumine manes.Ergo insperata deprensum luce repenteinclusumque cavo saxo atque insueta rudentemdesuper Alcides telis premit omniaque armaadvocat et ramis vastisque molaribus instat.Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli,faucibus ingentem fumum (mirabile dictu)evomit involvitque domum caligine caeca,prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antrofumiferam noctem commixtis igne tenebris.Non tulit Alcides animis seque ipse per ignempraecipiti iecit saltu, qua plurimus undamfumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra.Hic Cacum in tenebris incendia vana vomentemcorripit in nodum complexus et angit inhaerenselisos oculos et siccum sanguine guttur.Panditur extemplo foribus domus atra revolsis,abstractaeque boves abiurataeque rapinaecaelo ostenduntur, pedibusque informe cadaverprotrahitur. Nequeunt expleri corda tuendoterribilis oculos, voltum villosaque saetispectora semiferi atque extinctos faucibus ignis.Ex illo celebratus honos, laetique minoresservavere diem, primusque Potitius auctoret domus Herculei custos Pinaria sacri.Hanc aram luco statuit, quae maxuma semperdicetur nobis et erit quae maxuma semper.Quare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudumcingite fronde comas et pocula porgite dextriscommunemque vocate deum et date vina volentes.”Dixerat, Herculea bicolor cum populus umbravelavitque comas foliisque innexa pependitet sacer implevit dextram scyphus. Ocius omnesin mensam laeti libant divosque precantur.Devexo interea propior fit Vesper Olympo,iamque sacerdotes primusque Potitius ibant,pellibus in morem cincti, flammasque ferebant.Instaurant epulas et mensae grata secundaedona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras.tum Salii ad cantus incensa altaria circumpopuleis adsunt evincti tempora ramis,hic iuvenum chorus, ille senum; qui carmine laudesHerculeas et facta ferunt: ut prima novercaemonstra manu geminosque premens eliserit angues,ut bello egregias idem disiecerit urbes,Troiamque Oechaliamque, ut duros mille laboresrege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquaepertulerit. “Tu nubigenas, invicte, bimembrisHylaeeumque Pholumque, manu, tu Cresia mactasprodigia et vastum Nemeae sub rupe leonem.Te Stygii tremuere lacus, te ianitor Orciossa super recubans antro semesa cruento;nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus,arduus arma tenens; non te rationis egentemLernaeus turba capitum circumstetit anguis.Salve, vera Iovis proles, decus addite divis,et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.”Talia carminibus celebrant; super omnia Cacispeluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum.Consonat omne nemus strepitu collesque resultant.Exim se cuncti divinis rebus ad urbemperfectis referunt. Ibat rex obsitus aevoet comitem Aenean iuxta natumque tenebatingrediens varioque viam sermone levabat.miratur facilisque oculos fert omnia circumAeneas capiturque locis et singula laetusexquiritque auditque virum monimenta priorum.Tum rex Euandrus, Romanae conditor arcis:“Haec nemora indigenae fauni nymphaeque tenebantgensque virum truncis et duro robore nata,quis neque mos neque cultus erat, nec iungere taurosaut componere opes norant aut parcere parto,sed rami atque asper victu venatus alebat.Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo,arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis.Is genus indocile ac dispersum montibus altiscomposuit legesque dedit Latiumque vocarimaluit, his quoniam latuisset tutis in oris.Aurea quae perhibent illo sub rege fueresaecula. Sic placida populos in pace regebat,deterior donec paulatim ac decolor aetaset belli rabies et amor successit habendi.Tum manus Ausonia et gentes venere Sicanae,saepius et nomen posuit Saturnia tellus;tum reges asperque immani corpore Thybris,a quo post Itali fluvium cognomine Thybrimdiximus, amisit verum vetus Albula nomen;me pulsum patria pelagique extrema sequentemFortuna omnipotens et ineluctabile fatumhis posuere locis matrisque egere tremendaCarmentis nymphae monita et deus auctor Apollo.Vix ea dicta: dehinc progressus monstrat et aramet Carmentalem Romani nomine portamquam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem,vatis fatidicae, cecinit quae prima futurosAeneadas magnos et nobile Pallanteum.Hinc lucum ingentem quem Romulus acer Asylumrettulit et gelida monstrat sub rupe Lupercal,Parrhasio dictum Panos de more Lycaei.Nec non et sacri monstrat nemus Argiletitestaturque locum et letum docet hospitis Argi.Hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit,aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis.Iam tum religio pavidos terrebat agrestisdira loci, iam tum silvam saxumque tremebant.Hoc nemus, hunc,” inquit, “frondoso vertice collem(quis deus incertum est) habitat deus: Arcades ipsumcredunt se vidisse Iovem, cum saepe nigrantemaegida concuteret dextra nimbosque cieret.Haec duo praeterea disiectis oppida muris,reliquias veterumque vides monimenta virorum.Hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem:Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.”Talibus inter se dictis ad tecta subibantpauperis Euandri passimque armenta videbantRomanoque foro et lautis mugire Carinis.Ut ventum ad sedes: “Haec,” inquit, “limina victorAlcides subiit, haec illum regia cepit.Aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignumfinge deo rebusque veni non asper egenis.”dixit et angusti subter fastigia tectiingentem Aenean duxit stratisque locaviteffultum foliis et pelle Libystidis ursae.Nox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis.At Venus haud animo nequiquam exterrita materLaurentumque minis et duro mota tumultuVolcanum adloquitur thalamoque haec coniugis aureoincipit et dictis divinum adspirat amorem:“Dum bello Argolici vastabant Pergama regesdebita casurasque inimicis ignibus arces,non ullum auxilium miseris, non arma rogaviartis opisque tuae nec te, carissime coniunx,incassumve tuos volui exercere labores,quamvis et Priami deberem plurima natiset durum Aeneae flevissem saepe laborem.Nunc Iovis imperiis Rutulorum constitit oris:ergo eadem supplex venio et sanctum mihi numenarma rogo genetrix nato. Te filia Nerei,te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx.Aspice qui coeant populi, quae moenia clausisferrum acuant portis in me exscidiumque meorum.”Dixerat et niveis hinc atque hinc diva lacertiscunctantem amplexu molli fovet. Ille repenteaccepit solitam flammam, notusque medullasintravit calor et labefacta per ossa cucurrit:non secus atque olim tonitru cum rupta coruscoignea rima micans percurrit lumine nimbos.Sensit laeta dolis et formae conscia coniunx.Tum pater aeterno fatur devinctus amore:“Quid causas petis ex alto? Fiducia cessitquo tibi, diva, mei? Similis si cura fuisset,tum quoque fas nobis Teucros armare fuisset:nec pater omnipotens Troiam nec fata vetabantstare decemque alios Priamum superesse per annos.Et nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est,quidquid in arte mea possum promittere curae,quod fieri ferro liquidove potest electro,quantum ignes animaeque valent, absiste precandoviribus indubitare tuis.” Ea verba locutusoptatos dedit amplexus placidumque petivitconiugis infusus gremio per membra soporem.Inde ubi prima quies medio iam noctis abactaecurriculo expulerat somnum, cum femina primum,cui tolerare colo vitam tenuique Minervaimpositum, cinerem et sopitos suscitat ignes,noctem addens operi, famulasque ad lumina longoexercet penso, castum ut servare cubileconiugis et possit parvos educere natos:haud secus Ignipotens nec tempore segnior illomollibus e stratis opera ad fabrilia surgit.Insula Sicanium iuxta latus Aeoliamqueerigitur Liparen, fumantibus ardua saxis,quam subter specus et Cyclopum exesa caminisantra Aetnaea tonant validique incudibus ictusauditi referunt gemitus striduntque cavernisstricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat,Volcani domus et Volcania nomine tellus.Hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto.Ferrum exercebant vasto Cyclopes in antro,Brontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon.His informatum manibus iam parte politafulmen erat, toto genitor quae plurima caelodeicit in terras, pars inperfecta manebat.Tris imbris torti radios, tris nubis aquosaeaddiderant, rutili tris ignis et alitis austri:fulgores nunc horrificos sonitumque metumquemiscebant operi flammisque sequacibus iras.Parte alia Marti currumque rotasque volucrisinstabant, quibus ille viros, quibus excitat urbes;aegidaque horriferam, turbatae Palladis arma,certatim squamis serpentum auroque polibantconexosque anguis ipsamque in pectore divaeGorgona, desecto vertentem lumina collo.“Tollite cuncta,” inquit, “coeptosque auferte labores,Aetnaei Cyclopes, et huc advertite mentem:arma acri facienda viro. Nunc viribus usus,nunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra.Praecipitate moras.” Nec plura effatus; at illiocius incubuere omnes pariterque laboremsortiti. Fluit aes rivis aurique metallum,volnificusque chalybs vasta fornace liquescit.Ingentum clipeum informant, unum omnia contratela Latinorum, septenosque orbibus orbesimpediunt. Alii ventosis follibus aurasaccipiunt redduntque, alii stridentia tinguntaera lacu. Gemit impositis incudibus antrum.Illi inter sese multa vi bracchia tolluntin numerum versantque tenaci forcipe massam.Haec pater Aeoliis properat dum Lemnius oris,Euandrum ex humili tecto lux suscitat almaet matutini volucrum sub culmine cantus.Consurgit senior tunicaque inducitur artuset Tyrrhena pedum circumdat vincula plantis;tum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem,demissa ab laeva pantherae terga retorquens.Nec non et gemini custodes limine ab altopraecedunt gressumque canes comitantur erilem.Hospitis Aeneae sedem et secreta petebatsermonum memor et promissi muneris heros.Nec minus Aeneas se matutinus agebat.Filius huic Pallas, illi comes ibat Achates.Congressi iungunt dextras mediisque residuntaedibus et licito tandem sermone fruuntur.Rex prior haec:“Maxume Teucrorum ductor, quo sospite numquamres equidem Troiae victas aut regna fatebor,nobis ad belli auxilium pro nomine tantoexiguae vires: hinc Tusco claudimur amni,hinc Rutulus premit et murum circumsonat armis.Sed tibi ego ingentis populos opulentaque regnisiungere castra paro, quam fors inopina salutemostentat: fatis huc te poscentibus adfers.Haud procul hinc saxo incolitur fundata vetustourbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondamgens, bello praeclara, iugis insedit Etruscis.Hanc multos florentem annos rex deinde superboimperio et saevis tenuit Mezentius armis.Quid memorem infandas caedes, quid facta tyrannieffera? Di capiti ipsius generique reservent!Mortua quin etiam iungebat corpora viviscomponens manibusque manus atque oribus ora,tormenti genus, et sanie taboque fluentiscomplexu in misero longa sic morte necabat.at fessi tandem cives infanda furentemarmati circumsistunt ipsumque domumque,obtruncant socios, ignem ad fastigia iactant.Ille inter caedem Rutulorum elapsus in agrosconfugere et Turni defendier hospitis armis.Ergo omnis furiis surrexit Etruria iustis:regem ad supplicium praesenti Marte reposcunt.his ego te, Aenea, ductorem milibus addam.Toto namque fremunt condensae litore puppesSignaque ferre iubent; retinet longaevus haruspexfata canens, “O Maeoniae delecta iuventus,flos veterum virtusque virum, quos iustus in hostemfert dolor et merita accendit Mezentius ira,nulli fas Italo tantam subiungere gentem:externos optate duces”; tum Etrusca resedithoc acies campo, monitis exterrita divom.Ipse oratores ad me regnique coronamcum sceptro misit mandatque insignia Tarchon,succedam castris Tyrrhenaque regna capessam.Sed mihi tarda gelu saeclisque effeta senectusinvidet imperium seraeque ad fortia vires.natum exhortarer, ni mixtus matre Sabellahinc partem patriae traheret. Tu, cuius et anniset generi fatum indulgent, quem numina poscunt,ingredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor.hunc tibi praeterea, spes et solacia nostri,Pallanta adiungam; sub te tolerare magistromilitiam et grave Martis opus, tua cernere factaadsuescat primis et te miretur ab annis.Arcadas huic equites bis centum, robora pubislecta dabo totidemque suo tibi nomine Pallas.”Vix ea fatus erat, defixique ora tenebantAeneas Anchisiades et fidus Achatesmultaque dura suo tristi cum corde putabant,ni signum caelo Cytherea dedisset aperto.Namque inproviso vibratus ab aethere fulgorcum sonitu venit, et ruere omnia visa repenteTyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor.Suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens:arma inter nubem caeli regione serenaper sudum rutilare vident et pulsa tonare.Obstipuere animis alii, sed Troius herosagnovit sonitum et divae promissa parentis.Tum memorat: “Ne vero, hospes, ne quaere profecto,quem casum portenta ferant: ego poscor Olympo.Hoc signum cecinit missuram diva creatrix,si bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auraslaturam auxilio.Heu quantae miseris caedes Laurentibus instant;quas poenas mihi, Turne, dabis; quam multa sub undasscuta virum galeasque et fortia corpora volves,Thybri pater! Poscant acies et foedera rumpant.”Haec ubi dicta dedit, solio se tollit ab altoet primum Herculeis sopitas ignibus arasexcitat hesternumque larem parvosque penatislaetus adit: mactant lectas de more bidentisEuandrus pariter, pariter Troiana iuventus.Post hinc ad navis graditur sociosque revisit.Quorum de numero qui sese in bella sequanturpraestantis virtute legit; pars cetera pronafertur aqua segnisque secundo defluit amni,nuntia ventura Ascanio rerumque patrisque.Dantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arva;ducunt exsortem Aeneae, quem fulva leonispellis obit totum, praefulgens unguibus aureis.Fama volat parvam subito volgata per urbem,ocius ire equites Tyrrheni ad litora regis.vota metu duplicant matres, propiusque pericloit timor, et maior Martis iam apparet imago.tum pater Evandrus dextram complexus euntishaeret. inexpletus lacrimans, ac talia fatur:“O mihi praeteritos referat si Iuppiter annos,(qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsastravi scutorumque incendi victor acervoset regem hac Erulum dextra sub Tartara misi,nascenti cui tris animas Feronia mater(horrendum dictu) dederat; terna arma movenda,ter Leto sternendus erat; cui tunc tamen omnisabstulit haec animas dextra et totidem exuit armis:non ego nunc dulci amplexu divellerer usquam,nate, tuo, neque finitimo Mezentius umquamhuic capiti insultans tot ferro saeva dedissetfunera, tam multis viduasset civibus urbem.At vos, o superi, et divom tu maxume rectorIuppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regiset patrias audite preces. Si numina vestraincolumem Pallanta mihi, si fata reservant,si visurus eum vivo et venturus in unum:vitam oro, patior quemvis durare laborem.Sin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris:nunc O nunc liceat crudelem abrumpere vitam,dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri,dum te, care puer, mea sera et sola voluptas,complexu teneo, gravior neu nuntius aurisvolneret.” Haec genitor digressu dicta supremofundebat: famuli conlapsum in tecta ferebant.Iamque adeo exierat portis equitatus apertis,Aeneas inter primos et fidus Achates,inde alii Troiae proceres, ipse agmine Pallasin medio chlamyde et pictis conspectus in armis:qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda,quem Venus ante alios astrorum diligit ignis,extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit.Stant pavidae in muris matres oculisque sequunturpulveream nubem et fulgentis aere catervas.Olli per dumos, qua proxuma meta viarum,armati tendunt; it clamor, et agmine factoquadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum.Est ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem,religione patrum late sacer; undique collesinclusere cavi et nigra nemus abiete cingunt.Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos,arvorum pecorisque deo, lucumque diemque,qui primi finis aliquando habuere Latinos:haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebantcastra locis, celsoque omnis de colle videriiam poterat legio et latis tendebat in arvis.Huc pater Aeneas et bello lecta iuventussuccedunt fessique et equos et corpora curant.At Venus aetherios inter dea candida nimbosdona ferens aderat; natumque in valle reductaut procul egelido secretum flumine vidit,talibus adfata est dictis seque obtulit ultro:“En perfecta mei promissa coniugis artemunera, ne mox aut Laurentis, nate, superbosaut acrem dubites in proelia poscere Turnum:”Dixit et amplexus nati Cytherea petivit,arma sub adversa posuit radiantia quercu.Ille, deae donis et tanto laetus honore,expleri nequit atque oculos per singula volvitmiraturque interque manus et bracchia versatterribilem cristis galeam flammasque vomentemfatiferumque ensem, loricam ex aere rigentemsanguineam ingentem, qualis cum caerula nubessolis inardescit radiis longeque refulget;tum levis ocreas electro auroque recoctohastamque et clipei non enarrabile textum.Illic res Italas Romanorumque triumphoshaud vatum ignarus venturique inscius aevifecerat ignipotens, illic genus omne futuraestirpis ab Ascanio. pugnataque in ordine bella.fecerat et viridi fetam Mavortis in antroprocubuisse lupam, geminos huic ubera circumludere pendentis pueros et lambere matremimpavidos, illam tereti cervice reflexamulcere alternos et corpora fingere lingua.Nec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinasconsessu caveae magnis circensibus actisaddiderat subitoque novum consurgere bellumRomulidis Tatioque seni Curibusque severis.Post idem inter se posito certamine regesarmati Iovis ante aram paterasque tenentesstabant et caesa iungebant foedera porca.Haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigaedistulerant, at tu dictis, Albane, maneres,raptabatque viri mendacis viscera Tullusper silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres.Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebataccipere ingentique urbem obsidione premebat:Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant.Illum indignanti similem similemque minantiaspiceres, pontem auderet quia vellere Cocleset fluvium vinclis innaret Cloelia ruptis.In summo custos Tarpeiae Manlius arcisstabat pro templo et Capitolia celsa tenebat,Romuleoque recens horrebat regia culmo.Atque hic auratis volitans argenteus anserporticibus Gallos in limine adesse canebat.Galli per dumos aderant arcemque tenebant,defensi tenebris et dono noctis opacae:aurea caesaries ollis atque aurea vestis,virgatis lucent sagulis, tum lactea collaauro innectuntur, duo quisque Alpina coruscantgaesa manu, scutis protecti corpora longis.Hic exsultantis Salios nudosque Lupercoslanigerosque apices et lapsa ancilia caeloextuderat, castae ducebant sacra per urbempilentis matres in mollibus. Hinc procul additTartareas etiam sedes, alta ostia Ditis,et scelerum poenas et te, Catilina, minacipendentem scopulo Furiarumque ora trementem,secretosque pios, his dantem iura Catonem.Haec inter tumidi late maris ibat imagoaurea, sed fluctu spumabant caerula cano;et circum argento clari delphines in orbemaequora verrebant caudis aestumque secabant.In medio classis aeratas, Actia bella,cernere erat, totumque instructo Marte videresfervere Leucaten auroque effulgere fluctus.Hinc Augustus agens Italos in proelia Caesarcum patribus populoque, penatibus et magnis dis,stans celsa in puppi; geminas cui tempora flammaslaeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus.Parte alia ventis et dis Agrippa secundisarduus agmen agens; cui, belli insigne superbum,tempora navali fulgent rostrata corona.Hinc ope barbarica variisque Antonius armis,victor ab Aurorae populis et litore rubro,Aegyptum viresque Orientis et ultima secumBactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx.Una omnes ruere, ac totum spumare reductisconvolsum remis rostrisque tridentibus aequor.alta petunt: pelago credas innare revolsasCycladas aut montis concurrere montibus altos,tanta mole viri turritis puppibus instant.stuppea flamma manu telisque volatile ferrumspargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt.Regina in mediis patrio vocat agmina sistronecdum etiam geminos a tergo respicit anguis.omnigenumque deum monstra et latrator Anubiscontra Neptunum et Venerem contraque Minervamtela tenent. Saevit medio in certamine Mavorscaelatus ferro tristesque ex aethere Dirae,et scissa gaudens vadit Discordia palla,quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello.Actius haec cernens arcum tendebat Apollodesuper: omnis eo terrore Aegyptus et Indi,omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei.Ipsa videbatur ventis regina vocatisvela dare et laxos iam iamque inmittere funis.Illam inter caedes pallentem morte futurafecerat Ignipotens undis et Iapyge ferri,contra autem magno maerentem corpore Nilumpandentemque sinus et tota veste vocantemcaeruleum in gremium latebrosaque flumina victos.At Caesar, triplici invectus Romana triumphomoenia, dis Italis votum inmortale sacrabat,maxuma tercentum totam delubra per urbem.Laetitia ludisque viae plausuque fremebant;omnibus in templis matrum chorus, omnibus arae;ante aras terram caesi stravere iuvenci.Ipse, sedens niveo candentis limine Phoebi,dona recognoscit populorum aptatque superbispostibus; incedunt victae longo ordine gentes,quam variae linguis, habitu tam vestis et armis.Hic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros,hic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonosfinxerat; Euphrates ibat iam mollior undis,extremique hominum Morini, Rhenusque bicornis,indomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes.Talia per clipeum Volcani, dona parentis,miratur rerumque ignarus imagine gaudet,attollens umero famamque et fata nepotum.
Atque ea diversa penitus dum parte geruntur,Irim de caelo misit Saturnia Iunoaudacem ad Turnum. Luco tum forte parentisPilumni Turnus sacrata valle sedebat.Ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est:“Turne, quod optanti divom promittere nemoauderet, volvenda dies en attulit ultro.Aeneas urbe et sociis et classe relictasceptra Palatini sedemque petit Euandri.Nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbesLydorumque manum collectos armat agrestis.Quid dubitas? Nunc tempus equos, nunc poscere currus.Rumpe moras omnis et turbata arripe castra.”Dixit et in caelum paribus se sustulit alisingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.Adgnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmassustulit ac tali fugientem est voce secutus:“Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actamdetulit in terras? Unde haec tam clara repentetempestas? Medium video discedere caelumpalantisque polo stellas. Sequor omina tanta,quisquis in arma vocas.” Et sic effatus ad undamprocessit summoque hausit de gurgite lymphas,multa deos orans, oneravitque aethera votis.Iamque omnis campis exercitus ibat apertis,dives equum, dives pictaï vestis et auri;Messapus primas acies, postrema coercentTyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus,vertitur arma tenens et toto vertice supra est.Ceu septem surgens sedatis amnibus altusper tacitum Ganges aut pingui flumine Niluscum refluit campis et iam se condidit alveo.Hic subitam nigro glomerari pulvere nubemprospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis.Primus ab adversa conclamat mole Caicus:“Quis globus, o cives, caligine volvitur atra?Ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros,hostis adest, heia!” Ingenti clamore per omniscondunt se Teucri portas et moenia complent.Namque ita discedens praeceperat optumus armisAeneas: siqua interea fortuna fuisset,neu struere auderent aciem neu credere campo;castra modo et tutos servarent aggere muros.Ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat,obiciunt portas tamen et praecepta facessuntarmatique cavis expectant turribus hostem.Turnus ut ante volans tardum praecesserat agmenviginti lectis equitum comitatus, et urbiimprovisus adest; maculis quem Thracius albisportat equus cristaque tegit galea aurea rubra.“Ecquis erit, mecum, iuvenes, qui primus in hostem?En,” ait et iaculum attorquens emittit in auras,principium pugnae, et campo sese arduus infert.Clamore excipiunt socii fremituque sequunturhorrisono: Teucrum mirantur inertia corda,non aequo dare se campo, non obvia ferrearma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huclustrat equo muros aditumque per avia quaerit.Ac veluti pleno lupus insidiatus ovilicum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris,nocte super media; tuti sub matribus agnibalatum exercent, ille asper et improbus irasaevit in absentis, collecta fatigat edendiex longo rabies et siccae sanguine fauces:haud aliter Rutulo muros et castra tuentiignescunt irae, duris dolor ossibus ardet.Qua temptet ratione aditus et quae via clausosexcutiat Teucros vallo atque effundat in aequum?Classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat,aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis,invadit sociosque incendia poscit ovantisatque manum pinu flagranti fervidus implet.Tum vero incumbunt, urget praesentia Turni,atque omnis facibus pubes accingitur atris.Diripuere focos; piceum fert fumida lumentaeda et commixtam Volcanus ad astra favillam.Quis deus, o musae, tam saeva incendia Teucrisavertit? Tantos ratibus quis depulit ignes?Dicite. Prisca fides facto, sed fama perennis.Tempore quo primum Phrygia formabat in IdaAeneas classem et pelagi petere alta parabat,ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnumvocibus his adfata Iovem: “Da, nate, petenti,quod tua cara parens domito te poscit Olympo.Pinea silva mihi, multos dilecta per annoslucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant,nigranti picea trabibusque obscurus acernis:has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret,laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit.Solve metus atque hoc precibus sine posse parentem:ne cursu quassatae ullo neu turbine ventivincantur, prosit nostris in montibus ortas.”Filius huic contra, torquet qui sidera mundi:“O genetrix, quo fata vocas, aut quid petis istis?Mortaline manu factae immortale carinaefas habeant certusque incerta pericula lustretAeneas? Cui tanta deo permissa potestas?Immo ubi defunctae finem portusque tenebuntAusonios olim, quaecumque evaserit undisDardaniumque ducem Laurentia vexerit arva,mortalem eripiam formam magnique iubeboaequoris esse deas, qualis Nereia Dotoet Galatea secant spumantem pectore pontum.Dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris,per pice torrentis atraque voragine ripasadnuit et totum nutu tremefecit Olympum.Ergo aderat promissa dies et tempora Parcaedebita complerant, cum Turni iniuria Matremadmonuit ratibus sacris depellere taedas.Hic primum nova lux oculis offulsit et ingensvisus ab Aurora caelum transcurrere nimbusIdaeique chori; tum vox horrenda per aurasexcidit et Troum Rutulorumque agmina complet:“Ne trepidate meas, Teucri, defendere navisneve armate manus: maria ante exurere Turnoquam sacras dabitur pinus. Vos ite solutae,ite deae pelagi: genetrix iubet.” Et sua quaequecontinuo puppes abrumpunt vincula ripisdelphinumque modo demersis aequora rostrisima petunt. Hinc virgineae (mirabile monstrum)quot prius aeratae steterant ad litora proraereddunt se totidem facies pontoque feruntur.Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipseturbatis Messapus equis, cunctatur et amnisrauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto.At non audaci Turno fiducia cessit;ultro animos tollit dictis atque increpat ultro:Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipseauxilium solitum eripuit, non tela neque ignesexspectans Rutulos. Ergo maria invia Teucrisnec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est.Terra autem in nostris manibus, tot milia gentesarma ferunt Italae. Nil me fatalia terrent,siqua Phryges prae se iactant, responsa deorum:sat fatis Venerique datum, tetigere quod arvafertilis Ausoniae Troes. Sunt et mea contrafata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem,coniuge praerepta: nec solos tangit Atridasiste dolor solisque licet capere arma Mycenis.Sed periisse semel satis est: peccare fuissetante satis penitus modo non genus omne perososfemineum. Quibus haec medii fiducia vallifossarumque morae, leti discrimina parva,dant animos. At non viderunt moenia TroiaeNeptuni fabricata manu considere in ignis?“Sed vos, o lecti, ferro qui scindere vallumapparat et mecum invadit trepidantia castra.”Non armis mihi Volcani, non mille carinisest opus in Teucros; addant se protinus omnesEtrusci socios, tenebras et inertia furtaPalladii caesis summae custodibus arcisne timeant, nec equi caeca condemur in alvo:luce palam certum est igni circumdare muros.Haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasgaesse ferant, decumum quos distulit Hector in annum.Nunc adeo, melior quoniam pars acta diei,quod superest, laeti bene gestis corpora rebusprocurate, viri, et pugnam sperate parari.”Interea vigilum excubiis obsidere portascura datur Messapo et moenia cingere flammis.Bis septem Rutuli, muros qui milite servent,delecti; ast illos centeni quemque sequunturpurpurei cristis iuvenes auroque corusci.Discurrunt variantque vices fusique per herbamindulgent vino et vertunt crateras aenos.Conlucent ignes, noctem custodia ducitinsomnem ludo.Haec super e vallo prospectant Troes et armisalta tenent, nec non trepidi formidine portasexplorant pontisque et propugnacula iungunt,tela gerunt. Instat Mnestheus acerque Serestus,quos pater Aeneas, siquando adversa vocarent,rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros.Omnis per muros legio, sortita periclum,excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est.Nisus erat portae custos, acerrimus armis,Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Idavenatrix iaculo celerem levibusque sagittis;it iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alternon fuit Aeneadum Troiana neque induit arma,ora puer prima signans intonsa iuventa.His amor unus erat, pariterque in bella ruebant:tum quoque communi portam statione tenebant.Nisus ait: “Dine hunc ardorem mentibus addunt,Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido?Aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnummens agitat mihi nec placida contenta quietest.Cernis, quae Rutulos habeat fiducia rerum.Lumina rara micant; somno vinoque solutiprocubuere; silent late loca: percipe porro,quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat.Aenean acciri omnes, populusque patresque,exposcunt mittique viros, qui certa reportent.Si tibi quae posco promittunt (nam mihi factifama sat est), tumulo videor reperire sub illoposse viam ad muros et moenia Pallantea.”Obstipuit magno laudum percussus amoreEuryalus; simul his ardentem adfatur amicum:“Mene igitur socium summis adiungere rebus,Nise, fugis? Solum te in tanta pericula mittam?Non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes,Argolicum terrorem inter Troiaeque laboressublatum erudiit, nec tecum talia gessi,magnanimum Aenean et fata extrema secutus:est hic, est animus lucis contemptor et istumqui vita bene credat emi, quo tendis, honorem.”Nisus ad haec: “Equidem de te nil tale verebarnec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantemIuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis.Sed siquis, quae multa vides discrimine tali,siquis in adversum rapiat casusve deusve,te superesse velim; tua vita dignior aetas.Sit qui me raptum pugna pretiove redemptummandet humo solita aut siqua id Fortuna vetabit,absenti ferat inferias decoretque sepulchro.Neu matri miserae tanti sim causa doloris,quae te sola, puer, multis e matribus ausapersequitur magni nec moenia curat Acestae,”Ille autem: “Causas nequiquam nectis inanis,nec mea iam mutata loco sententia cedit:adceleremus,” ait. Vigiles simul excitat, illisuccedunt servantque vices: statione relictaipse comes Niso graditur, regemque requirunt.Cetera per terras omnis animalia somnolaxabant curas et corda oblita laborum:ductores Teucrum primi et delecta iuventusconsilium summis regni de rebus habebant,quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset.Stant longis adnixi hastis, et scuta tenentes,castrorum et campi medio. Tum Nisus et unaEuryalus confestim alacres admittier orant:rem magnam, pretiumque morae fore. Primus Iulusaccepit trepidos ac Nisum dicere iussit.Tum sic Hyrtacides: “Audite O mentibus aequis,Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis,quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluticonticuere; locum insidiis conspeximus ipsi,qui patet in bivio portae, quae proxuma ponto;interrupti ignes, aterque ad sidera fumuserigitur: si fortuna permittitis utiquaesitum Aenean et moenia Pallantea,mox hic cum spoliis ingenti caede peractaadfore cernetis. Nec nos via fallit euntis:vidimus obscuris primam sub vallibus urbemvenatu adsiduo et totum cognovimus amnem.”Hic annis gravis atque animi maturus Aletes:“Di patrii, quorum semper sub numine Troia est,non tamen omnino Teucros delere paratis,cum talis animos iuvenum et tam certa tulistispectora.” Sic memorans umeros dextrasque tenebatamborum et voltum lacrimis atque ora rigabat.“Quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istispraemia posse rear solvi? Pulcherrima primumdi moresque dabunt vestri; tum cetera reddetactutum pius Aeneas atque integer aeviAscanius, meriti tanti non immemor umquam.”“Immo ego vos, cui sola salus genitore reducto,”excipit Ascanius,” per magnos, Nise, penatisAssaracique larem et canae penetralia Vestaeobtestor; quaecumque mihi fortuna fidesque est,in vestris pono gremiis: revocate parentem,reddite conspectum; nihil illo triste recepto.Bina dabo argento perfecta atque aspera signispocula, devicta genitor quae cepit Arisba,et tripodas geminos, auri duo magna talenta,cratera antiquum, quem dat Sidonia Dido.Si vero capere Italiam sceptrisque potiricontigerit victori et praedae dicere sortem,vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armisaureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentisexcipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise.Praeterea bis sex genitor lectissima matrumcorpora captivosque dabit suaque omnibus arma,insuper his campi quod rex habet ipse Latinus.Te vero, mea quem spatiis propioribus aetasinsequitur, venerande puer, iam pectore totoaccipio et comitem casus complector in omnis.Nulla meis sine te quaeretur gloria rebus;seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerumverborumque fides.” Contra quem talia faturEuryalus: “Me nulla dies tam fortibus ausisdissimilem arguerit; tantum, fortuna secundaaut adversa cadat. Sed te super omnia donaunum oro, genetrix Priami de gente vetustaest mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellusmecum excedentem, non moenia regis Acestae.Hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli estinque salutatam linquo: nox et tua testisdextera, quod nequeam lacrumas perferre parentisat tu, oro, solare inopem et succurre relictae.Hanc sine me spem ferre tui: audentior iboin casus omnis.” Percussa mente dedereDardanidae lacrimas; ante omnis pulcher Iulus,atque animum patriae strinxit pietatis imago.Tum sic effatur:“Sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis.Namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusaesolum defuerit, nec partum gratia talemparva manet. Casus factum quicumque sequentur,per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat:quae tibi polliceor reduci rebusque secundis,haec eadem matrique tuae generique manebunt.”Sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensemauratum, mira quem fecerat arte LycaonGnosius atque habilem vagina aptarat eburna.Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonisexuvias; galeam fidus permutat Aletes.Protinus armati incedunt; quos omnis euntisprimorum manus ad portas iuvenumque senumqueprosequitur votis. Nec non et pulcher Iulus,ante annos animumque gerens curamque virilem,multa patri mandata dabat portanda: sed auraeomnia discerpunt et nubibus inrita donant.Egressi superant fossas noctisque per umbramcastra inimica petunt, multis tamen ante futuriexitio. Passim somno vinoque per herbamcorpora fusa vident, arrectos litore currus,inter lora rotasque viros, simul arma iacere,vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus:“Euryale, audendum dextra; nunc ipsa vocat res.Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobisa tergo possit, custodi et consule longe;haec ego vasta dabo et lato te limite ducam.Sic memorat vocemque premit; simul ense superbumRhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altisexstructus toto proflabat pectore somnum.Rex idem et regi Turno gratissimus augur,sed non augurio potuit depellere pestem.Tris iuxta famulos temere inter tela iacentisarmigerumque Remi premit aurigamque sub ipsisnanctus equis ferroque secat pendentia colla;tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquitsanguine singultantem; atro tepefacta cruoreterra torique madent. Nec non Lamyrumque Lamumqueet iuvenem Serranum, illa qui plurima nocteluserat, insignis facie, multoque iacebatmembra deo victus: felix, si protinus illumaequasset nocti ludum in lucemque tulisset.Impastus ceu plena leo per ovilia turbans(suadet enim vesana fames) manditque trahitquemolle pecus mutumque metu, fremit ore cruento:nec minor Euryali caedes; incensus et ipseperfurit ac multam in medio sine nomine plebem,Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque,ignaros, Rhoetum vigilantem et cuncta videntem,sed magnum metuens se post cratera tegebat;pectore in adverso totum cui comminus ensemcondidit adsurgenti et multa morte recepit.Purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixtavina refert moriens; hic furto fervidus instat.Iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignemdeficere extremum et religatos rite videbatcarpere gramen equos: breviter cum talia Nisus.sensit enim nimia caede atque cupidine ferri:“Absistamus,” ait, “nam lux inimica propinquat.Poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.”Multa virum solido argento perfecta relinquuntarmaque craterasque simul pulchrosque tapetas.Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bulliscingula, Tiburti Remulo ditissimus olimquae mittit dona hospitio cum iungeret absensCaedicus, ille suo moriens dat habere nepoti,post mortem bello Rutuli pugnaque potitihaec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat.Tum galeam Messapi habilem cristisque decoraminduit. Excedunt castris et tuta capessunt.Interea praemissi equites ex urbe Latina,cetera dum legio campis instructa moratur,ibant et Turno regi responsa ferebant,tercentum, scutati omnes, Volcente magistro.Iamque propinquabant castris murosque subibant,cum procul hos laevo flectentis limite cernuntet galea Euryalum sublustri noctis in umbraprodidit immemorem radiisque adversa refulsit.Haud temere est visum. Conclamat ab agmine Volcens“State, viri. Quae causa viae? Quive estis in armis?Quove tenetis iter?” Nihil illi tendere contra,sed celerare fugam in silvas et fidere nocti.Obiciunt equites sese ad divortia notahinc atque hinc omnemque abitum custode coronant.Silva fuit late dumis atque ilice nigrahorrida, quam densi complerant undique sentes;rara per occultos lucebat semita calles.Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praedaimpediunt fallitque timor regione viarum;Nisus abit, iamque imprudens evaserat hostisatque locos, qui post Albae de nomine dictiAlbani, tum rex stabula alta Latinus habebat,ut stetit et frustra absentem respexit amicum.“Euryale infelix, qua te regione reliqui?Quave sequar, rursus perplexum iter omne revolvensfallacis silvae?” Simul et vestigia retroobservata legit dumisque silentibus errat.Audit equos, audit strepitus et signa sequentum.Nec longum in medio tempus, cum clamor ad aurispervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnisfraude loci et noctis, subito turbante tumultu,oppressum rapit et conantem plurima frustra.Quid faciat? Qua vi iuvenem, quibus audeat armiseripere? An sese medios moriturus in ensesinferat et pulchram properet per volnera mortem?Ocius adducto torquens hastile lacerto,suspiciens altam Lunam sic voce precatur:“Tu, dea, tu praesens nostro succurre labori,astrorum decus et nemorum Latonia custosSiqua tuis umquam pro me pater Hyrtacus arisdona tulit, siqua ipse meis venatibus auxisuspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi:hunc sine me turbare globum et rege tela per auras.”Dixerat, et toto conixus corpore ferrumconicit: hasta volans noctis diverberat umbraset venit aversi in tergum Sulmonis ibiquefrangitur ac fisso transit praecordia ligno.Volvitur ille vomens calidum de pectore flumenfrigidus et longis singultibus ilia pulsat.Diversi circumspiciunt. Hoc acrior idemecce aliud summa telum librabat ab aure.Dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumquestridens traiectoque haesit tepefacta cerebro.Saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquamauctorem nec quo se ardens inmittere possit.“Tu tamen interea calido mihi sanguine poenaspersolves amborum,” inquit; simul ense reclusoibat in Euryalum. Tum vero exterritus, amensconclamat Nisus, nec se celare tenebrisamplius aut tantum potuit perferre dolorem.Me me, adsum qui feci, in me convertite ferrum,O Rutuli, mea fraus omnis; nihil iste nec aususnec potuit, caelum hoc et conscia sidera testor,tantum infelicem nimium dilexit amicum.”Talia dicta dabat; sed viribus ensis adactustransabiit costas et candida pectora rumpit.Volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artusit cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit:purpureus veluti cum flos succisus aratrolanguescit moriens lassove papavera collodemisere caput, pluvia cum forte gravantur.At Nisus ruit in medios solumque per omnisVolcentem petit in solo Volcente moratur.Quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hincproturbant. Instat non setius ac rotat ensemfulmineum, donec Rutuli clamantis in orecondidit adverso et moriens animam abstulit hosti.Tum super exanimum sese proiecit amicumconfossus placidaque ibi demum morte quievit.Fortunati ambo! Siquid mea carmina possunt,nulla dies umquam memori vos eximet aevo,dum domus Aeneae Capitoli immobile saxumaccolet imperiumque pater Romanus habebit.Victores praeda Rutuli spoliisque potitiVolcentem exanimum flentes in castra ferebant.Nec minor in castris luctus Rhamnete repertoexsangui et primis una tot caede peremptis,Serranoque Numaque. Ingens concursus ad ipsacorpora seminecisque viros tepidaque recentemcaede locum et plenos spumanti sanguine rivos.Agnoscunt spolia inter se galeamque nitentemMessapi et multo phaleras sudore receptas.Et iam prima novo spargebat lumine terrasTithoni croceum linquens Aurora cubile:iam sole infuso, iam rebus luce retectisTurnus in arma viros, armis circumdatus ipse,suscitat, aeratasque acies in proelia cogitquisque suas variisque acuunt rumoribus iras.Quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastispraefigunt capita et multo clamore sequunturEuryali et Nisi.Aeneadae duri murorum in parte sinistraopposuere aciem, nam dextera cingitur amni,ingentisque tenent fossas et turribus altisstant maesti; simul ora virum praefixa movebant,nota nimis miseris atroque fluentia tabo.Interea pavidam volitans pennata per urbemnuntia Fama ruit matrisque adlabitur aurisEuryali. At subitus miserae calor ossa reliquit,excussi manibus radii revolutaque pensa.Evolat infelix et femineo ululatu,scissa comam, muros amens atque agmina cursuprima petit, non illa virum, non illa periclitelorumque memor; caelum dehinc questibus implet:“Hunc ego te, Euryale, aspicio? Tune illa senectaesera meae requies, potuisti linquere solam,crudelis? Nec te, sub tanta pericula missum,adfari extremum miserae data copia matri?Heu, terra ignota canibus data praeda Latinisalitibusque iaces, nec te, tua funera materproduxi pressive oculos aut volnera lavi,veste tegens, tibi quam noctes festina diesqueurgebam et tela curas solabar anilis.Quo sequar, aut quae nunc artus avolsaque membraet funus lacerum tellus habet? Hoc mihi de te,nate, refers? Hoc sum terraque marique secuta?Figite me, siqua est pietas, in me omnia telaconicite, o Rutuli, me primam absumite ferro:aut tu, magne pater divom, miserere tuoqueinvisum hoc detrude caput sub Tartara telo,quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.”Hoc fletu concussi animi, maestusque per omnisit gemitus: torpent infractae ad proelia vires.Illam incendentem luctus Idaeus et ActorIllionei monitu et multum lacrimantis Iulicorripiunt interque manus sub tecta reponunt.At tuba terribilem sonitum procul aere canoroincrepuit; sequitur clamor caelumque remugit.Adcelerant acta pariter testudine Volsciet fossas implere parant ac vellere vallum.Quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros,qua rara est acies interlucetque coronanon tam spissa viris. Telorum effundere contraomne genus Teucri ac duris detrudere contis,adsueti longo muros defendere bello.Saxa quoque infesto volvebant pondere, siquapossent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnisferre iuvat subter densa testudine casus;nec iam sufficiunt. Nam qua globus imminet ingens,immanem Teucri molem volvuntque ruuntque,quae stravit Rutulos late armorumque resolvittegmina. Nec curant caeco contendere Marteamplius audaces Rutuli, sed pellere vallomissilibus certant.Parte alia horrendus visu quassabat Etruscampinum et fumiferos infert Mezentius ignis;at Messapus equum domitor, Neptunia proles,rescindit vallum et scalas in moenia poscit.Vos, o Calliope, precor, adspirate canenti,quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnusediderit, quem quisque virum demiserit Orco;et mecum ingentis oras evolvite belli,et meministis enim, divae, et memorare potestis.Turris erat vasto suspectu et pontibus altis,opportuna loco, summis quam viribus omnesexpugnare Itali summaque evertere opum vicertabant, Troes contra defendere saxisperque cavas densi tela intorquere fenestras.Princeps ardentem coniecit lampada Turnuset flammam adfixit lateri, quae plurima ventocorripuit tabulas et postibus haesit adesis.Turbati trepidare intus frustraque malorumvelle fugam. Dum se glomerant retroque residuntin partem, quae peste caret, tum pondere turrisprocubuit subito et caelum tonat omne fragore.Semineces ad terram, immani mole secuta,confixique suis telis et pectora durotransfossi ligno veniunt. Vix unus Helenoret Lycus elapsi. Quorum primaevus Helenor,Maeonio regi quem serva Licymnia furtimsustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis,ense levis nudo parmaque inglorius alba;isque ubi se Turni media inter milia vidit,hinc acies atque hinc acies adstare Latinas:ut fera, quae densa venantum saepta coronacontra tela furit seseque haud nescia mortiinicit et saltu supra venabula fertur,haud aliter iuvenis medios moriturus in hostisinruit et, qua tela videt densissima, tendit.At pedibus longe melior Lycus inter et hostisinter et arma fuga muros tenet altaque certatprendere tecta manu sociumque attingere dextras.Quem Turnus, pariter cursu teloque secutus,increpat his victor: “Nostrasne evadere, demens,sperasti te posse manus?” Simul adripit ipsumpendentem et magna muri cum parte revellit.Qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnumsustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncisquaesitum aut matri multis balatibus agnumMartius a stabulis rapuit lupus. Undique clamortollitur: invadunt et fossas agere complent;ardentis taedas alii ad fastigia iactant.Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montisLucetium portae subeuntem ignisque ferentem,Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas,hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta,Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus,Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumqueet Sagarim et summis stantem pro turribus Idan,Privernum Capys. Hunc primo levis hasta Themillaestrinxerat: ille manum proiecto tegmine demensad volnus tulit; ergo alis adlapsa sagittaet laevo infixa est lateri manus abditaque intusspiramenta animae letali volnere rupit.Stabat in egregiis Arcentis filius armis,pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera,insignis facie, genitor quem miserat Arcens,eductum Matris luco Symaethia circumflumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici:stridentem fundam positis Mezentius hastisipse ter adducta circum caput egit habenaet media adversi liquefacto tempora plumbodiffidit ac multa porrectum extendit harena.Tum primum bello celerem intendisse sagittamdicitur ante feras solitus terrere fugacesAscanius fortemque manu fudisse Numanum,cui Remulo cognomen erat, Turnique minoremgermanam nuper thalamo sociatus habebat.Is primam ante aciem digna atque indigna relatuvociferans tumidusque novo praecordia regnoibat et ingentem sese clamore ferebat:“Non pudet obsidione iterum valloque teneri,bis capti Phryges, et morti praetendere muros?En qui nostra sibi bello conubia poscunt!Quis deus Italiam, quae vos dementia adegitNon hic Atridae nec fandi fictor Ulixes:durum a stirpe genus natos ad flumina primumdeferimus saevoque gelu duramus et undis,venatu invigilant pueri silvasque fatigant,flectere ludus equos et spicula tendere cornu.At patiens operum parvoque adsueta iuventusaut rastris terram domat aut quatit oppida bello.Omne aevum ferro teritur, versaque iuvencumterga fatigamus hasta; nec tarda senectusdebilitat vires animi mutatque vigorem:canitiem galea premimus, semperque recentiscomportare iuvat praedas et vivere rapto.Vobis picta croco et fulgenti murice vestis,desidiae cordi, iuvat indulgere choreis,et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.O vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per altaDindyma ubi adsuetis biforem dat tibia cantum!Tympana vos buxusque vocat Berecyntia MatrisIdaeae sinite arma viris et cedite ferro.”Talia iactantem dictis ac dira canentemnon tulit Ascanius nervoque obversus equinocontendit telum diversaque bracchia ducensconstitit, ante Iovem supplex per vota precatus:“Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis.Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia donaet statuam ante aras aurata fronte iuvencumcandentem pariterque caput cum matre ferentem,iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.”Audiit et caeli Genitor de parte serenaintonuit laevum, sonat una fatifer arcus:effugit horrendum stridens adducta sagittaperque caput Remuli venit et cava tempora ferrotraicit. “I, verbis virtutem inlude superbis!His capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt.”Hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequunturlaetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt.Aetheria tum forte plaga crinitus Apollodesuper Ausonias acies urbemque videbat,nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum:“Macte nova virtute, puer: sic itur ad astra,dis genite et geniture deos. Iure omnia Bellagente sub Assaraci fato ventura resident,nec te Troia capit.” Simul haec effatus ab altoaethere se misit, spirantis dimovet aurasAscaniumque petit. Forma tum vertitur orisantiquum in Buten; hic Dardanio Anchisaearmiger ante fuit fidusque ad limina custos,tum comitem Ascanio pater addidit. Ibat Apolloomnia longaevo similis, vocemque coloremqueet crinis albos et saeva sonoribus arma,atque his ardentem dictis adfatur Iulum:“Sit satis, Aenide, telis impune Numanumoppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus, Apolloconcedit laudem et paribus non invidet armis:cetera parce, puer, bello.” Sic orsus Apollomortalis medio aspectus sermone reliquitet procul in tenuem ex oculis evanuit auram.Agnovere deum proceres divinaque telaDardanidae pharetramque fuga sensere sonantem.Ergo avidum pugnae dictis ac numine PhoebiAscanium prohibent, ipsi in certamina rursussuccedunt animasque in aperta pericula mittunt.It clamor totis per propugnacula muris,intendunt acris arcus amentaque torquent.Sternitur omne solum telis, tum scuta cavaequedant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit:quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedisverberat imber humum, quam multa grandine nimbiin vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austristorquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit.Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti,quos Iovis eduxit luco silvestris Iaeraabietibus iuvenes patriis et montibus aequos,portam, quae ducis imperio commissa, recludunt,freti animis, ultroque invitant moenibus hostem.Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant,armati ferro et cristis capita alta corusci:quales aëriae liquentia flumina circum,sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum,consurgunt geminae quercus intonsaque caeloattollunt capita et sublimi vertice nutant.inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentiscontinuo Quercens et pulcher Aquiculus armiset praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemonagminibus totis: at versi terga dedereaut ipso portae posuere in limine vitam.Tum magis increscunt animis discordibus irae;et iam collecti Troes glomerantur eodemet conferre manum et procurrere longius audent.Ductori Turno diversa in parte furentiturbantique viros perfertur nuntius, hostemfervere caede nova et portas praebere patentis.Deserit inceptum atque immani concitus iraDardaniam ruit ad portam fratresque superbos.Et primum Antiphaten, is enim se primus agebat,Thebana de matre nothum Sarpedonis alti,coniecto sternit iaculo; volat Itala cornusaëra per tenerum stomachoque infixa sub altumpectus abit: reddit specus atri volneris undamspumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit.Tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum,tum Bitian ardentem oculis animisque frementemnon iaculo, neque enim iaculo vitam ille dedisset,sed magnum stridens contorta phalarica venit,fulminis acta modo, quam nec duo taurea terganec duplici squama lorica fidelis et aurosustinuit: conlapsa ruunt immania membra.Dat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens.Talis in Euboico Baiarum litore quondamsaxea pila cadit, magnis quam molibus anteconstructam ponto iaciunt; sic illa ruinamprona trahit penitusque vadis inlisa recumbit:miscent se maria, et nigrae attolluntur harenae;tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubileInarime Iovis imperiis imposta Typhoeo.Hic Mars armipotens animum viresque Latinisaddidit et stimulos acris sub pectore vertitimmisitque Fugam Teucris atrumque Timorem.Undique conveniunt, quoniam data copia pugnaebellatorque animo deus incidit.Pandarus ut fuso germanum corpore cernitet quo sit fortuna loco, qui casus agat res,portam vi magna converso cardine torquet,obnixus latis umeris, multosque suorummoenibus exclusos duro in certamine linquit;ast alios secum includit recipitque ruentis,demens, qui Rutulum in medio non agmine regemviderit inrumpentem ultroque incluserit urbi,immanem veluti pecora inter inertia tigrimContinuo nova lux oculis effulsit, et armahorrendum sonuere; tremunt in vertice cristaesanguineae, clipeoque micantia fulmina mittit:agnoscunt faciem invisam atque immania membraturbati subito Aeneadae. Tum Pandarus ingensemicat et mortis fraternae fervidus iraeffatur: “Non haec dotalis regia Amatae,nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum.Castra inimica vides; nulla hinc exire potestas.”Olli subridens sedato pectore Turnus:“Incipe, siqua animo virtus, et consere dextram:hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.”Dixerat. Ille rudem nodis et cortice crudointorquet summis adnixus viribus hastam:excepere aurae volnus; Saturnia Iunodetorsit veniens, portaeque infigitur hasta.“At non hoc telum, mea quod vi dextera versat,effugies; neque enim is teli nec volneris auctor.”Sic ait et sublatum alte consurgit in ensemet mediam ferro gemina inter tempora frontemdividit inpubesque immani volnere malas.Fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus:conlapsos artus atque arma cruenta cerebrosternit humi moriens, atque illi partibus aequishuc caput atque illuc umero ex utroque pependit.Diffugiunt versi trepida formidine Troes:et si continuo victorem ea cura subisset,rumpere claustra manu sociosque immittere portis,ultimus ille dies bello gentique fuisset;sed furor ardentem caedisque insana cupidoegit in adversos.Principio Phalerim et succiso poplite Gygenexcipit; hinc raptas fugientibus ingerit hastasin tergum, Iuno vires animumque ministrat;addit Halym comitem et confixa Phegea parma,ignaros deinde in muris Martemque cientisAlcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque.Lyncea tendentem contra sociosque vocantemvibranti gladio conixus ab aggere dexteroccupat; huic uno desectum comminus ictucum galea longe iacuit caput. Inde ferarumvastatorem Amycum, quo non felicior alterungere tela manu ferrumque armare veneno,et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis,Crethea Musarum comitem, cui carmina semperet citharae cordi numerosque intendere nervis.Semper equos atque arma virum pugnasque canebat.Tandem ductores audita caede suorumconveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus,palantisque vident socios hostemque receptum.Et Mnestheus: “Quo deinde fugam, quo tenditis?” inquit.“Quos alios muros, quae iam ultra moenia habetis?Unus homo et vestris, o cives, undique saeptusaggeribus tantas strages inpune per urbemediderit, iuvenum primos tot miserit Orco?Non infelicis patriae veterumque deorumet magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?”Talibus accensi firmantur et agmine densoconsistunt. Turnus paulatim excedere pugnaet fluvium petere ac partem, quae cingitur undaacrius hoc Teucri clamore incumbere magnoet glomerare manum. Ceu saevum turba leonemcum telis premit infensis, at territus ille,asper, acerba tuens, retro redit, et neque tergaira dare aut virtus patitur, nec tendere contraille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque:haud aliter retro dubius vestigia Turnusimproperata refert, et mens exaestuat ira.Quin etiam bis tum medios invaserat hostis,bis confusa fuga per muros agmina vertit;sed manus e castris propere coit omnis in unum,nec contra vires audet Saturnia Iunosufficere, aëriam caelo nam Iuppiter Irimdemisit germanae haud mollia iussa ferentem,ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis.Ergo nec clipeo iuvenis subsistere tantumdextra valet: iniectis sic undique telisobruitur. Strepit adsiduo cava tempora circumtinnitu galea, et saxis solida aera fatiscunt,discussaeque iubae capiti, nec sufficit umboictibus: ingeminant hastis et Troes et ipsefulmineus Mnestheus. Tum toto corpore sudorliquitur et piceum, nec respirare potestas,flumen agit; fessos quatit aeger anhelitus artus.Tum demum praeceps saltu sese omnibus armisin fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavoaccepit venientem ac mollibus extulit undiset laetum sociis abluta caede remisit.
Panditur interea domus omnipotentis Olympi,conciliumque vocat divom pater atque hominum rexsideream in sedem, terras unde arduus omniscastraque Dardanidum adspectat populosque Latinos.Considunt tectis bipatentibus, incipit ipse:“Caelicolae magni, quianam sententia vobisversa retro tantumque animis certatis iniquis?Abnueram bello Italiam concurrere Teucris.Quae contra vetitum discordia? Quis metus aut hosaut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit?Adveniet iustum pugnae, ne arcessite, tempus,cum fera Karthago Romanis arcibus olimexitium magnum atque Alpes immittet apertas:tum certare odiis, tum res rapuisse licebit.Nunc sinite et placitum laeti componite foedus.”Iuppiter haec paucis; at non Venus aurea contrapauca refert:“O pater, O hominum rerumque aeterna potestas!Namque aliud quid sit, quod iam implorare queamus?Cernis ut insultent Rutulli Turnusque feraturper medios insignis equis tumidusque secundoMarte ruat? Non clausa tegunt iam moenia Teucros:quin intra portas atque ipsis proelia miscentaggeribus moerorum et inundant sanguine fossas.Aeneas ignarus abest. Numquamne levariobsidione sines? Muris iterum imminet hostisnascentis Troiae nec non exercitus alter;atque iterum in Teucros Aetolis surgit ab ArpisTydides. Equidem credo, mea volnera restantet tua progenies mortalia demoror arma.Si sine pace tua atque invito numine TroesItaliam petiere, luant peccata neque illosiuveris auxilio; sin tot responsa secuti,quae superi manesque dabant: cur nunc tua quisquamvertere iussa potest aut cur nova condere fata?Quid repetem exustas Erycino in litore classes,quid tempestatum regem ventosque furentisAeolia excitos aut actam nubibus Irim?Nunc etiam manis, haec intemptata manebatsors rerum, movet et superis immissa repenteAllecto, medias Italum bacchata per urbes.Nil super imperio moveor: speravimus ista,dum fortuna fuit; vincant quos vincere mavis.Si nulla est regio, Teucris quam det tua coniunxdura, per eversae, genitor, fumantia Troiaeexscidia obtestor, liceat dimittere ab armisincolumem Ascanium, liceat superesse nepotem.Aeneas sane ignotis iactetur in undiset, quamcumque viam dederit Fortuna, sequatur:hunc tegere et dirae valeam subducere pugnae.Est Amathus, est celsa mihi Paphus atque CytheraIdaliaeque domus: positis inglorius armisexigat hic aevum. Magna dicione iubetoKarthago premat Ausoniam: nihil urbibus indeobstabit Tyriis. Quid pestem evadere belliiuvit et Argolicos medium fugisse per ignestotque maris vastaeque exhausta pericula terrae,dum Latium Teucri recidivaque Pergama quaerunt?Non satius cineres patriae insedisse supremosatque solum, quo Troia fuit? Xanthum et Simoentaredde, oro, miseris iterumque revolvere casusda, pater, Iliacos Teucris.”Tum regia Iunoacta furore gravi: “Quid me alta silentia cogisrumpere et obductum verbis volgare dolorem?Aenean hominum quisquam divomque subegitbella sequi aut hostem regi se inferre Latino?Italiam petiit fatis auctoribus, esto,Cassandrae inpulsus furiis: num linquere castrahortati sumus aut vitam committere ventis?Num puero summam belli, num credere murosTyrrhenamque fidem, aut gentis agitare quietas?Quis deus in fraudem, quae dura potentia nostraegit? Ubi hic Iuno demissave nubibus Iris?Indignum est Italos Troiam circumdare flammisnascentem et patria Turnum consistere terra,cui Pilumnus avus, cui diva Venilia mater:quid face Troianos atra vim ferre Latinis,arva aliena iugo premere atque avertere praedas?Quid soceros legere et gremiis abducere pactas,pacem orare manu, praefigere puppibus arma?Tu potes Aenean manibus subducere Graiumproque viro nebulam et ventos obtendere inanis,tu potes in totidem classem convertere nymphas:nos aliquid Rutulos contra iuvisse nefandum est?Aeneas ignarus abest: ignarus et absit.Est Paphus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera:quid gravidam bellis urbem et corda aspera temptas?Nosne tibi fluxas Phrygiae res vertere fundoconamur, nos, an miseros qui Troas Achivisobiecit? Quae causa fuit, consurgere in armaEuropamque Asiamque et foedera solvere furto?Me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter,aut ego tela dedi fovive cupidine bella?Tum decuit metuisse tuis: nunc sera querelishaud iustis adsurgis et inrita iurgia iactas.”Talibus orabat Iuno, cunctique fremebantcaelicolae adsensu vario, ceu flamina primacum deprensa fremunt silvis et caeca volutantmurmura, venturos nautis prodentia ventos.Tum pater omnipotens, rerum cui prima potestas,infit; eo dicente deum domus alta silescitet tremefacta solo tellus, silet arduus aether,tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus:“Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta.Quandoquidem Ausonios coniungi foedere Teucrishaud licitum, nec vestra capit discordia finem:quae cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem,Tros Rutulusne fuat nullo discrimine habebo.Seu fatis Italum castra obsidione tenentursive errore malo Troiae monitisque sinistris.Nec Rutulos solvo: sua cuique exorsa laboremfortunamque ferent. Rex Iuppiter omnibus idem.Fata viam invenient.” Stygii per flumina fratris,per pice torrentis atraque voragine ripasadnuit et totum nutu tremefecit Olympum.Hic finis fandi. Solio tum Iuppiter aureosurgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt.Interea Rutuli portis circum omnibus instantsternere caede viros et moenia cingere flammis.At legio Aeneadum vallis obsessa tenetur,nec spes ulla fugae. Miseri stant turribus altisnequiquam et rara muros cinxere coronaAsius Imbrasides Hicetaoniusque ThymoetesAssaracique duo et senior cum Castore Thymbris,prima acies; hos germani Sarpedonis amboet Clarus et Thaemon Lycia comitantur ab alta.Fert ingens toto conixus corpore saxum,haud partem exiguam montis, Lyrnesius Acmon,nec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo.Hi iaculis, illi certant defendere saxismolirique ignem nervoque aptare sagittas.Ipse inter medios, Veneris iustissima cura,Dardanius caput ecce puer detectus honestum,qualis gemma micat, fulvum quae dividit aurum,aut collo decus aut capiti; vel quale per arteminclusum buxo aut Oricia terebintholucet ebur; fusos cervix cui lactea crinisaccipit et molli subnectens circulus auro.Te quoque magnanimae viderunt, Ismare, gentesvolnera dirigere et calamos armare veneno,Maeonia generose domo, ubi pinguia cultaexercentque viri Pactolusque inrigat auro.Adfuit et Mnestheus, quem pulsi pristina Turniaggere moerorum sublimem gloria tollit,et Capys: hinc nomen Campanae ducitur urbi.Illi inter sese duri certamina bellicontulerant: media Aeneas freta nocte secabat.Namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscisregem adit et regi memorat nomenque genusque,quidve petat quidve ipse ferat, Mezentius armaquae sibi conciliet, violentaque pectora Turniedocet, humanis quae sit fiducia rebusadmonet immiscetque preces: haud fit mora, Tarchoniungit opes foedusque ferit; tum libera faticlassem conscendit iussis gens Lydia divom,externo commissa duci. Aeneia puppisprima tenet, rostro Phrygios subiuncta leones,imminet Ida super, profugis gratissima Teucris.Hic magnus sedet Aeneas secumque volutateventus belli varios, Pallasque sinistroadfixus lateri iam quaerit sidera, opacaenoctis iter, iam quae passus terraque marique.Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,quae manus interea Tuscis comitetur ab orisAenean armetque rates pelagoque vehatur.Massicus aerata princeps secat aequora tigri:sub quo mille manus iuvenum, qui moenia Clusiquique urbem liquere Cosas, quis tela sagittaegorytique leves umeris et letifer arcus.Una torvus Abas: huic totum insignibus armisagmen et aurato fulgebat Apolline puppis.Sescentos illi dederat Populonia materexpertos belli iuvenes, ast Ilva trecentosinsula inexhaustis Chalybum generosa metallis.Tertius ille hominum divomque interpres Asilas,cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parentet linguae volucrum et praesagi fulminis ignes,mille rapit densos acie atque horrentibus hastis.Hos parere iubent Alpheae ab origine Pisae,urbs Etrusca solo. Sequitur pulcherrimus Astur,Astur equo fidens et versicoloribus armis.Tercentum adiciunt (mens omnibus una sequendi)qui Caerete domo, qui sunt Minionis in arvis,et Pyrgi veteres intempestaeque Graviscae.Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello,transierim, Cinyre, et paucis comitate Cupavo,cuius olorinae surgunt de vertice pennae,crimen, Amor, vestrum formaeque insigne paternae.Namque ferunt luctu Cycnum Phaethontis amati,populeas inter frondes umbramque sororumdum canit et maestum Musa solatur amorem,canentem molli pluma duxisse senectam,linquentem terras et sidera voce sequentem.Filius, aequalis comitatus classe catervas,ingentem remis Centaurum promovet: illeinstat aquae saxumque undis immane minaturarduus et longa sulcat maria alta carina.Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris,fatidicae Mantus et Tusci filius amnis,qui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomen,Mantua, dives avis; sed non genus omnibus unum:gens illi triplex, populi sub gente quaterni,ipsa caput populis, Tusco de sanguine vires.Hinc quoque quingentos in se Mezentius armat,quos patre Benaco velatus harundine glaucaMincius infesta ducebat in aequora pinu.It gravis Aulestes centenaque arbore fluctumverberat adsurgens, spumant vada marmore verso.Hunc vehit immanis Triton et caerula conchaexterrens freta, cui laterum tenus hispida nantifrons hominem praefert, in pristim desinit alvus:spumea semifero sub pectore murmurat unda.Tot lecti proceres ter denis navibus ibantsubsidio Troiae et campos salis aera secabant.Iamque dies caelo concesserat almaque currunoctivago Phoebe medium pulsabat Olympum:Aeneas (neque enim membris dat cura quietem)ipse sedens clavumque regit velisque ministrat.Atque illi medio in spatio chorus ecce suarumoccurrit comitum: nymphae, quas alma Cybebenumen habere maris nymphasque e navibus esseiusserat, innabant pariter fluctusque secabant,quot prius aeratae steterant ad litora prorae.Agnoscunt longe regem lustrantque choreis,quarum quae fandi doctissima Cymodoceapone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorsoeminet ac laeva tacitis subremigat undis,tum sic ignarum adloquitur: “Vigilasne, deum gens,Aenea? Vigila et velis immitte rudentis.Nos sumus, Idaeae sacro de vertice pinus,nunc pelagi nymphae, classis tua Perfidus ut nospraecipitis ferro Rutulus flammaque premebat,rupimus invitae tua vincula teque per aequorquaerimus. Hanc Genetrix faciem miserata refecitet dedit esse deas aevumque agitare sub undis.At puer Ascanius muro fossisque teneturtela inter media atque horrentis Marte Latinos.Iam loca iussa tenent forti permixtus EtruscoArcas eques: medias illis opponere turmas,ne castris iungant, certast sententia Turno.Surge age et Aurora socios veniente vocariprimus in arma iube et clipeum cape, quem dedit ipseinvictum Ignipotens atque oras ambiit auro.Crastina lux, mea si non inrita dicta putaris,ingentis Rutulae spectabit caedis acervos.”Dixerat, et dextra discedens impulit altamhaud ignara modi puppim: fugit illa per undasocior et iaculo et ventos aequante sagitta.Inde aliae celerant cursus. Stupet inscius ipseTros Anchisiades; animos tamen omine tollit.Tum breviter super adspectans convexa precatur:“Alma parens Idaea deum, cui Dindyma corditurrigeraeque urbis biiugique ad frena leones,tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinquesaugurium Phrygibusque adsis pede, diva, secundo.”Tantum effatus. Et interea revoluta rubebatmatura iam luce dies noctemque fugarat:principio sociis edicit, signa sequanturatque animos aptent armis pugnaeque parent se.Iamque in conspectu Teucros habet et sua castra,stans celsa in puppi; clipeum cum deinde sinistraextulit ardentem. Clamorem ad sidera tolluntDardanidae e muris, spes addita suscitat iras,tela manu iaciunt: quales sub nubibus atrisStrymoniae dant signa grues atque aethera tranantcum sonitu fugiuntque notos clamore secundo.At Rutulo regi ducibusque ea mira videriAusoniis, donec versas ad litora puppesrespiciunt totumque adlabi classibus aequor.Ardet apex capiti cristisque a vertice flammafunditur et vastos umbo vomit aureus ignes:non secus ac liquida siquando nocte cometaesanguinei lugubre rubent aut Sirius ardor,ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris,nascitur et laevo contristat lumine caelum.Haud tamen audaci Turno fiducia cessitlitora praecipere et venientis pellere terra.ultro animos tollit dictis atque increpat ultro“Quod votis optastis, adest, perfringere dextra;in manibus Mars ipse viris. Nunc coniugis estoquisque suae tectique memor, nunc magna refertofacta, patrum laudes. Ultro occurramus ad undam,dum trepidi egressisque labant vestigia prima.Audentis Fortuna iuvat,”haec ait et secum versat, quos ducere contravel quibus obsessos possit concredere muros.Interea Aeneas socios de puppibus altispontibus exponit. Multi servare recursuslanguentis pelagi et brevibus se credere saltu,per remos alii. Speculatus litora Tarchon,qua vada non sperat nec fracta remurmurat unda,sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu,advertit subito proram sociosque precatur:“Nunc, o lecta manus, validis incumbite remis;tollite, ferte rates; inimicam findite rostrishanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina.Frangere nec tali puppim statione recusoarrepta tellure semel.” Quae talia postquameffatus Tarchon, socii consurgere tonsisspumantisque rates arvis inferre Latinis,donec rostra tenent siccum et sedere carinaeomnes innocuae, sed non puppis tua, Tarchon.Namque inflicta vadis dorso dum pendet iniquo,anceps sustentata diu fluctusque fatigat,solvitur atque viros mediis exponit in undisfragmina remorum quos et fluitantia transtraimpediunt, retrahitque pedem simul unda relabens.Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acertotam aciem in Teucros et contra in litore sistit.Signa canunt. Primus turmas invasit agrestisAeneas, omen pugnae, stravitque Latinosocciso Therone, virum qui maximus ultroAenean petit: huic gladio perque aerea suta,per tunicam squalentem auro latus haurit apertum.Inde Lichan ferit, exsectum iam matre peremptaet tibi, Phoebe, sacrum: casus evadere ferriquo licuit parvo? Nec longe Cissea durumimmanemque Gyan, sternentis agmina clava,deiecit Leto: nihil illos Herculis armanec validae iuvere manus genitorque Melampus,Alcidae comes usque gravis dum terra laborespraebuit. Ecce Pharo, voces dum iactat inertis,intorquens iaculum clamanti sistit in ore.Tu quoque, flaventem prima lanugine malasdum sequeris Clytium infelix, nova gaudia, Cydon,Dardania stratus dextra, securus amorum,qui iuvenum tibi semper erant, miserande iaceres,ni fratrum stipata cohors foret obvia, Phorciprogenies, septem numero, septenaque telaconiciunt; partim galea clipeoque resultantinrita, deflexit partim stringentia corpusalma Venus. Fidum Aeneas adfatur Achaten:“Suggere tela mihi: non ullum dextera frustratorserit in Rutulos, steterunt quae in corpore GraiumIliacis campis.” Tum magnam corripit hastamet iacit: illa volans clipei transverberat aeraMaeonis et thoraca simul cum pectore rumpit.Huic frater subit Alcanor fratremque ruentemsustentat dextra: traiecto missa lacertoprotinus hasta fugit servatque cruenta tenorem,dexteraque ex umero nervis moribunda pependit.Tum Numitor iaculo fratris de corpore raptoAenean petiit; sed non et figere contraest licitum, magnique femur perstrinxit Achatae.Hic Curibus fidens primaevo corpore Claususadvenit et rigida Dryopem ferit eminus hastasub mentum graviter pressa pariterque loquentisvocem animamque rapit traiecto gutture; at illefronte ferit terram et crassum vomit ore cruorem.Tres quoque Threicios Boreae de gente supremaet tris, quos Idas pater et patria Ismara mittit,per varios sternit casus. Accurrit HalaesusAuruncaeque manus, subit et Neptunia proles,insignis Messapus equis. Expellere tenduntnunc hi, nunc illi; certatur limine in ipsoAusoniae. Magno discordes aethere ventiproelia ceu tollunt animis et viribus aequis;non ipsi inter se, non nubila, non mare cedit;anceps pugna diu, stant obnixa omnia contra:haud aliter Troianae acies aciesque Latinaeconcurrunt; haeret pede pes densusque viro vir.At parte ex alia, qua saxa rotantia lateimpulerat torrens arbustaque diruta ripis,Arcadas insuetos acies inferre pedestrisut vidit Pallas Latio dare terga sequaci(aspera quis natura loci dimittere quandosuasit equos), unum quod rebus restat egenis,nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris:“Quo fugitis, socii? Per vos et fortia facta,per ducis Evandri nomen devictaque bellaOpemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudi,fidite ne pedibus. Ferro rumpenda per hostisest via. Qua globus ille virum densissimus urget,hac vos et Pallanta ducem patria alta reposcit.Numina nulla premunt, mortali urgemur ab hostemortales, totidem nobis animaeque manusque.Ecce, maris magna claudit nos obice pontus,deest iam terra fugae: pelagus Troiamne petemus?”Haec ait et medius densos prorumpit in hostis.Obvius huic primum, fatis adductus iniquis,fit Lagus. Hunc, magno vellit dum pondere saxum,intorto figit telo, discrimina costisper medium qua spina dabat, hastamque receptatossibus haerentem. Quem non super occupat Hisbo,ille quidem hoc sperans: nam Pallas ante ruentem,dum furit, incautum crudeli morte sodalisexcipit atque ensem tumido in pulmone recondit.Hinc Sthenium petit et Rhoeti de gente vetustaAnchemolum, thalamos ausum incestare novercae.Vos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in agris,Daucia, Laride Thymberque, simillima proles,indiscreta suis gratusque parentibus error;at nunc dura dedit vobis discrimina Pallas:nam tibi, Thymbre, caput Evandrius abstulit ensis;te decisa suum, Laride, dextera quaeritsemianimesque micant digiti ferrumque retractant.Arcadas accensos monitu et praeclara tuentisfacta viri mixtus dolor et pudor armat in hostis.Tum Pallas biiugis fugientem Rhoetea praetertraicit. Hoc spatium tantumque morae fuit Ilo;Ilo namque procul validam direxerat hastam,quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthra,te fugiens fratremque Tyren, curruque volutuscaedit semianimis Rutulorum calcibus arva.Ac velut optato ventis aestate coortisdispersa immittit silvis incendia pastor,correptis subito mediis extenditur unahorrida per latos acies Volcania campos;ille sedens victor flammas despectat ovantis:non aliter socium virtus coit omnis in unumteque iuvat, Palla. Sed bellis acer Halaesustendit in adversos seque in sua conligit arma.Hic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque,Strymonio dextram fulgenti deripit enseelatam in iugulum, saxo ferit ora Thoantisossaque dispersit cerebro permixta cruento.Fata canens silvis genitor celarat Halaesum:ut senior leto canentia lumina solvit,iniecere manum Parcae telisque sacraruntEvandri. Quem sic Pallas petit ante precatus:“Da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro,fortunam atque viam duri per pectus Halaesi.Haec arma exuviasque viri tua quercus habebit.”Audiit illa deus: dum texit Imaona Halaesus,Arcadio infelix telo dat pectus inermum.At non caede viri tanta perterrita Lausus,pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantemoppositum interimit, pugnae nodumque moramque.Sternitur Arcadiae proles, sternuntur Etrusciet vos, O Grais imperdita corpora, Teucri.Agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis.Extremi addensent acies nec turba moveritela manusque sinit. Hinc Pallas instat et urget,hinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas:egregii forma, sed quis Fortuna negaratin patriam reditus. Ipsos concurrere passushaud tamen inter se magni regnator Olympi:mox illos sua fata manent maiore sub hoste.Interea soror alma monet succedere LausoTurnum, qui volucri curru medium secat agmen.Ut vidit socios: “Tempus desistere pugnae;solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallasdebetur; cuperem ipse parens spectator adesset.”Haec ait, et socii cesserunt aequore iusso.At Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superbamiratus stupet in Turno corpusque per ingenslumina volvit obitque truci procul omnia visutalibus et dictis it contra dicta tyranni:“Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimisaut leto insigni: sorti pater aequus utrique est.Tolle minas.” Fatus medium procedit in aequor.Frigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis.Desiluit Turnus biiugis, pedes apparat irecomminus; utque leo, specula cum vidit ab altastare procul campis meditantem in proelia taurum,advolat: haud alia est Turni venientis imago.Hunc ubi contiguum missae fore credidit hastae,ire prior Pallas, siqua fors adiuvet ausumviribus imparibus, magnumque ita ad aethera fatur:“Per patris hospitium et mensas, quas advena adisti,te precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis.Cernat semineci sibi me rapere arma cruentavictoremque ferant morientia lumina Turni.”Audiit Alcides iuvenem magnumque sub imocorde premit gemitum lacrimasque effundit inanis.Tum Genitor natum dictis adfatur amicis:“Stat sua cuique dies, breve et inreparabile tempusomnibus est vitae: sed famam extendere factis,hoc virtutis opus. Troiae sub moenibus altistot nati cecidere deum; quin occidit unaSarpedon, mea progenies. Etiam sua Turnumfata vocant, metasque dati pervenit ad aevi.”Sic ait atque oculos Rutulorum reicit arvis.At Pallas magnis emittit viribus hastamvaginaque cava fulgentem deripit ensem.Illa volans umeri surgunt qua tegmina summaincidit atque viam clipei molita per orastandem etiam magno strinxit de corpore Turni.Hic Turnus ferro praefixum robur acutoin Pallanta diu librans iacit atque ita fatur:“Adspice, num mage sit nostrum penetrabile telum.”Dixerat; at clipeum, tot ferri terga, tot aeris,quem pellis totiens obeat circumdata tauri,vibranti cuspis medium transverberat ictuloricaeque moras et pectus perforat ingens.Ille rapit calidum frustra de volnere telum:una eademque via sanguis animusque sequuntur.Corruit in volnus, sonitum super arma dedereet terram hostilem moriens petit ore cruento.Quem Turnus super adsistens,“Arcades, haec,” inquit, “memores mea dicta referteEuandro; qualem meruit, Pallanta remitto.Quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est,largior. Haud illi stabunt Aeneia parvohospitia.” Et laevo pressit pede talia fatusexanimem, rapiens immania pondera balteiimpressumque nefas, una sub nocte iugalicaesa manus iuvenum foede thalamique cruenti,quae Clonus Eurytides multo caelaverat auro;quo nunc Turnus ovat spolio gaudetque potitus.Nescia mens hominum fati sortisque futuraeet servare modum, rebus sublata secundis!Turno tempus erit, magno cum optaverit emptumintactum Pallanta et cum spolia ista diemqueoderit. At socii multo gemitu lacrimisqueimpositum scuto referunt Pallanta frequentes.O dolor atque decus magnum rediture parentihaec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert,cum tamen ingentis Rutulorum linquis acervos.Nec iam fama mali tanti, sed certior auctoradvolat Aeneae, tenui discrimine letiesse suos, versis tempus succurrere Teucris.Proxima quaeque metit gladio latumque per agmenardens limitem agit ferro, te, Turne, superbumcaede nova quaerens. Pallas, Euander, in ipsisomnia sunt oculis, mensae, quas advena primastunc adiit, dextraeque datae. Sulmone creatosquattuor hic iuvenes, totidem, quos educat Ufens,viventis rapit, inferias quos immolet umbriscaptivoque rogi perfundat sanguine flammas.Inde Mago procul infensam contenderat hastam.Ille astu subit ac tremibunda supervolat hasta,et genua amplectens effatur talia supplex:“Per patrios manis et spes surgentis Iulite precor, hanc animam serves natoque patrique.Est domus alta, iacent penitus defossa talentacaelati argenti, sunt auri pondera factiinfectique mihi. Non hic victoria Teucrumvertitur aut anima una dabit discrimina tanta.”Dixerat. Aeneas contra cui talia reddit:“Argenti atque auri memoras quae multa talenta,natis parce tuis. Belli commercia Turnussustulit ista prior iam tum Pallante perempto.Hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus.”Sic fatus galeam laeva tenet atque reflexacervice orantis capulo tenus applicat ensem.Nec procul Haemonides, Phoebi Triviaeque sacerdos,infula cui sacra redimibat tempora vitta,totus conlucens veste atque insignibus armis.Quem congressus agit campo lapsumque superstansimmolat ingentique umbra tegit; arma Serestuslecta refert umeris, tibi, rex Gradive, tropaeum.Instaurant acies Volcani stirpe creatusCaeculus et veniens Marsorum montibus Umbro:Dardanides contra furit. Anxuris ense sinistramet totum clipei ferro deiecerat orbem;dixerat ille aliquid magnum vimque adfore verbocrediderat caeloque animum fortasse ferebatcanitiemque sibi et longos promiserat annos:Tarquitus exultans contra fulgentibus armis,silvicolae Fauno Dryope quem nympha crearat,obvius ardenti sese obtulit. Ille reductaloricam clipeique ingens onus impedit hasta;tum caput orantis nequiquam et multa parantisdicere deturbat terrae truncumque tepentemprovolvens super haec inimico pectore fatur:“Istic nunc, metuende, iace. Non te optima matercondet humi patrioque onerabit membra sepulchro:alitibus linquere feris aut gurgite mersumunda feret piscesque impasti volnera lambent.”Protinus Antaeum et Lucam, prima agmina Turni,persequitur fortemque Numam fulvumque Camertem,magnanimo Volcente satum, ditissimus agriqui fuit Ausonidum et tacitis regnavit Amyclis.Aegaeon qualis, centum cui bracchia dicuntcentenasque manus, quinquaginta oribus ignempectoribusque arsisse, Iovis cum fulmina contratot paribus streperet clipeis, tot stringeret enses:sic toto Aeneas desaevit in aequore victor,ut semel intepuit mucro. Quin ecce Niphaeiquadriiugis in equos adversaque pectora tendit.Atque illi longe gradientem et dira frementemut videre, metu versi retroque ruenteseffunduntque ducem rapiuntque ad litora currus.Interea biiugis infert se Lucagus albisin medios fraterque Liger; sed frater habenisflectit equos, strictum rotat acer Lucagus ensem.Haud tulit Aeneas tanto fervore furentis:inruit adversaque ingens apparuit hasta.Cui Liger:“Non Diomedis equos nec currum cernis Achillisaut Phrygiae campos: nunc belli finis et aevihis dabitur terris.” Vesano talia latedicta volant Ligeri. Sed non et Troïus herosdicta parat contra: iaculum nam torquet in hostem.Lucagus ut pronus pendens in verbera teloadmonuit biiugos, proiecto dum pede laevoaptet se pugnae, subit oras hasta per imasfulgentis clipei, tum laevum perforat inguen:excussus curru moribundus volvitur arvis.Quem pius Aeneas dictis adfatur amaris:“Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorumprodidit aut vanae vertere ex hostibus umbrae:ipse rotis saliens iuga deseris.” Haec ita fatusarripuit biiugos; frater tendebat inertisinfelix palmas, curru delapsus eodem:“Per te, per qui te talem genuere parentes,vir Troiane, sine hanc animam et miserere precantis.”Pluribus oranti Aeneas: “Haud talia dudumdicta dabas. Morere et fratrem ne desere frater.”Tum latebras animae pectus mucrone recludit.Talia per campos edebat funera ductorDardanius, torrentis aquae vel turbinis atrimore furens. Tandem erumpunt et castra relinquuntAscanius puer et nequiquam obsessa iuventus.Iunonem interea compellat Iuppiter ultro:“O germana mihi atque eadem gratissima coniunx,ut rebare, Venus, nec te sententia fallit,Troianas sustentat opes, non vivida bellodextra viris animusque ferox patiensque pericli.”Cui Iuno summissa “Quid, o pulcherrime coniunx,sollicitas aegram et tua tristia dicta timentem?Si mihi, quae quondam fuerat quamque esse decebat,vis in amore foret, non hoc mihi namque negares,omnipotens, quin et pugnae subducere Turnumet Dauno possem incolumem servare parenti.Nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas.Ille tamen nostra deducit origine nomenPilumnusque illi quartus pater et tua largasaepe manu multisque oneravit limina donis.”Cui rex aetherii breviter sic fatur Olympi:“Si mora praesentis leti tempusque caducooratur iuveni meque hoc ita ponere sentis,tolle fuga Turnum atque instantibus eripe fatishactenus indulsisse vacat. Sin altior istissub precibus venia ulla latet totumque moverimutarive putas bellum, spes pascis inanis.”Et Iuno adlacrimans: “Quid si, quae voce gravaris,mente dares atque haec Turno rata vita maneret?Nunc manet insontem gravis exitus, aut ego verivana feror. Quod ut O potius formidine falsaludar et in melius tua, qui potes, orsa reflectas!”Haec ubi dicta dedit, caelo se protinus altomisit, agens hiemem nimbo succincta per auras,Iliacamque aciem et Laurentia castra petivit.Tum dea nube cava tenuem sine viribus umbramin faciem Aeneae, visu mirabile monstrum,Dardaniis ornat telis clipeumque iubasquedivini adsimulat capitis, dat inania verba,dat sine mente sonum gressusque effingit euntis,morte obita qualis fama est volitare figurasaut quae sopitos deludunt somnia sensus.At primas laeta ante acies exsultat imagoinritatque virum telis et voce lacessit.Instat cui Turnus stridentemque eminus hastamconicit: illa dato vertit vestigia tergo.Tum vero Aenean aversum ut cedere Turnuscredidit atque animo spem turbidus hausit inanem,“Quo fugis, Aenea? Thalamos ne desere pactos;hac dabitur dextra tellus quaesita per undas.”Talia vociferans sequitur strictumque coruscatmucronem nec ferre videt sua gaudia ventos.Forte ratis celsi coniuncta crepidine saxiexpositis stabat scalis et ponte parato,qua rex Clusinis advectus Osinius oris.Huc sese trepida Aeneae fugientis imagoconicit in latebras; nec Turnus segnior instatexsuperatque moras et pontis transilit altos.Vix proram attigerat: rumpit Saturnia funemavolsamque rapit revoluta per aequora navem.Illum autem Aeneas absentem in praelia poscit;obvia multa virum demittit corpora morti:tum levis haud ultra latebras iam quaerit imago,sed sublime volans nubi se immiscuit atrae.Cum Turnum medio interea fert aequore turbo.Respicit ignarus rerum ingratusque salutiset duplicis cum voce manus ad sidera tendit:“Omnipotens genitor, tanton me crimine dignumduxisti et talis voluisti expendere poenas?Quo feror? Unde abii? Quae me fuga quemve reducit?Laurentisne iterum muros aut castra videbo?Quid manus illa virum, qui me meaque arma secuti?Quosne (nefas) omnis infanda in morte reliquiet nunc palantis video gemitumque cadentumaccipio! Quid ago? Aut quae iam satis ima dehiscatterra mihi? Vos O potius miserescite venti:in rupes, in saxa, volens vos Turnus adoroferte ratem saevisque vadis immittite Syrtis,quo neque me Rutuli nec conscia fama sequatur.”Haec memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc,an sese mucrone ob tantum dedecus amensinduat et crudum per costas exigat ensem,fluctibus an iaciat mediis et litora nandocurva petat Teucrumque iterum se reddat in arma.Ter conatus utramque viam, ter maxima Iunocontinuit iuvenemque animi miserata repressit.Labitur alta secans fluctuque aestuque secundoet patris antiquam Dauni defertur ad urbem.At Iovis interea monitis Mezentius ardenssuccedit pugnae Teucrosque invadit ovantis.Concurrunt Tyrrhenae acies atque omnibus uni,uni odiisque viro telisque frequentibus instant.Ille velut rupes, vastum quae prodit in aequor,obvia ventorum furiis expostaque ponto,vim cunctam atque minas perfert caelique marisque,ipsa immota manens, prolem Dolichaonis Hebrumsternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem,sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montisoccupat os faciemque adversam, poplite Palmumsucciso volvi segnem sinit, armaque Lausodonat habere umeris et vertice figere cristas.Nec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimantaaequalem comitemque, una quem nocte Theanoin lucem genitori Amyco dedit et face praegnansCisseis regina Parin creat: urbe paternaoccubat, ignarum Laurens habet ora Mimanta.Ac velut ille canum morsu de montibus altisactus aper, multos Vesulus quem pinifer annosdefendit multosve palus Laurentia, silvapastus harundinea, postquam inter retia ventum est,substitit infremuitque ferox et inhorruit armos,nec cuiquam irasci propiusque accedere virtus,sed iaculis tutisque procul clamoribus instant;haud aliter, iustae quibus est Mezentius irae,non ulli est animus stricto concurrere ferro;missilibus longe et vasto clamore lacessunt:ille autem impavidus partis cunctatur in omnis,dentibus infrendens, et tergo decutit hastas.Venerat antiquis Corythi de finibus Acron,Graius homo, infectos linquens profugus hymenaeos.Hunc ubi miscentem longe media agmina vidit,purpureum pennis et pactae coniugis ostro:impastus stabula alta leo ceu saepe peragrans,suadet enim vesana fames, si forte fugacemconspexit capream aut surgentem in cornua cervum,gaudet, hians immane, comasque arrexit et haeretvisceribus super accumbens, lavit inproba taeterora cruor,sic ruit in densos alacer Mezentius hostis.Sternitur infelix Acron et calcibus atramtundit humum expirans infractaque tela cruentat.Atque idem fugientem haud est dignatus Orodensternere nec iacta caecum dare cuspide volnus:obvius adversoque occurrit seque viro vircontulit, haud furto melior, sed fortibus armis.Tum super abiectum posito pede nixus et hasta:“Pars belli haud temnenda, viri, iacet altus Orodes.”Conclamant socii laetum paeana secuti.Ille autem exspirans: “Non me, quicumque es, inulto,victor, nec longum laetabere: te quoque fataprospectant paria atque eadem mox arva tenebis.”Ad quae subridens mixta Mezentius ira:“Nunc morere. Ast de me divom pater atque hominum rexviderit.” Hoc dicens eduxit corpore telum:olli dura quies oculos et ferreus urgetsomnus, in aeternam clauduntur lumina noctem.Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrator HydaspenPartheniumque Rapo et praedurum viribus Orsen,Messapus Croniumque Lycaoniumque Erichaeten,illum infrenis equi lapsu tellure iacentem,hunc peditem. Pedes et Lycius processerat Agis,quem tamen haud expers Valerus virtutis avitaedeicit; at Thronium Salius Saliumque Nealcesinsidiis, iaculo et longe fallente sagitta.Iam gravis aequabat luctus et mutua Mavorsfunera: caedebant pariter pariterque ruebantvictores victique, neque his fuga nota neque illis.Di Iovis in tectis iram miserantur inanemamborum et tantos mortalibus esse labores:hinc Venus, hinc contra spectat Saturnia Iuno,pallida Tisiphone media inter milia saevit.At vero ingentem quatiens Mezentius hastamturbidus ingreditur campo. Quam magnus Orion,cum pedes incedit medii per maxima Nereistagna viam scindens, umero supereminet undasaut summis referens annosam montibus ornumingrediturque solo et caput inter nubila condit:talis se vastis infert Mezentius armis.Huic contra Aeneas, speculatus in agmine longo,obvius ire parat. Manet imperterritus ille,hostem magnanimum opperiens, et mole sua stat;atque oculis spatium emensus, quantum satis hastae:“Dextra mihi deus et telum, quod missile libro,nunc adsint! Voveo praedonis corpore raptisindutum spoliis ipsum te, Lause, tropaeumAeneae.” Dixit stridentemque eminus hastamiecit; at illa volans clipeo est excussa proculqueegregium Antoren latus inter et ilia figit,Herculis Antoren comitem, qui missus ab Argishaeserat Euandro atque Itala consederat urbe.Sternitur infelix alieno volnere caelumqueaspicit et dulcis moriens reminiscitur Argostum pius Aeneas hastam iacit: illa per orbemaere cavum triplici, per linea terga tribusquetransit intextum tauris opus imaque seditinguine, sed viris haud pertulit. Ocius ensemAeneas, viso Tyrrheni sanguine laetus,eripit a femine et trepidanti fervidus instat.Ingemuit cari graviter genitoris amore,ut vidit, Lausus, lacrimaeque per ora volutae.Hic mortis durae casum tuaque optima facta,siqua fidem tanto est operi latura vetustas,non equidem nec te, iuvenis memorande, silebo.Ille pedem referens et inutilis inque ligatuscedebat clipeoque inimicum hastile trahebat:prorupit iuvenis seseque immiscuit armisiamque adsurgentis dextra plagamque ferentisAeneae subiit mucronem ipsumque morandosustinuit. Socii magno clamore sequuntur,dum genitor nati parma protectus abiret,telaque coniciunt proturbantque eminus hostemmissilibus. Furit Aeneas tectusque tenet se.Ac velut effusa siquando grandine nimbipraecipitant, omnis campis diffugit aratoromnis et agricola et tuta latet arce viator,aut amnis ripis aut alti fornice saxi,dum pluit in terris, ut possint sole reductoexercere diem: sic obrutus undique telisAeneas nubem belli, dum detonet omnis,sustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur:“Quo moriture ruis maioraque viribus audes?Fallit te incautum pietas tua.” Nec minus illeexsultat demens; saevae iamque altius iraeDardanio surgunt ductori, extremaque LausoParcae fila legunt: validum namque exigit ensemper medium Aeneas iuvenem totumque recondit.Transiit et parmam mucro, levia arma minacis,et tunicam, molli mater quam neverat auro,implevitque sinum sanguis; tum vita per aurasconcessit maesta ad manis corpusque reliquit.At vero ut voltum vidit morientis et ora,ora modis Anchisiades pallentia miris,ingemuit miserans graviter dextramque tetendit,et mentem patriae subiit pietatis imago.“Quid tibi nunc, miserande puer, pro laudibus istis,quid pius Aeneas tanta dabit indole dignum?Arma, quibus laetatus, habe tua, teque parentummanibus et cineri, siqua est ea cura, remitto.Hoc tamen infelix miseram solabere mortem:Aeneae magni dextra cadis.” Increpat ultrocunctantis socios et terra sublevat ipsum,sanguine turpantem comptos de more capillos.Interea genitor Tiberini ad fluminis undamvolnera siccabat lymphis corpusque levabatarboris adclinis trunco. Procul aerea ramisdependet galea et prato gravia arma quiescunt.Stant lecti circum iuvenes: ipse aeger anhelanscolla fovet, fusus propexam in pectore barbam;multa super Lauso rogitat multumque remittitqui revocent maestique ferant mandata parentis.At Lausum socii exanimem super arma ferebantflentes, ingentem atque ingenti volnere victum.Agnovit longe gemitum praesaga mali mens:canitiem multo deformat pulvere et ambasad caelum tendit palmas et corpore inhaeret.“Tantane me tenuit vivendi, nate, voluptas,ut pro me hostili paterer succedere dextrae,quem genui? Tuane haec genitor per volnera servor,morte tua vivens? Heu, nunc misero mihi demumexitium infelix, nunc alte volnus adactum!Idem ego, nate, tuum maculavi crimine nomen,pulsus ob invidiam solio sceptrisque paternis.Debueram patriae poenas odiisque meorum:omnis per mortis animam sontem ipse dedissem!Nunc vivo neque adhuc homines lucemque relinquo.Sed linquam.” Simul hoc dicens attollit in aegrumse femur et, quamvis dolor alto volnere tardet,haud deiectus equum duci iubet. Hoc decus illi,hoc solamen erat; bellis hoc victor abibatomnibus. Adloquitur maerentem et talibus infit:“Rhaebe, diu, res siqua diu mortalibus ulla est,viximus. Aut hodie victor spolia illa cruentiet caput Aeneae referes Lausique dolorumultor eris mecum aut, aperit si nulla viam vis,occumbes pariter; neque enim, fortissime, credo,iussa aliena pati et dominos dignabere Teucros.”Dixit et exceptus tergo consueta locavitmembra manusque ambas iaculis oneravit acutis,aere caput fulgens cristaque hirsutus equina.Sic cursum in medios rapidus dedit: aestuat ingensuno in corde pudor mixtoque insania luctu,et furiis agitatus amor et conscia virtus.Atque hic Aenean magna ter voce vocavit.Aeneas agnovit enim laetusque precatur:“Sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo,incipias conferre manum.”Tantum effatus et infesta subit obvius hasta.Ille autem: “Quid me erepto, saevissime, natoterres? Haec via sola fuit, qua perdere posses.Nec mortem horremus nec divom parcimus ulli.Desine: nam venio moriturus et haec tibi portodona prius.” Dixit telumque intorsit in hostem;inde aliud super atque aliud figitque volatqueingenti gyro, sed sustinet aureus umbo.Ter circum adstantem laevos equitavit in orbestela manu iaciens, ter secum Troïus herosimmanem aerato circumfert tegmine silvam.Inde ubi tot traxisse moras, tot spicula taedetvellere et urgetur pugna congressus iniqua,multa movens animo iam tandem erumpit et interbellatoris equi cava tempora conicit hastam.Tollit se arrectum quadrupes et calcibus aurasverberat effusumque equitem super ipse secutusimplicat eiectoque incumbit cernuus armo.Clamore incendunt caelum Troesque Latinique.Advolat Aeneas vaginaque eripit ensemet super haec: “Ubi nunc Mezentius acer et illaeffera vis animi? “Contra Tyrrhenus, ut aurassuspiciens hausit caelum mentemque recepit:“Hostis amare, quid increpitas mortemque minaris?Nullum in caede nefas, nec sic ad proelia veni,nec tecum meus haec pepigit mihi foedera Lausus.Unum hoc per siqua est victis venia hostibus oro:corpus humo patiare tegi. Scio acerba meorumcircumstare odia: hunc, oro, defende furoremet me consortem nati concede sepulchro.”Haec loquitur iuguloque haud inscius accipit ensemundantique animam diffundit in arva cruore.
Oceanum interea surgens Aurora reliquit:Aeneas, quamquam et sociis dare tempus humandispraecipitant curae turbataque funere mens est,vota deum primo victor solvebat Eoo.Ingentem quercum decisis undique ramisconstituit tumulo fulgentiaque induit arma,Mezenti ducis exuvias, tibi, magne, tropaeum,bellipotens: aptat rorantis sanguine cristastelaque trunca viri et bis sex thoraca petitumperfossumque locis clipeumque ex aere sinistraesubligat atque ensem collo suspendit eburnum.Tum socios, namque omnis eum stipata tegebatturba ducum, sic incipiens hortatur ovantis:“Maxima res effecta, viri; timor omnis abesto,quod superest: haec sunt spolia et de rege superboprimitiae, manibusque meis Mezentius hic est.Nunc iter ad regem nobis murosque Latinos.Arma parate animis et spe praesumite bellum,nequa mora ignaros, ubi primum vellere signaadnuerint superi pubemque educere castris,impediat segnisve metu sententia tardet.Interea socios inhumataque corpora terraemandemus, qui solus honos Acheronte sub imo est.Ite,” ait, “egregias animas, quae sanguine nobishanc patriam peperere suo, decorate supremismuneribus, maestamque Evandri primus ad urbemmittatur Pallas, quem non virtutis egentemabstulit atra dies et funere mersit acerbo.”Sic ait inlacrimans recipitque ad limina gressum,corpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetesservabat senior, qui Parrhasio Evandroarmiger ante fuit, sed non felicibus aequetum comes auspiciis caro datus ibat alumno.Circum omnis famulumque manus Troianaque turbaet maestum Iliades crinem de more solutae.Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis,ingentem gemitum tunsis ad sidera tolluntpectoribus, maestoque immugit regia luctu.Ipse caput nivei fultum Pallantis et oraut vidit levique patens in pectore vulnuscuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis.“Tene,” inquit, “miserande puer, cum laeta veniret,invidit Fortuna mihi, ne regna videresnostra neque ad sedes victor veherere paternas?Non haec Evandro de te promissa parentidiscedens dederam, cum me complexus euntemmitteret in magnum imperium metuensque moneretacris esse viros, cum dura proelia gente.Et nunc ille quidem spe multum captus inanifors et vota facit cumulatque altaria donis:nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullisdebentem vano maesti comitamur honore.Infelix, nati funus crudele videbis!Hi nostri reditus expectatique triumphi!Haec mea magna fides! At non, Evandre, pudendisvulneribus pulsum adspicies nec sospite dirumoptabis nato funus pater. Ei mihi, quantumpraesidium Ausonia et quantum tu perdis, Iule!”Haec ubi deflevit, tolli miserabile corpusimperat et toto lectos ex agmine mittitmille viros, qui supremum comitentur honoremintersintque patris lacrimis, solacia luctusexigua ingentis, misero sed debita patri.Haud segnes alii crates et molle feretrumarbuteis texunt virgis et vimine quernoexstructosque toros obtentu frondis inumbrant.Hic iuvenem agresti sublimem stramine ponunt,qualem virgineo demessum pollice floremseu mollis violae seu languentis hyacinthi,cui neque fulgor adhuc necdum sua forma recessit:non iam mater alit tellus viresque ministrat.Tum geminas vestes auroque ostroque rigentisextulit Aeneas, quas illi laeta laborumipsa suis quondam manibus Sidonia Didofecerat et tenui telas discreverat auro.Harum unam iuveni supremum maestus honoreminduit arsurasque comas obnubit amictu,multaque praeterea Laurentis praemia pugnaeaggerat et longo praedam iubet ordine duci.Addit equos et tela, quibus spoliaverat hostem.Vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbrisinferias, caeso sparsuros sanguine flammas,indutosque iubet truncos hostilibus armisipsos ferre duces inimicaque nomina figi.Ducitur infelix aevo confectus Acoetes:pectora nunc foedans pugnis, nunc unguibus orasternitur et toto proiectus corpore terrae.~.~.Ducunt et Rutulo perfusos sanguine currus.Post bellator equus positis insignibus Aethonit lacrimans guttisque umectat grandibus ora.Hastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnusvictor habet. Tum maesta phalanx Teucrique sequunturTyrrhenique omnes et versis Arcades armis.Postquam omnis longe comitum praecesserat ordo,substitit Aeneas gemituque haec addidit alto:“Nos alias hinc ad lacrimas eadem horrida bellifata vocant: salve aeternum mihi, maxime Palla,aeternumque vale.” Nec plura effatus ad altostendebat muros gressumque in castra ferebat.Iamque oratores aderant ex urbe Latina,velati ramis oleae veniamque rogantes:corpora, per campos ferro quae fusa iacebant,redderet ac tumulo sineret succedere terrae;nullum cum victis certamen et aethere cassis;parceret hospitibus quondam socerisque vocatis.Quos bonus Aeneas haud aspernanda precantisprosequitur venia et verbis haec insuper addit:“Quaenam vos tanto fortuna indigna, Latini,implicuit bello, qui nos fugiatis amicos?Pacem me exanimis et Martis sorte peremptisoratis? Equidem et vivis concedere vellem.Nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent,nec bellum cum gente gero: rex nostra reliquithospitia et Turni potius se credidit armis.Aequius huic Turnum fuerat se opponere morti.Si bellum finire manu, si pellere Teucrosapparat, his mecum decuit concurrere telis:vixet, cui vitam deus aut sua dextra dedisset.Nunc ite et miseris supponite civibus ignem.”Dixerat Aeneas. Illi obstipuere silentesconversique oculos inter se atque ora tenebant.Tum senior semperque odiis et crimine Drancesinfensus iuveni Turno sic ore vicissimorsa refert: “O fama ingens, ingentior armisvir Troiane, quibus caelo te laudibus aequem?Iustitiaene prius mirer belline laborum?Nos vero haec patriam grati referemus ad urbemet te, siqua viam dederit fortuna, Latinoiungemus regi: quaerat sibi foedera Turnus.Quin et fatalis murorum attollere molessaxaque subvectare umeris Troiana iuvabit.”Dixerat haec, unoque omnes eadem ore fremebant.Bis senos pepigere dies et pace sequestraper silvas Teucri mixtique inpune Latinierravere iugis. Ferro sonat alta bipennifraxinus, evertunt actas ad sidera pinus,robora nec cuneis et olentem scindere cedrumnec plaustris cessant vectare gementibus ornos.Et iam Fama volans, tanti praenuntia luctus,Evandrum Evandrique domos et moenia replet,quae modo victorem Latio Pallanta ferebat.Arcades ad portas ruere et de more vetustofunereas rapuere faces; lucet via longoordine flammarum et late discriminat agros.Contra turba Phrygum veniens plangentia iungitagmina. Quae postquam matres succedere tectisviderunt, maestam incendunt clamoribus urbem.At non Evandrum potis est vis ulla tenere,sed venit in medios. Feretro Pallanta repostoprocubuit super atque haeret lacrimansque gemensque,et via vix tandem vocis laxata dolore est.“Non haec, O Palla, dederas promissa parenti,cautius ut saevo velles te credere Marti;haud ignarus eram, quantum nova gloria in armiset praedulce decus primo certamine posset.Primitiae iuvenis miserae bellique propinquidura rudimenta et nulli exaudita deorumvota precesque meae! Tuque, O sanctissima coniunx,felix morte tua neque in hunc servata dolorem!Contra ego vivendo vici mea fata, superstesrestarem ut genitor. Troum socia arma secutumobruerent Rutuli telis! Animam ipse dedissematque haec pompa domum me, non Pallanta, referret,nec vos arguerim, Teucri, nec foedera nec quasiunximus hospitio dextras: sors ista senectaedebita erat nostrae. Quod si immatura manebatmors natum, caesis Volscorum milibus anteducentem in Latium Teucros cecidisse iuvabit.Quin ego non alio digner te funere, Palla,quam pius Aeneas et quam magni Phryges et quamTyrrhenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis.Magna tropaea ferunt, quos dat tua dextera Leto:tu quoque nunc stares immanis truncus in armis,esset par aetas et idem si robur ab annis,Turne. Sed infelix Teucros quid demoror armis?Vadite et haec memores regi mandata referte:quod vitam moror invisam Pallante perempto,dextera causa tua est, Turnum natoque patriquequam debere vides. Meritis vacat hic tibi solusfortunaeque locus. Non vitae gaudia quaero,nec fas, sed nato Manis perferre sub imos.”Aurora interea miseris mortalibus almamextulerat lucem, referens opera atque labores:iam pater Aeneas, iam curvo in litore Tarchonconstituere pyras. Huc corpora quisque suorummore tulere patrum, subiectisque ignibus atrisconditur in tenebras altum caligine caelum.Ter circum accensos cincti fulgentibus armisdecurrere rogos, ter maestum funeris ignemlustravere in equis ululatusque ore dedere;spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma:it caelo clamorque virum clangorque tubarum.Hic alii spolia occisis derepta Latinisconiciunt igni, galeas ensesque decorosfrenaque ferventisque rotas; pars munera nota,ipsorum clipeos et non felicia tela.Multa boum circa mactantur corpora Morti,saetigerosque sues raptasque ex omnibus agrisin flammam iugulant pecudes. Tum litore totoardentis spectant socios semustaque servantbusta neque avelli possunt, nox umida donecinvertit caelum stellis ardentibus aptum.Nec minus et miseri diversa in parte Latiniinnumeras struxere pyras, et corpora partimmulta virum terrae infodiunt avectaque partimfinitimos tollunt in agros urbique remittunt,cetera confusaeque ingentem caedis acervumnec numero nec honore cremant: tunc undique vasticertatim crebris conlucent ignibus agri.Tertia lux gelidam caelo dimoverat umbram:maerentes altum cinerem et confusa ruebantossa focis tepidoque onerabant aggere terrae.Iam vero in tectis, praedivitis urbe Latini,praecipuus fragor et longi pars maxima luctus.Hic matres miseraeque nurus, hic cara sororumpectora maerentum puerique parentibus orbidirum exsecrantur bellum Turnique hymenaeos:ipsum armis ipsumque iubent decernere ferro,qui regnum Italiae et primos sibi poscat honores.ingravat haec saevus Drances solumque vocaritestatur, solum posci in certamina Turnum.Multa simul contra variis sententia dictispro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat,multa virum meritis sustentat fama tropaeis.Hos inter motus, medio in flagrante tumultu,ecce super maesti magna Diomedis ab urbelegati responsa ferunt: nihil omnibus actumtantorum impensis operum, nil dona neque aurumnec magnas valuisse preces, alia arma Latinisquaerenda aut pacem Troiano ab rege petendum.Deficit ingenti luctu rex ipse Latinus.Fatalem Aenean manifesto numine ferriadmonet ira deum tumulique ante ora recentes.Ergo concilium magnum primosque suorumimperio accitos alta intra limina cogit.olli convenere fluuntque ad regia plenistecta viis. Sedet in mediis et maximus aevoet primus sceptris haud laeta fronte Latinus.Atque hic legatos Aetola ex urbe remissos,quae referant, fari iubet et responsa reposcitordine cuncta suo. Tum facta silentia linguis,et Venulus dicto parens ita farier infit:“Vidimus, o cives, Diomedem Argivaque castraatque iter emensi casus superavimus omniscontigimusque manum, qua concidit Ilia tellus.Ille urbem Argyripam patriae cognomine gentisvictor Gargani condebat Iapygis agris.Postquam introgressi et coram data copia fandi,munera praeferimus, nomen patriamque docemus,qui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos.Auditis ille haec placido sic reddidit ore:“O fortunatae gentes, Saturnia regna,antiqui Ausonii, quae vos fortuna quietossollicitat suadetque ignota lacessere bella?Quicumque Iliacos ferro violavimus agros,mitto ea, quae muris bellando exhausta sub altis,quos Simois premat ille viros, infanda per orbemsupplicia et scelerum poenas expendimus omnes,vel Priamo miseranda manus: scit triste Minervaesidus et Euboicae cautes ultorque Caphareus.Militia ex illa diversum ad litus abactiAtrides Protei Menelaus adusque columnasexsulat, Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes.Regna Neoptolemi referam versosque penatesIdomenei? Libycone habitantis litore Locros?Ipse Mycenaeus magnorum ductor Achivomconiugis infandae prima inter limina dextraoppetiit: devictam Asiam subsedit adulter.Invidisse deos, patriis ut redditus arisconiugium optatum et pulchram Calydona viderem?Nunc etiam horribili visu portenta sequuntur,et socii amissi petierunt aethera pennisfluminibusque vagantur aves, heu dira meorumsupplicia, et scopulos lacrimosis vocibus implent.Haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunttempore, cum ferro caelestia corpora demensadpetii et Veneris violavi volnere dextram.Ne vero, ne me ad talis impellite pugnas:nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellumPergama, nec veterum memini laetorve malorum.Munera, quae patriis ad me portatis ab oris,vertite ad Aenean. Stetimus tela aspera contracontulimusque manus: experto credite, quantusin clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam.Si duo praeterea talis Idaea tulissetterra viros, ultro Inachias venisset ad urbesDardanus, et versis lugeret Graecia fatis.Quidquid apud durae cessatum est moenia Troiae,Hectoris Aeneaeque manu victoria Graiumhaesit et in decimum vestigia rettulit annum.Ambo animis, ambo insignes praestantibus armishic pietate prior. Coeant in foedera dextrae,qua datur; ast armis concurrant arma cavete.”Et responsa simul quae sint, rex optime, regisaudisti et quae sit magno sententia bello.”Vix ea legati, variusque per ora cucurritAusonidum turbata fremor: ceu saxa moranturcum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmurvicinaeque fremunt ripae crepitantibus undis.Ut primum placati animi et trepida ora quierunt,praefatus divos solio rex infit ab alto:“Ante equidem summa de re statuisse, Latini,et vellem et fuerat melius, non tempore talicogere concilium. cum muros adsidet hostis.Bellum importunum, cives, cum gente deoruminvictisque viris gerimus, quos nulla fatigantproelia: nec victi possunt absistere ferro.Spem siquam adscitis Aetolum habuistis in armis,ponite. Spes sibi quisque, sed haec quam angusta videtis;cetera qua rerum iaceant perculsa ruina,ante oculos interque manus sunt omnia vestras.Nec quemquam incuso: potuit quae plurima virtusesse, fuit; toto certatum est corpore regni.Nunc adeo quae sit dubiae sententia mentiexpediam et paucis, animos adhibete, docebo.Est antiquus ager Tusco mihi proximus amni,longus in occasum, finis super usque Sicanos;Aurunci Rutulique serunt et vomere durosexercent colles atque horum asperrima pascunt.Haec omnis regio et celsi plaga pinea montiscedat amicitiae Teucrorum, et foederis aequasdicamus leges sociosque in regna vocemus.Considant, si tantus amor, et moenia condant.Sin alios finis aliamque capessere gentemest animus possuntque solo decedere nostro:bis denas Italo texamus robore navisseu pluris complere valent, iacet omnis ad undammateries, ipsi numerumque modumque carinispraecipiant, nos aera manus navalia demus.Praeterea qui dicta ferant et foedera firmentcentum oratores prima de gente Latinosire placet pacisque manu praetendere ramos,munera portantis aurique eborisque talentaet sellam regni trabeamque insignia nostri.Consulite in medium et rebus succurrite fessis.”Tum Drances idem infensus, quem gloria Turniobliqua invidia stimulisque agitabat amaris,largus opum et lingua melior, sed frigida bellodextera, consiliis habitus non futilis auctor,seditione potens (genus huic materna superbumnobilitas dabat, incertum de patre ferebat),surgit et his onerat dictis atque aggerat iras:“Rem nulli obscuram nostrae nec vocis egentemconsulis, O bone rex: cuncti se scire fatentur,quid fortuna ferat populi, sed dicere mussant.Det libertatem fandi flatusque remittatcuius ob auspicium infaustum moresque sinistros(dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur)lumina tot cecidisse ducum totamque videmusconsedisse urbem luctu, dum Troia temptatcastra fugae fidens et caelum territat armis.Unum etiam donis istis, quae plurima mittiDardanidis dicique iubes, unum, optime regum,adicias nec te ullius violentia vincat,quin natam egregio genero dignisque hymenaeisdes, pater, et pacem hanc aeterno foedere iungas.Quod si tantus habet mentes et pectora terror,ipsum obtestemur veniamque oremus ab ipso:cedat, ius proprium regi patriaeque remittat.Quid miseros totiens in aperta pericula civesproicis, O Latio caput horum et causa malorum?Nulla salus bello: pacem te poscimus omnes,Turne, simul pacis solum inviolabile pignus.Primus ego, invisum quem tu tibi fingis, et essenil moror, en supplex venio. Miserere tuorum,pone animos et pulsus abi. Sat funera fusividimus ingentis et desolavimus agros.Aut si fama movet, si tantum pectore roburconcipis et si adeo dotalis regia cordi est,aude atque adversum fidens fer pectus in hostem.Scilicet ut Turno contingat regia coniunx,nos animae viles, inhumata infletaque turba,sternamur campis. Etiam tu, siqua tibi vis,si patrii quid Martis habes, illum aspice contra,qui vocat.”Talibus exarsit dictis violentia Turni;dat gemitum rumpitque has imo pectore voces“Larga quidem, Drance, semper tibi copia fanditum, cum bella manus poscunt, patribusque vocatisprimus ades. Sed non replenda est curia verbis,quae tuto tibi magna volant, dum distinet hostemagger murorum nec inundant sanguine fossae.Proinde tona eloquio, solitum tibi, meque timorisargue tu, Drance, quando tot stragis acervosTeucrorum tua dextra dedit passimque tropaeisinsignis agros. Possit quid vivida virtus,experiare licet; nec longe scilicet hostesquaerendi nobis: circumstant undique muros.Imus in adversos: quid cessas? An tibi Mavorsventosa in lingua pedibusque fugacibus istissemper erit?Pulsus ego? Aut quisquam merito, foedissime, pulsumarguet, Iliaco tumidum qui crescere Thybrimsanguine et Evandri totam cum stirpe videbitprocubuisse domum atque exutos Arcadas armis?Haud ita me experti Bitias et Pandarus ingenset quos mille die victor sub Tartara misi,inclusus muris hostilique aggere saeptus.“Nulla salus bello.” Capiti cane talia, demens,Dardanio rebusque tuis. Proinde omnia magnone cessa turbare metu atque extollere viresgentis bis victae, contra premere arma Latini.Nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt,nunc et Tydides et Larissaeus Achilles,amnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas.Vel cum se pavidum contra mea iurgia fingitartificis scelus et formidine crimen acerbat.Numquam animam talem dextra hac, absiste moveri,amittes: habitet tecum et sit pectore in isto.Nunc ad te et tua magna, pater, consulta revertor.Si nullam nostris ultra spem ponis in armis,si tam deserti sumus et semel agmine versofunditus occidimus neque habet Fortuna regressum?oremus pacem et dextras tendamus inertis.Quamquam O, si solitae quicquam virtutis adesset!Ille mihi ante alios fortunatusque laborumegregiusque animi, qui, nequid tale videret,procubuit moriens et humum semel ore momordit.Sin et opes nobis et adhuc intacta iuventusauxilioque urbes Italae populique supersunt,sin et Troianis cum multo gloria venitsanguine, sunt illis sua funera parque per omnistempestas: cur indecores in limine primodeficimus? Cur ante tubam tremor occupat artus?Multa dies variisque labor mutabilis aevirettulit in melius, multos alterna revisenslusit et in solido rursus Fortuna locavit.Non erit auxilio nobis Aetolus et Arpi:at Messapus erit felixque Tolumnius et quostot populi misere duces, nec parva sequeturgloria delectos Latio et Laurentibus agris.Est et Volscorum egregia de gente Camilla,agmen agens equitum et florentis aere catervas.Quod si me solum Teucri in certamina poscuntidque placet tantumque bonis communibus obsto,non adeo has exosa manus Victoria fugit,ut tanta quicquam pro spe temptare recusem.Ibo animis contra, vel magnum praestet Achillemfactaque Vulcani manibus paria induat armaille licet. Vobis animam hanc soceroque LatinoTurnus ego, haud ulli veterum virtute secundus,devovi. “Solum Aeneas vocat”: et vocet oro,nec Drances potius, sive est haec ira deorum,morte luat, sive est virtus et gloria, tollat.”Illi haec inter se dubiis de rebus agebantcertantes; castra Aeneas aciemque movebat:nuntius ingenti per regia tecta tumultuecce ruit magnisque urbem terroribus implet,instructos acie Tiberino a flumine TeucrosTyrrhenamque manum totis descendere campis.Extemplo turbati animi concussaque vulgipectora et adrectae stimulis haud mollibus irae.Arma manu trepidi poscunt, fremit arma iuventus,flent maesti mussantque patres. Hic undique clamordissensu vario magnus se tollit in aurashaud secus atque alto in luco cum forte catervaeconsedere avium piscosove amne Padusaedant sonitum rauci per stagna loquacia cycni.“Immo,” ait, “O cives” adrepto tempore, “Turnus,”“cogite concilium et pacem laudate sedentes:illi armis in regna ruunt.” Nec plura locutuscorripuit sese et tectis citus extulit altis.“Tu, Voluse, armari Volscorum edice maniplos,duc,” ait, “et Rutulos. Equitem Messapus in armiset cum fratre Coras latis diffundite campis.Pars aditus urbis firmet turrisque capessat,cetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.”Ilicet in muros tota discurritur urbe.Consilium ipse pater et magna incepta Latinusdeserit ac tristi turbatus tempore differtmultaque se incusat, qui non adceperit ultroDardanium Aenean generumque adsciverit urbi.Praefodiunt alii portas aut saxa sudesquesubvectant. Bello dat signum rauca cruentumbucina. Tum muros varia cinxere coronamatronae puerique: vocat labor ultimus omnis.Nec non ad templum summasque ad Palladis arcessubvehitur magna matrum regina catervadona ferens, iuxtaque comes Lavinia virgo,causa mali tanti, oculos deiecta decoros.Succedunt matres et templum ture vaporantet maestas alto fundunt de limine voces:“Armipotens, praeses belli, Tritonia virgo,frange manu telum Phrygii praedonis et ipsumpronum sterne solo portisque effunde sub altis.”Cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus.Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenishorrebat squamis surasque incluserat auro,tempora nudus adhuc, laterique adcinxerat ensemfulgebatque alta decurrens aureus arce,exsultatque animis et spe iam praecipit hostem:qualis ubi abruptis fugit praesaepia vinclistandem liber equus campoque potitus apertoaut ille in pastus armentaque tendit equarumaut adsuetus aquae perfundi flumine notoemicat adrectisque fremit cervicibus alteluxurians, luduntque iubae per colla, per armos.Obvia cui Volscorum acie comitante Camillaoccurrit portisque ab equo regina sub ipsisdesiluit, quam tota cohors imitata relictisad terram defluxit equis; tum talia fatur:“Turne, sui merito siqua est fiducia forti,audeo et Aeneadum promitto occurrere turmaesolaque Tyrrhenos equites ire obvia contra.Me sine prima manu temptare pericula bellitu pedes ad muros subsiste et moenia serva.”Turnus ad haec, oculos horrenda in virgine fixus:“O decus Italiae virgo, quas dicere gratesquasve referre parem? Sed nunc, est omnia quandoiste animus supra, mecum partire laborem.Aeneas, ut fama fidem missique reportantexploratores, equitum levia improbus armapraemisit, quaterent campos; ipse ardua montisper deserta iugo superans adventat ad urbem.Furta paro belli convexo in tramite silvae?ut bivias armato obsidam milite fauces.Tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis;tecum acer Messapus erit turmaeque LatinaeTiburtique manus, ducis et tu concipe curam.”Sic ait, et paribus Messapum in proelia dictishortatur sociosque duces et pergit in hostem.Est curvo anfractu valles, adcommoda fraudiarmorumque dolis, quam densis frondibus atrumurget utrimque latus, tenuis quo semita ducitangustaeque ferunt fauces aditusque maligni.Hanc super in speculis summoque in vertice montisplanities ignota iacet tutique receptus,seu dextra laevaque velis occurrere pugnae,sive instare iugis et grandia volvere saxa.Huc iuvenis nota fertur regione viarumarripuitque locum et silvis insedit iniquis.Velocem interea superis in sedibus Opim,unam ex virginibus sociis sacraque caterva,compellabat et has tristis Latonia vocesore dabat: “Graditur bellum ad crudele Camilla,O virgo, et nostris nequiquam cingitur armis,cara mihi ante alias.” Neque enim novus iste Dianaevenit amor subitaque animum dulcedine movit.Pulsus ob invidiam regno viresque superbasPriverno antiqua Metabus cum excederet urbe,infantem fugiens media inter proelia bellisustulit exsilio comitem matrisque vocavitnomine Casmillae mutata parte Camillam.Ipse sinu prae se portans iuga longa petebatsolorum nemorum: tela undique saeva premebantet circumfuso volitabant milite Volsci.Ecce fugae medio summis Amasenus abundansspumabat ripis: tantus se nubibus imberruperat. Ille, innare parans, infantis amoretardatur caroque oneri timet. Omnia secumversanti subito vix haec sententia sedit.Telum immane manu valida quod forte gerebatbellator, solidum nodis et robore cocto,huic natam, libro et silvestri subere clausam,implicat atque habilem mediae circumligat hastae;quam dextra ingenti librans ita ad aethera fatur:“Alma, tibi hanc, nemorum cultrix, Latonia virgo,ipse pater famulam voveo; tua prima per aurastela tenens supplex hostem fugit. Accipe, testor,diva tuam, quae nunc dubiis committitur auris.Dixit et adducto contortum hastile lacertoimmittit: sonuere undae, rapidum super amneminfelix fugit in iaculo stridente Camilla.At Metabus, magna propius iam urgente caterva,dat sese fluvio atque hastam cum virgine victorgramineo donum Triviae de caespite vellit.Non illum tectis ullae, non moenibus urbesaccepere neque ipse manus feritate dedisset:pastorum et solis exegit montibus aevom.Hic natam in dumis interque horrentia lustraarmentalis equae mammis et lacte ferinonutribat, teneris immulgens ubera labris.Utque pedum primis infans vestigia plantisinstiterat, iaculo palmas armavit acutospiculaque ex umero parvae suspendit et arcum.Pro crinali auro, pro longae tegmine pallaetigridis exuviae per dorsum a vertice pendent.Tela manu iam tum tenera puerilia torsitet fundam tereti circum caput egit habenaStrymoniamque gruem aut album deiecit olorem.Multae illam frustra Tyrrhena per oppida matresoptavere nurum: sola contenta Dianaaeternum telorum et virginitatis amoremintemerata colit. “Vellem haud correpta fuissetmilitia tali, conata lacessere Teucros:cara mihi comitumque foret nunc una mearum.Verum age, quandoquidem fatis urgetur acerbis,abere, nympha, polo finisque invise Latinos,tristis ubi infausto committitur omine pugna.Haec cape et ultricem pharetra deprome sagittam:hac quicumque sacrum violarit volnere corpus,Tros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas.Post ego nube cava miserandae corpus et armainspoliata feram tumulo patriaeque reponam.”Dixit; at illa levis caeli delapsa per aurasinsonuit, nigro circumdata turbine corpus.At manus interea muris Troiana propinquatEtruscique duces equitumque exercitus omnis,compositi numero in turmas. Fremit aequore totoinsultans sonipes et pressis pugnat habenishuc conversus et huc; tum late ferreus hastishorret ager campique armis sublimibus ardent.Nec non Messapus contra celeresque Latiniet cum fratre Coras et virginis ala Camillaeadversi campo apparent hastasque reductisprotendunt longe dextris et spicula vibrant,adventusque virum fremitusque ardescit equorum.Iamque intra iactum teli progressus uterquesubstiterat: subito erumpunt clamore furentisqueexhortantur equos; fundunt simul undique telacrebra nivis ritu caelumque obtexitur umbra.Continuo adversis Tyrrhenus et acer Aconteusconixi incurrunt hastis primique ruinadant sonitum ingenti perfractaque quadrupedantumpectora pectoribus rumpunt: excussus Aconteusfulminis in morem aut tormento ponderis actipraecipitat longe et vitam dispergit in auras.Extemplo turbatae acies, versique Latinireiciunt parmas et equos ad moenia vertunt.Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas.Iamque propinquabant portis, rursusque Latiniclamorem tollunt et mollia colla reflectunt:hi fugiunt penitusque datis referuntur habenis.Qualis ubi alterno procurrens gurgite pontusnunc ruit ad terram scopulusque superiacit undaspumeus extremamque sinu perfundit arenam,nunc rapidus retro atque aestu revoluta resorbenssaxa fugit litusque vado labente relinquit:bis Tusci Rutulos egere ad moenia versos,bis reiecti armis respectant terga tegentes.Tertia sed postquam congressi in proelia totasimplicuere inter se acies legitque virum vir:tum vero et gemitus morientum et sanguine in altoarmaque corporaque et permixti caede virorumsemianimes volvuntur equi, pugna aspera surgit.Orsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire,hastam intorsit equo ferrumque sub aure reliquit.Quo sonipes ictu furit arduus altaque iactatvulneris impatiens arrecto pectore crura:volvitur ille excussus humi. Catillus Iollaningentemque animis, ingentem corpore et armisdeicit Herminium, nudo cui vertice fulvacaesaries nudique umeri, nec vulnera terrent:tantus in arma patet. Latos huic hasta per armosacta tremit duplicatque virum transfixa dolore.Funditur ater ubique cruor; dant funera ferrocertantes pulchramque petunt per vulnera mortem.At medias inter caedes exsultat Amazon,unum exserta latus pugnae, pharetrata Camilla,et nunc lenta manu spargens hastilia denset,nunc validam dextra rapit indefessa bipennem;aureus ex umero sonat arcus et arma Dianae.Illa etiam in tergum, siquando pulsa recessit,spicula converso fugientia dirigit arcu.At circum lectae comites, Larinaque virgoTullaque et aeratam quatiens Tarpeia securem,Italides, quas ipsa decus sibi dia Camilladelegit pacisque bonas bellique ministras:quales Threiciae cum flumina Thermodontispulsant et pictis bellantur Amazones armisseu circum Hippolyten, seu cum se Martia curruPenthesilea refert, magnoque ululante tumultufeminea exsultant lunatis agmina peltis.Quem telo primum, quem postremum, aspera virgo,deicis? Aut quot humi morientia corpora fundis?Eunaeum Clitio primum patre, cuius apertumadversi longa transverberat abiete pectus:sanguinis ille vomens rivos cadit atque cruentammandit humum moriensque suo se in volnere versat.Tum Lirim Pagasumque super; quorum alter habenassuffosso revolutus equo dum colligit, alterdum subit ac dextram labenti tendit inermem,praecipites pariterque ruunt. His addit AmastrumHippotaden, sequiturque incumbens eminus hastaTereaque Harpalycumque et Demophoonta Chrominque;quotque emissa manu contorsit spicula virgo,tot Phrygii cecidere viri. Procul Ornytus armisignotis et equo venator Iapyge fertur,cui pellis latos umeros erepta iuvencopugnatori operit, caput ingens oris hiatuset malae texere lupi cum dentibus albis,agrestisque manus armat sparus; ipse catervisvertitur in mediis et toto vertice supra est.Hunc illa exceptum, neque enim labor agmine verso,traicit et super haec inimico pectore fatur:“Silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti?Advenit qui vestra dies muliebribus armisverba redarguerit. Nomen tamen haud leve patrummanibus hoc referes, telo cecidisse Camillae.”Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrumcorpora, sed Buten aversum cuspide fixitloricam galeamque inter, qua colla sedentislucent et laevo dependet parma lacerto,Orsilochum fugiens magnumque agitata per orbemeludit gyro interior sequiturque sequentem,tum validam perque arma viro perque ossa securimaltior exsurgens oranti et multa precanticongeminat: vulnus calido rigat ora cerebro.Incidit huic subitoque aspectu territus haesitAppenninicolae bellator filius Auni,haud Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant.Isque ubi se nullo iam cursu evadere pugnaeposse neque instantem reginam avertere cernit,consilio versare dolos ingressus et astuincipit haec: “Quid tam egregium, si femina fortifidis equo? Dimitte fugam et te comminus aequomecum crede solo pugnaeque adcinge pedestri:iam nosces, ventosa ferat cui gloria fraudem.”Dixit, at illa furens acrique adcensa doloretradit equum comiti paribusque resistit in armis,ense pedes nudo puraque interrita parma.At iuvenis, vicisse dolo ratus, avolat ipse,haud mora, conversisque fugax aufertur habenisquadrupedemque citum ferrata calce fatigat.“Vane Ligus frustraque animis elate superbis,nequiquam patrias temptasti lubricus artis,nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno,”haec fatur virgo et pernicibus ignea plantistransit equum cursu frenisque adversa prehensiscongreditur poenasque inimico ex sanguine sumit:quam facile accipiter saxo sacer ales ab altoconsequitur pennis sublimem in nube columbamcomprensamque tenet pedibusque eviscerat uncis;tum cruor et vulsae labuntur ab aethere plumae.At non haec nullis hominum sator atque deorumobservans oculis summo sedet altus Olympo:Tyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saevasuscitat et stimulis haud mollibus incitat iras.Ergo inter caedes cedentiaque agmina Tarchonfertur equo variisque instigat vocibus alas,nomine quemque vocans, reficitque in proelia pulsos.“Quis metus, O numquam dolituri, O semper inertesTyrrheni, quae tanta animis ignavia venit?Femina palantis agit atque haec agmina vertit!Quo ferrum quidve haec gerimus tela inrita dextris?At non in Venerem segnes nocturnaque bellaaut ubi curva choros indixit tibia Bacchi,exspectate dapes et plenae pocula mensae,hic amor, hoc studium, dum sacra secundus haruspexnuntiet ac lucos vocet hostia pinguis in altos!”Haec effatus equum in medios, moriturus et ipse,concitat et Venulo adversum se turbidus infertdereptumque ab equo dextra complectitur hostemet gremium ante suum multa vi concitus aufert.Tollitur in caelum clamor, cunctique Latiniconvertere oculos. Volat igneus aequore Tarchonarma virumque ferens; tum summa ipsius ab hastadefringit ferrum et partis rimatur apertas,qua vulnus letale ferat; contra ille repugnanssustinet a iugulo dextram et vim viribus exit.Utque volans alte raptum cum fulva draconemfert aquila implicuitque pedes atque unguibus haesit,saucius at serpens sinuosa volumina versatadrectisque horret squamis et sibilat ore,arduus insurgens; illa haud minus urget obuncoluctantem rostro, simul aethera verberat alis:haud aliter praedam Tiburtum ex agmine Tarchonportat ovans. Ducis exemplum eventumque secutiMaeonidae incurrunt. Tum fatis debitus Arrunsvelocem iaculo et multa prior arte Camillamcircuit et quae sit fortuna facillima, temptat.Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo,hac Arruns subit et tacitus vestigia lustrat;qua victrix redit illa pedemque ex hoste reportat,hac iuvenis furtim celeris detorquet habenas.Hos aditus iamque hos aditus omnemque pererratundique circuitum et certam quatit improbus hastam.Forte sacer Cybelo Chloreus olimque sacerdosinsignis longe Phrygiis fulgebat in armisspumantemque agitabat equum, quem pellis aënisin plumam squamis auro conserta tegebat.Ipse, peregrina ferrugine clarus et ostro,spicula torquebat Lycio Gortynia cornu;aureus ex umeris erat arcus et aurea vaticassida; tum croceam chlamydemque sinusque crepantiscarbaseos fulvo in nodum collegerat auropictus acu tunicas et barbara tegmina crurum.Hunc virgo, sive ut templis praefigeret armaTroïa, captivo sive ut se ferret in aurovenatrix, unum ex omni certamine pugnaecaeca sequebatur totumque incauta per agmenfemineo praedae et spoliorum ardebat amore,telum ex insidiis cum tandem tempore captoconcitat et superos Arruns sic voce precatur:“Summe deum, sancti custos Soractis Apollo,quem primi colimus, cui pineus ardor acervopascitur et medium freti pietate per ignemcultores multa premimus vestigia pruna,da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis,omnipotens. Non exuvias pulsaeve tropaeumvirginis aut spolia ulla peto (mihi cetera laudemfacta ferent): haec dira meo dum vulnere pestispulsa cadat, patrias remeabo inglorius urbes.Audiit et voti Phoebus succedere partemmente dedit, partem volucris dispersit in auras:sterneret ut subita turbatam morte Camillam,adnuit oranti; reducem ut patria alta videret,non dedit, inque Notos vocem vertere procellae.Ergo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras,convertere animos acris oculosque tulerecuncti ad reginam Volsci. Nihil ipsa nec auraenec sonitus memor aut venientis ab aethere teli,hasta sub exsertam donec perlata papillamhaesit virgineumque alte bibit acta cruorem.Concurrunt trepidae comites dominamque ruentemsuscipiunt. Fugit ante omnis exterritus Arruns,laetitia mixtoque metu, nec iam amplius hastaecredere nec telis occurrere virginis audet.Ac velut ille, prius quam tela inimica sequantur,continuo in montis sese avius abdidit altosocciso pastore lupus magnove iuvenco,conscius audacis facti, caudamque remulcenssubiecit pavitantem utero silvasque petivit:haud secus ex oculis se turbidus abstulit Arrunscontentusque fuga mediis se immiscuit armis.Illa manu moriens telum trahit, ossa sed interferreus ad costas alto stat vulnere mucro:labitur exsanguis, labuntur frigida letolumina, purpureus quondam color ora reliquit.Tum sic exspirans Accam ex aequalibus unamadloquitur fidam ante alias, quae sola Camillae,quicum partiri curas; atque haec ita fatur:“Hactenus, Acca soror, potui: nunc vulnus acerbumconficit, et tenebris nigrescunt omnia circum.Effuge et haec Turno mandata novissima perfer:succedat pugnae Troianosque arceat urbe.Iamque vale.” Simul his dictis linquebat habenas,ad terram non sponte fluens. Tum frigida totopaulatim exsolvit se corpore lentaque collaet captum leto posuit caput, arma relinquunt,vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.Tum vero immensus surgens ferit aurea clamorsidera: deiecta crudescit pugna Camilla,incurrunt densi simul omnis copia TeucrumTyrrhenique duces Evandrique Arcades alae.At Triviae custos iamdudum in montibus Opisalta sedet summis spectatque interrita pugnas.Utque procul medio iuvenum in clamore furentumprospexit tristi multatam morte Camillam,ingemuitque deditque has imo pectore voces:“Heu nimium, virgo, nimium crudele luistisupplicium, Teucros conata lacessere bello!Nec tibi desertae in dumis coluisse Dianamprofuit aut nostras umero gessisse sagittas.Non tamen indecorem tua te regina reliquitextrema iam in morte, neque hoc sine nomine letumper gentis erit aut famam patieris inultae.Nam quicumque tuum violavit vulnere corpus,morte luet merita.” Fuit ingens monte sub altoregis Dercenni terreno ex aggere bustumantiqui Laurentis opacaque ilice tectum:hic dea se primum rapido pulcherrima nisusistit et Arruntem tumulo speculatur ab alto.Ut vidit laetantem animis ac vana tumentem,“Cur,” inquit, “diversus abis? Huc dirige gressum,huc periture veni, capias ut digna Camillaepraemia. Tune etiam telis moriere Dianae?”dixit, et aurata volucrem Threissa sagittamdeprompsit pharetra cornuque infensa tetenditet duxit longe, donec curvata coirentinter se capita et manibus iam tangeret aequis,laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam.Extemplo teli stridorem aurasque sonantisaudiit una Arruns, haesitque in corpore ferrum.Illum exspirantem socii atque extrema gementemobliti ignoto camporum in pulvere linquunt,Opis ad aetherium pennis aufertur Olympum.Prima fugit domina amissa levis ala Camillae;turbati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinasdisiectique duces desolatique maniplituta petunt et equis aversi ad moenia tendunt.Nec quisquam instantis Teucros letumque ferentissustentare valet telis aut sistere contra,sed laxos referunt umeris languentibus arcus,quadrupedumque putrem cursu quatit ungula campum.Volvitur ad muros caligine turbidus atrapulvis, et e speculis percussae pectora matresfemineum clamorem ad caeli sidera tollunt.Qui cursu portas primi inrupere patentis,hos inimica super mixto premit agmine turba;nec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso,moenibus in patriis atque inter tuta domorumconfixi exspirant animas. Pars claudere portas:nec sociis aperire viam nec moenibus audentaccipere orantis, oriturque miserrima caedesdefendentum armis aditus inque arma ruentum.Exclusi ante oculos lacrumantumque ora parentumpars in praecipitis fossas urgente ruinavolvitur, immissis pars caeca et concita frenisarietat in portas et duros obice postis.Ipsae de muris summo certamine matres,monstrat amor verus patriae, ut videre Camillam,tela manu trepidae iaciunt ac robore durostipitibus ferrum sudibusque imitantur obustispraecipites primaeque mori pro moenibus ardent.Interea Turnum in silvis saevissimus impletnuntius, et iuveni ingentem fert Acca tumultum:deletas Volscorum acies, cecidisse Camillam,ingruere infensos hostis et Marte secundoomnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri.Ille furens, et saeva Iovis sic numina pellunt,deserit obsessos collis, nemora aspera linquit.Vix e conspectu exierat campumque tenebat,cum pater Aeneas saltus ingressus apertosexsuperatque iugum silvaque evadit opaca.Sic ambo ad muros rapidi totoque ferunturagmine nec longis inter se passibus absunt;ac simul Aeneas fumantis pulvere camposprospexit longe Laurentiaque agmina vidit,et saevum Aenean adgnovit Turnus in armisadventumque pedum flatusque audivit equorum.Continuoque ineant pugnas et proelia temptent,ni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hiberotinguat equos noctemque die labente reducat:considunt castris ante urbem et moenia vallant.
Turnus ut infractos adverso Marte Latinosdefecisse videt, sua nunc promissa reposci,se signari oculis, ultro implacabilis ardetattollitque animos. Poenorum qualis in arvissaucius ille gravi venantum vulnere pectustum demum movet arma leo gaudetque comantisexcutiens cervice toros fixumque latronisinpavidus frangit telum et fremit ore cruento:haud secus adcenso gliscit violentia Turno.Tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit:“Nulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractentignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent.Congredior, fer sacra, pater, et concipe foedus.Aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam,desertorem Asiae (sedeant spectentque Latini),et solus ferro crimen commune refellam,aut habeat victos, cedat Lavinia coniunx.”Olli sedato respondit corde Latinus:“O praestans animi iuvenis, quantum ipse ferocivirtute exsuperas, tanto me impensius aequum estconsulere atque omnis metuentem expendere casus.Sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida captamulta manu, nec non aurumque animusque Latino est;sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus arvis,nec genus indecores. Sine me haec haud mollia fatusublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri.Me natam nulli veterum sociare procorumfas erat, idque omnes divique hominesque canebant.Victus amore tui, cognato sanguine victusconiugis et maestae lacrumis, vincla omnia rupi:promissam eripui genero, arma impia sumpsi.Ex illo qui me casus, quae, Turne, sequanturbella, vides, quantos primus patiare labores.Bis magna victi pugna vix urbe tuemurspes Italas; recalent nostro Thybrina fluentasanguine adhuc campique ingentes ossibus albent.Quo referor totiens? Quae mentem insania mutat?Si Turno exstincto socios sum adscire paratus,cur non incolumi potius certamina tollo?Quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicetItalia, ad mortem si te—Fors dicta refutet!—prodiderim, natam et conubia nostra petentem?Respice res bello varias; miserere parentislongaevi, quem nunc maestum patria Ardea longedividit.” Haudquaquam dictis violentia Turniflectitur: exsuperat magis aegrescitque medendo.Ut primum fari potuit, sic institit ore:”Quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro medeponas letumque sinas pro laude pacisci:et nos tela, pater, ferrumque haud debile dextraspargimus; et nostro sequitur de volnere sanguis.longe illi dea mater erit, quae nube fugacemfeminea tegat et vanis sese occulat umbris.”At regina, nova pugnae conterrita sorte,flebat et ardentem generum monitura tenebat:“Turne, per has ego te lacrimas, per siquis Amataetangit honos animum (spes tu nunc una, senectaetu requies miserae, decus imperiumque Latinite penes, in te omnis domus inclinata recumbit).unum oro: desiste manum committere Teucris.Qui te cumque manent isto certamine casus,et me, Turne, manent: simul haec invisa relinquamlumina nec generum Aenean captiva videbo.”Accepit vocem lacrimis Lavinia matrisflagrantis perfusa genas, quoi plurimus ignemsubiecit rubor et calefacta per ora cucurrit.Indum sanguineo veluti violaverit ostrosiquis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multaalba rosa: talis virgo dabat ore colores.Illum turbat amor, figitque in virgine voltus:ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam.“Ne, quaeso, ne me lacrimis neve omine tantoprosequere in duri certamina Martis euntem,O mater; neque enim Turno mora libera mortis.Nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyrannohaud placitura refer: cum primum crastina caelopuniceis invecta rotis Aurora rubebit,non Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescantet Rutuli; nostro dirimamus sanguine bellum,illo quaeratur coniunx Lavinia campo.”Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit.poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis,Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia,qui candore nives anteirent, cursibus auras.Circumstant properi aurigae manibusque lacessuntpectora plausa cavis et colla comantia pectunt.Ipse dehinc auro squalentem alboque orichalcocircumdat loricam umeris; simul aptat habendoensemque clipeumque et rubrae cornua cristae.ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parentifecerat et Stygia candentem tinxerat unda.Exin quae mediis ingenti adnixa columnaeaedibus adstabat, validam vi corripit hastam,Actoris Aurunci spolium, quassatque trementemvociferans: “Nunc, O numquam frustrata vocatushasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actorte Turni nunc dextra gerit. Da sternere corpusloricamque manu valida lacerare revulsamsemiviri Phrygis et foedare in pulvere crinisvibratos calido ferro murraque madentis.”His agitur furiis; totoque ardentis ab orescintillae absistunt, oculis micat acribus ignis:mugitus veluti cum prima in proelia taurusterrificos ciet atque irasci in cornua temptat,arboris obnixus trunco, ventosque lacessitictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena.Nec minus interea maternis saevos in armisAeneas acuit Martem et se suscitat ira,oblato gaudens componi foedere bellum,tum socios maestique metum solatur Iuli,fata docens, regique iubet responsa Latinocerta referre viros et pacis dicere leges.Postera vix summos spargebat lumine montisorta dies, cum primum alto se gurgite tolluntsolis equi lucemque elatis naribus efflant:campum ad certamen magnae sub moenibus urbisdimensi Rutulique viri Teucrique parabantin medioque focos et dis communibus arasgramineas. Alii fontemque ignemque ferebant,velati limo et verbena tempora vincti.Procedit legio Ausonidum, pilataque plenisagmina se fundunt portis. Hinc Troïus omnisTyrrhenusque ruit variis exercitus armis,haud secus instructi ferro, quam si aspera Martispugna vocet; nec non mediis in milibus ipsiductores auro volitant ostroque decori,et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilaset Messapus equum domitor, Neptunia proles.Utque dato signo spatia in sua quisque recessit,defigunt tellure hastas et scuta reclinant.Tum studio effusae matres et volgus inermuminvalidique senes turris ac tecta domorumobsedere, alii portis sublimibus adstant.At Iuno e summo, qui nunc Albanus habetur,tum neque nomen erat nec honos aut gloria monti,prospiciens tumulo campum aspectabat et ambasLaurentum Troumque acies urbemque Latini.Extemplo Turni sic est adfata sororemdiva deam, stagnis quae fluminibusque sonorispraesidet (hunc illi rex aetheris altus honoremIuppiter erepta pro virginitate sacravit):“Nympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro,scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinaemagnanimi Iovis ingratum ascendere cubile,praetulerim caelique lubens in parte locarim:disce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem.Qua visa est Fortuna pati Parcaeque sinebantcedere res Latio, Turnum et tua moenia texi:nunc iuvenem imparibus video concurrere fatis,Parcarumque dies et vis inimica propinquat.Non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum.Tu pro germano siquid praesentius audes,perge: decet. Forsan miseros meliora sequentur.”Vix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profuditterque quaterque manu pectus percussit honestum.“Non lacrumis hoc tempus,” ait Saturnia Iuno:“Adcelera et fratrem, siquis modus, eripe morti,aut tu bella cie conceptumque excute foedus:auctor ego audendi.” Sic exhortata reliquitincertam et tristi turbatam volnere mentis.Interea reges, ingenti mole Latinusquadriiugo vehitur curru, cui tempora circumaurati bis sex radii fulgentia cingunt,Solis avi specimen; bigis it Turnus in albis,bina manu lato crispans hastilia ferro;hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo,sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis,et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae,procedunt castris, puraque in veste sacerdossaetigeri fetum suis intonsamque bidentemadtulit admovitque pecus flagrantibus aris.Illi ad surgentem conversi lumina solemdant fruges manibus salsas et tempora ferrosumma notant pecudum paterisque altaria libant.Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur:“Esto nunc Sol testis et haec mihi Terra vocanti,quam propter tantos potui perferre labores,et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx,iam melior, iam, diva, precor, tuque inclute Mavors,cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques;fontisque fluviosque voco, quaeque aetheris altireligio et quae caeruleo sunt numina ponto:cesserit Ausonio si fors victoria Turno,convenit Evandri victos discedere ad urbem,cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebellesAeneadae referent ferrove haec regna lacessent,sin nostrum adnuerit nobis Victoria Martem(ut potius reor et potius di numine firment),non ego nec Teucris Italos parere iubebonec mihi regna peto: paribus se legibus ambaeinvictae gentes aeterna in foedera mittant.Sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto,imperium sollemne socer; mihi moenia Teucriconstituent, urbique dabit Lavinia nomen.”Sic prior Aeneas; sequitur sic deinde Latinussuspiciens caelum tenditque ad sidera dextram:“Haec eadem, Aenea, terram mare sidera iuroLatonaeque genus duplex Ianumque bifrontemvimque deum infernam et duri sacraria Ditis;audiat haec genitor, qui foedera fulmine sancit.Tango aras, medios ignis et numina testor:nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet,quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentemavertet, non, si tellurem effundat in undasdiluvio miscens caelumque in Tartara solvat;ut sceptrum hoc” (dextra sceptrum nam forte gerebat“numquam fronde levi fundet virgulta nec umbras,cum semel in silvis imo de stirpe recisummatre caret posuitque comas et bracchia ferro,olim arbos, nunc artificis manus aere decoroinclusit patribusque dedit gesture Latinis.”Talibus inter se firmabant foedera dictisconspectu in medio procerum. Tum rite sacratasin flammam iugulant pecudes et viscera viviseripiunt cumulantque oneratis lancibus aras.At vero Rutulis inpar ea pugna videriiamdudum et vario misceri pectora motu;tum magis, ut propius cernunt non viribus aequis.Adiuvat incessu tacito progressus et aramsuppliciter venerans demisso lumine Turnustabentesque genae et iuvenali in corpore pallor.Quem simul ac Iuturna soror crebrescere viditsermonem et volgi variare labantia corda,in medias acies, formam adsimulata Camerti,cui genus a proavis ingens clarumque paternaenomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis,in medias dat sese acies haud nescia rerumrumoresque serit varios ac talia fatur:“Non pudet, O Rutuli, pro cunctis talibus unamobiectare animam? Numerone an viribus aequinon sumus? En omnes et Troes et Arcades hi suntfatalesque manus, infensa Etruria Turno:vix hostem, alterni si congrediamur, habemus.Ille quidem ad superos, quorum se devovet aris,succedet fama vivusque per ora feretur:nos patria amissa dominis parere superbiscogemur, qui nunc lenti consedimus arvis.”Talibus incensa est iuvenum sententia dictisiam magis atque magis, serpitque per agmina murmur;ipsi Laurentes mutati ipsique Latini.Qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutemsperabant, nunc arma volunt foedusque precanturinfectum et Turni sortem miserantur iniquam.His aliud maius Iuturna adiungit et altodat signum caelo, quo non praesentius ullumturbavit mentes Italas monstroque fefellit.Namque volans rubra fulvus Iovis ales in aethralitoreas agitabat aves turbamque sonantemagminis aligeri, subito cum lapsus ad undascycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis.Adrexere animos Itali, cunctaeque volucresconvertunt clamore fugam, mirabile visu,aetheraque obscurant pennis hostemque per aurasfacta nube premunt, donec vi victus et ipsopondere defecit, praedamque ex unguibus alesproiecit fluvio penitusque in nubila fugit.Tum vero augurium Rutuli clamore salutantexpediuntque manus; primusque Tolumnius augur“Hoc erat, hoc, votis,” inquit, “quod saepe petivi.Adcipio adgnoscoque deos; me, me duce ferrumcorripite, O miseri, quos improbus advena belloterritat invalidas ut aves et litora vestravi populat: petet ille fugam penitusque profundovela dabit. Vos unanimi densete catervaset regem vobis pugna defendite raptum.”Dixit et adversos telum contorsit in hostisprocurrens: sonitum dat stridula cornus et aurascerta secat. Simul hoc, simul ingens clamor et omnesturbati cunei calefactaque corda tumultu.Hasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrumcorpora constiterant contra, quos fida crearatuna tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo,horum unum ad medium, teritur qua sutilis alvobalteus et laterum iuncturas fibula mordetegregium forma iuvenem et fulgentibus armistransadigit costas fulvaque effundit harena.At fratres, animosa phalanx accensaque luctu,pars, gladios stringunt manibus, pars missile ferrumcorripiunt caecique ruunt. Quos agmina contraprocurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundantTroes Agyllinique et pictis Arcades armis:sic omnis amor unus habet decernere ferro.Diripuere aras, it toto turbida caelotempestas telorum ac ferreus ingruit imber,craterasque focosque ferunt. Fugit ipse Latinuspulsatos referens infecto foedere divos.Infrenant alii currus aut corpora saltusubiciunt in equos et strictis ensibus adsunt.Messapus regem regisque insigne gerentem,Tyrrhenum Aulesten, avidus confundere foedus,adverso proterret equo: ruit ille recedenset miser oppositis a tergo involvitur arisin caput inque umeros. At fervidus advolat hastaMessapus teloque orantem multa trabalidesuper altus equo graviter ferit atque ita fatur:“Hoc habet, haec melior magnis data victima divis.”Concurrunt Itali spoliantque calentia membra.Obvius ambustum torrem Corynaeus ab aracorripit et venienti Ebuso plagamque ferentioccupat os flammis: olli ingens barba reluxitnidoremque ambusta dedit. Super ipse secutuscaesariem laeva turbati corripit hostisinpressoque genu nitens terrae adplicat ipsum:sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsumpastorem primaque acie per tela ruentem,ense sequens nudo superimminet: ille securiadversi frontem mediam mentumque reductadisicit et sparso late rigat arma cruore.Olli dura quies oculos et ferreus urgetsomnus, in aeternam conduntur lumina noctem.At pius Aeneas dextram tendebat inermemnudato capite atque suos clamore vocabat:“Quo ruitis? Quaeve ista repens discordia surgit?O cohibete iras! Ictum iam foedus et omnescompositae leges; mihi ius concurrere soli;me sinite atque auferte metus; ego foedera faxofirma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra.”Has inter voces, media inter talia verbaecce viro stridens alis adlapsa sagitta estincertum qua pulsa manu, quo turbine adacta,Quis tantam Rutulis laudem, casusne deusne,adtulerit: pressa est insignis gloria facti.nec sese Aeneae iactavit vulnere quisquam.Turnus ut Aenean cedentem ex agmine viditturbatosque duces, subita spe fervidus ardet:poscit equos atque arma simul saltuque superbusemicat in currum et manibus molitur habenas.Multa virum volitans dat fortia corpora Leto,semineces volvit multos aut agmina curruproterit aut raptas fugientibus ingerit hastas.Qualis apud gelidi cum flumina concitus Hebrisanguineus Mavors clipeo increpat atque furentisbella movens immittit equos; illi aequore apertoante Notos Zephyrumque volant; gemit ultima pulsuThraca pedum; circumque atrae Formidinis oraIraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur:talis equos alacer media inter proelia Turnusfumantis sudore quatit, miserabile caesishostibus insultans; spargit rapida ungula roressanguineos, mixtaque cruor calcatur harena.Iamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque,hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus amboImbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipsenutrierat Lycia paribusque ornaverat armis,vel conferre manum vel equo praevertere ventos.Parte alia media Eumedes in proelia fertur,antiqui proles bello praeclara Dolonis,nomine avum referens, animo manibusque parentem,qui quondam, castra ut Danaum speculator adiret,ausus Pelidae pretium sibi poscere currus;illum Tydides alio pro talibus ausisadfecit pretio, nec equis adspirat Achillis.Hunc procul ut campo Turnus prospexit aperto,ante levi iaculo longum per inane secutussistit equos biiugis et curru desilit atquesemianimi lapsoque supervenit et pede colloimpresso dextrae mucronem extorquet et altofulgentem tinguit iugulo atque haec insuper addit:“En agros et quam bello, Troiane, petisti,Hesperiam metire iacens: haec praemia qui meferro ausi temptare ferunt, sic moenia condunt.”Huic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit.Chloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumqueet sternacis equi lapsum cervice Thymoeten.Ac velut Edoni Boreae cum spiritus altoinsonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus,qua venti incubuere, fugam dant nubila caelo:sic Turno, quacumque viam secat, agmina ceduntconversaeque ruunt acies; fert impetus ipsum,et cristam adverso curru quatit aura volantem.Non tulit instantem Phegeus animisque frementem:obiecit sese ad currum et spumantia frenisora citatorum dextra detorsit equorum.Dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectumlancea consequitur rumpitque infixa bilicemloricam et summum degustat volnere corpus.Ille tamen clipeo obiecto conversus in hostemibat et auxilium ducto mucrone petebat:cum rota praecipitem et procursu concitus axisimpulit effunditque solo, Turnusque secutusimam inter galeam summi thoracis et orasabstulit ense caput truncumque reliquit harenae.Atque ea dum campis victor dat funera Turnus,interea Aenean Mnestheus et fidus AchatesAscaniusque comes castris statuere cruentum,alternos longa nitentem cuspide gressus.Saevit et infracta luctatur arundine telumeripere auxilioque viam, quae proxima, poscitense secent lato vulnus telique latebramrescindant penitus seseque in bella remittant.Iamque aderat Phoebo ante alios dilectus IapyxIasides, acri quondam cui captus amoreipse suas artes, sua munera, laetus Apolloaugurium citharamque dabat celerisque sagittas.Ille ut depositi proferret fata parentis,scire potestates herbarum usumque medendimaluit et mutas agitare inglorius artes.Stabat acerba fremens, ingentem nixus in hastamAeneas magno iuvenum et maerentis Iuliconcursu, lacrimis immobilis. Ille retortoPaeonium in morem senior succinctus amictumulta manu medica Phoebique potentibus herbisnequiquam trepidat, nequiquam spicula dextrasollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum.Nulla viam Fortuna regit, nihil auctor Apollosubvenit; et saevus campis magis ac magis horrorcrebrescit propiusque malum est. Iam pulvere caelumstare vident: subeunt equites, et spicula castrisdensa cadunt mediis. It tristis ad aethera clamorbellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum.Hic Venus, indigno nati concussa dolore,dictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida,puberibus caulem foliis et flore comantempurpureo; non illa feris incognita caprisgramina, cum tergo volucres haesere sagittae:hoc Venus, obscuro faciem circumdata nimbo,detulit; hoc fusum labris splendentibus amneminficit occulte medicans spargitque salubrisambrosiae sucos et odoriferam panaceam.Fovit ea volnus lympha longaevus Iapyxignorans, subitoque omnis de corpore fugitquippe dolor, omnis stetit imo volnere sanguis;iamque secuta manum nullo cogente sagittaexcidit, atque novae rediere in pristina vires.“Arma citi properate viro! Quid statis?” Iapyxconclamat primusque animos adcendit in hostem.“Non haec humanis opibus, non arte magistraproveniunt neque te, Aenea, mea dextera servat:maior agit deus atque opera ad maiora remittit.”Ille avidus pugnae suras incluserat aurohinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat.Postquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est,Ascanium fusis circum complectitur armissummaque per galeam delibans oscula fatur:“Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem,fortunam ex aliis. Nunc te mea dextera bellodefensum dabit et magna inter praemia ducet.Tu facito, mox cum matura adoleverit aetas,sis memor, et te animo repetentem exempla tuorumet pater Aeneas et avunculus excitet Hector.”Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens,telum immane manu quatiens; simul agmine densoAntheusque Mnestheusque ruunt omnisque relictisturba fluit castris: tum caeco pulvere campusmiscetur pulsuque pedum tremit excita tellus.Vidit ab adverso venientis aggere Turnus,videre Ausonii, gelidusque per ima cucurritossa tremor: prima ante omnis Iuturna Latinosaudiit adgnovitque sonum et tremefacta refugit.Ille volat campoque atrum rapit agmen aperto.Qualis ubi ad terras abrupto sidere nimbusit mare per medium; miseris heu praescia longehorrescunt corda agricolis, dabit ille ruinasarboribus stragemque satis, ruet omnia late;ante volant sonitumque ferunt ad litora venti:talis in adversos ductor Rhoeteius hostisagmen agit, densi cuneis se quisque coactisadglomerant. Ferit ense gravem Thymbraeus Osirim,Archetium Mnestheus, Epulonem obtruncat AchatesUfentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur,primus in adversos telum qui torserat hostis.Tollitur in caelum clamor, versique vicissimpulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros.Ipse neque aversos dignatur sternere Mortinec pede congressos aequo nec tela ferentisinsequitur: solum densa in caligine Turnumvestigat lustrans, solum in certamina poscit.Hoc concussa metu mentem Iuturna viragoaurigam Turni media inter lora Metiscumexcutit et longe lapsum temone relinquit:ipsa subit manibusque undantis flectit habenas,cuncta gerens, vocemque et corpus et arma Metisci.Nigra velut magnas domini cum divitis aedespervolat et pennis alta atria lustrat hirundo,pabula parva legens nidisque loquacibus escas,et nunc porticibus vacuis, nunc umida circumstagna sonat: similis medios Iuturna per hostisfertur equis rapidoque volans obit omnia curruiamque hic germanum iamque hic ostentat ovantemnec conferre manum patitur, volat avia longe.Haud minus Aeneas tortos legit obvius orbesvestigatque virum et disiecta per agmina magnavoce vocat. Quotiens oculos coniecit in hostemalipedumque fugam cursu temptavit equorum,aversos totiens currus Iuturna retorsit.Heu quid agat? Vario nequiquam fluctuat aestu,diversaeque vocant animum in contraria curae.Huic Messapus, uti laeva duo forte gerebatlenta levis cursu praefixa hastilia ferro,horum unum certo contorquens dirigit ictu.Substitit Aeneas et se collegit in arma,poplite subsidens; apicem tamen incita summumhasta tulit summasque excussit vertice cristas.Tum vero adsurgunt irae; insidiisque subactus,diversos ubi sensit equos currumque referri,multa Iovem et laesi testatus foederis arasiam tandem invadit medios et Marte secundoterribilis saevam nullo discrimine caedemsuscitat irarumque omnis effundit habenas.Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedesdiversas obitumque ducum, quos aequore totoinque vicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros,expediat? Tanton placuit concurrere motu.Iuppiter, aeterna gentis in pace futuras?Aeneas Rutulum Sucronem, ea prima ruentispugna loco statuit Teucros, haud multa morantemexcipit in latus et, qua fata celerrima, crudumtransadigit costas et cratis pectoris ensem.Turnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren,congressus pedes, hunc venientem cuspide longa,hunc mucrone ferit curruque abscisa duorumsuspendit capita et rorantia sanguine portat.Ille Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum,tris uno congressu, et maestum mittit Oniten,nomen Echionium matrisque genus Peridiae,hic fratres Lycia missos et Apollinis agriset iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten,Arcada, piscosae cui circum flumina Lernaears fuerat pauperque domus nec nota potentummunera conductaque pater tellure serebat.Ac velut immissi diversis partibus ignesarentem in silvam et virgulta sonantia lauro,aut ubi decursu rapido de montibus altisdant sonitum spumosi amnes et in aequora curruntquisque suum populatus iter: non segnius amboAeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc nuncfluctuat ira intus, rumpuntur nescia vincipectora, nunc totis in Volnera viribus itur.Murranum hic, atavos et avorum antiqua sonantemnomina per regesque actum genus omne Latinos,praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxiexcutit effunditque solo: hunc lora et iuga subterprovolvere rotae, crebro super ungula pulsuincita nec domini memorum proculcat equorum.Ille ruenti Hyllo animisque immane frementioccurrit telumque aurata ad tempora torquet:olli per galeam fixo stetit hasta cerebro.Dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheueripuit Turno. Nec di texere CupencumAenea veniente sui: dedit obvia ferropectora, nec misero clipei mora profuit aerei.Te quoque Laurentes viderunt, Aeole, campioppetere et late terram consternere tergoOccidis, Argivae quem non potuere phalangessternere nec Priami regnorum eversor Achilles;hic tibi mortis erant metae: domus alta sub Ida,Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum.Totae adeo conversae acies, omnesque Latini,omnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestuset Messapus equum domitor et fortis AsilasTuscorumque phalanx Evandrique Arcades alae,pro se quisque viri summa nituntur opum vi:nec mora nec requies, vasto certamine tendunt.Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit,iret ut ad muros urbique adverteret agmenocius et subita turbaret clade Latinos.Ille ut vestigans diversa per agmina Turnumhuc atque huc acies circumtulit, aspicit urbemimmunem tanti belli atque impune quietam.Continuo pugnae adcendit maioris imago:Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestumductores tumulumque capit, quo cetera Teucrumconcurrit legio nec scuta aut spicula densideponunt. Celso medius stans aggere fatur:“Nequa meis esto dictis mora; Iuppiter hac stat,neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito.Urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini,ni frenum accipere et victi parere fatentur,eruam et aequa solo fumantia culmina ponam.Scilicet exspectem, libeat dum proelia Turnonostra pati rursusque velit concurrere victus?Hoc caput, O cives, haec belli summa nefandi:ferte faces propere foedusque reposcite flammis.”Dixerat, atque animis pariter certantibus omnesdant cuneum densaque ad muros mole feruntur.Scalae improviso subitusque apparuit ignis.Discurrunt alii ad portas primosque trucidant,ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis.Ipse inter primos dextram sub moenia tenditAeneas magnaque incusat voce Latinumtestaturque deos, iterum se ad proelia cogi,bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi.Exoritur trepidos inter discordia civis:urbem alii reserare iubent et pandere portasDardanidis ipsumque trahunt in moenia regem,arma ferunt alii et pergunt defendere muros.Inclusas ut cum latebroso in pumice pastorvestigavit apes fumoque implevit amaro:illae intus trepidae rerum per cerea castradiscurrunt magnisque acuunt stridoribus iras;volvitur ater odor tectis, tum murmure caecointus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras.Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis,quae totam luctu concussit funditus urbem.Regina ut tectis venientem prospicit hostem,incessi muros, ignis ad tecta volare,nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni:infelix pugnae iuvenem in certamine creditexstinctum et, subito mentem turbata dolore,se causam clamat crimenque caputque malorum,multaque per maestum demens effata furorempurpureos moritura manu discindit amictuset nodum informis leti trabe nectit ab alta.Quam cladem miserae postquam accepere Latinae,filia prima manu flavos Lavinia criniset roseas laniata genas, tum cetera circumturba furit: resonant late plangoribus aedes.Hinc totam infelix volgatur fama per urbem.Demittunt mentes; it scissa veste Latinus,coniugis attonitus fatis urbisque ruina,canitiem immundo perfusam pulvere turpans.Multaque se incusat, qui non acceperit anteDardanium Aenean generumque adsciverit ultro.Interea extremo bellator in aequore Turnuspalantis sequitur paucos iam segnior atqueiam minus atque minus successu laetus equorumattulit hunc illi caecis terroribus auracommixtum clamorem adrectasque impulit auresconfusae sonus urbis et inlaetabile murmur.“Ei mihi! Quid tanto turbantur moenia luctu?Quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?”Sic ait adductisque amens subsistit habenis.Atque huic, in faciem soror ut conversa Metisciaurigae currumque et equos et lora regebat,talibus occurrit dictis: “Hac, Turne, sequamurTroiugenas, qua prima viam victoria pandit;sunt alii, qui tecta manu defendere possint.Ingruit Aeneas Italis et proelia miscet:et nos saeva manu mittamus funera Teucris.Nec numero inferior pugnae nec honore recedes.”Turnus ad haec:“O soror, et dudum adgnovi, cum prima per artemfoedera turbasti teque haec in bella dedisti,et nunc nequiquam fallis dea. Sed quis Olympodemissam tantos voluit te ferre labores?An fratris miseri letum ut crudele videres?Nam quid ago? Aut quae iam spondet Fortuna salutem?Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantemMurranum, quo non superat mihi carior alter,oppetere ingentem atque ingenti volnere victum.Occidit infelix nostrum ne dedecus Ufensadspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis.Exscindine domos (id rebus defuit unum)perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam?Terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit?Usque adeone mori miserum est? Vos O mihi Maneseste boni, quoniam superis aversa voluntas!Sancta ad vos anima atque istius nescia culpaedescendam, magnorum haud umquam indignus avorum.Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostisvectus equo spumante Saces, adversa sagittasaucius ora, ruitque implorans nomine Turnum:“Turne, in te suprema salus: miserere tuorum.Fulminat Aeneas armis summasque minaturdeiecturum arces Italum exscidioque daturum;iamque faces ad tecta volant. In te ora Latini,in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus,quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat.Praeterea regina, tui fidissima, dextraoccidit ipsa sua lucemque exterrita fugit.Soli pro portis Messapus et acer Atinassustentant aciem. Circum hos utrimque phalangesstant densae, strictisque seges mucronibus horretferrea: tu currum deserto in gramine versas.”Obstipuit varia confusus imagine rerumTurnus et obtutu tacito stetit. Aestuat ingensuno in corde pudor mixtoque insania luctuet furiis agitatus amor et conscia virtus.Ut primum discussae umbrae et lux reddita menti,ardentis oculorum orbes ad moenia torsitturbidus eque rotis magnam respexit ad urbem.Ecce autem flammis inter tabulata volutusad caelum undabat vortex turrimque tenebat,turrim, compactis trabibus quam eduxerat ipsesubdideratque rotas pontisque instraverat altos.“Iam iam fata, soror, superant; absiste morari;quo deus et quo dura vocat Fortuna, sequamur.Stat conferre manum Aeneae, stat quidquid acerbi estmorte pati; neque me indecorem, germana, videbisamplius. Hunc, oro, sine me furere ante furorem.”Dixit et e curru saltum dedit ocius arvisperque hostis, per tela ruit maestamque sororemdeserit ac rapido cursu media agmina rumpit.Ac veluti montis saxum de vertice praecepscum ruit avulsum vento, seu turbidus imberproluit aut annis solvit sublapsa vetustas;fertur in abruptum magno mons improbus actuexsultatque solo, silvas armenta virosqueinvolvens secum: disiecta per agmina Turnussic urbis ruit ad muros, ubi plurima fusosanguine terra madet striduntque hastilibus aurae,significatque manu et magno simul incipit ore:“Parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini;quaecumque est Fortuna, mea est: me verius unumpro vobis foedus luere et decernere ferro.”Discessere omnes medii spatiumque dedere.At pater Aeneas audito nomine Turnideserit et muros et summas deserit arcespraecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit,laetitia exsultans, horrendumque intonat armis;quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse corusciscum fremit ilicibus quantus gaudetque nivalivertice se attollens pater Appenninus ad auras.Iam vero et Rutuli certatim et Troes et omnesconvertere oculos Itali, quique alta tenebantmoenia quique imos pulsabant ariete muros,armaque deposuere umeris. Stupet ipse Latinusingentis, genitos diversis partibus orbis,inter se coiisse viros et cernere ferro.Atque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi,procursu rapido, coniectis eminus hastis,invadunt Martem clipeis atque aere sonoro.Dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictuscongeminant: fors et virtus miscentur in unum.Ac velut ingenti Sila summove Taburnocum duo conversis inimica in proelia taurifrontibus incurrunt; pavidi cessere magistri,stat pecus omne metu mutum mussantque iuvencae,quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur;illi inter sese multa vi volnera miscentcornuaque obnixi infigunt et sanguine largocolla armosque lavant; gemitu nemus omne remugit:non alitur Tros Aeneas et Daunius herosconcurrunt clipeis; ingens fragor aethera complet.Iuppiter ipse duas aequato examine lancessustinet et fata imponit diversa duorum,quem damnet labor et quo vergat pondere letum;Emicat hic, impune putans, et corpore totoalte sublatum consurgit Turnus in ensemet ferit: exclamant Troes trepidique Latini,arrectaeque amborum acies. At perfidus ensisFrangitur in medioque ardentem deserit ictu ni fuga subsidio subeat. Fugit ocior euro,ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem.Fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctosconscendebat equos, patrio mucrone relicto,dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci.Idque diu, dum terga dabant palantia Teucri,suffecit: postquam arma dei ad Volcania ventumst,mortalis mucro glacies ceu futilis ictudissiluit; fulva resplendent fragmina harena.Ergo amens diversa fuga petit aequora Turnuset nunc huc, inde huc incertos implicat orbesundique enim densa Teucri inclusere corona,atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt.Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagittainterdum genua impediunt cursumque recusant,insequitur trepidique pedem pede fervidus urget:inclusum veluti siquando flumine nanctuscervum aut puniceae saeptum formidine pinnaevenator cursu canis et latratibus instat;ille autem, insidiis et ripa territus alta,mille fugit refugitque vias; at vividus Umberhaeret hians, iam iamque tenet similisque tenentiincrepuit malis morsuque elusus inani est.Tum vero exoritur clamor, ripaeque lacusqueresponsant circa et caelum tonat omne tumultu.Ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis,nomine quemque vocans, notumque efflagitat ensem.Aeneas mortem contra praesensque minaturexitium, si quisquam adeat, terretque trementisexcisurum urbem minitans et saucius instat.Quinque orbis explent cursu totidemque retexunthuc illuc; neque enim levia aut ludicra petunturpraemia, sed Turni de vita et sanguine certant.Forte sacer Fauno foliis oleaster amarishic steterat, nautis olim venerabile lignum,servati ex undis ubi figere dona solebantLaurenti divo et votas suspendere vestes,sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrumsustulerant, puro ut possent concurrere campo.Hic hasta Aeneae stabat, huc impetus illamdetulerat fixam et lenta in radice tenebat.Incubuit voluitque manu convellere ferrumDardanides teloque sequi, quem prendere cursunon poterat. Tum vero amens formidine Turnus“Faune, precor, miserere,” inquit, “tuque optima ferrumterra tene, colui vestros si semper honores,quos contra Aeneadae bello fecere profanos.”Dixit opemque dei non cassa in vota vocavit.Namque diu luctans lentoque in stirpe moratusviribus haud ullis valuit discludere morsusroboris Aeneas. Dum nititur acer et instat,rursus in aurigae faciem mutata Metisciprocurrit fratrique ensem dea Daunia reddit.Quod Venus audaci nymphae indignata licereadcessit telumque alta ab radice revellit.Olli sublimes armis animisque refecti,hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta,adsistunt contra certamina Martis anheli.Iunonem interea rex omnipotentis Olympiadloquitur fulva pugnas de nube tuentem:“Qua iam finis erit, coniunx? Quid denique restat?Indigetem Aenean scis ipsa et scire faterisdeberi caelo fatisque ad sidera tolli.Quid struis, aut qua spe gelidis in nubibus haeres?Mortalin decuit violari volnere divom,aut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?)ereptum reddi Turno et vim crescere victis?Desine iam tandem precibusque inflectere nostris,ni te tantus edit tacitam dolor et mihi curaesaepe tuo dulci tristes ex ore recursent,ventum ad supremum est. Terris agitare vel undisTroianos potuisti, infandum adcendere bellum,deformare domum et luctu miscere hymenaeos:ulterius temptare veto.” Sic Iuppiter orsus;sic dea submisso contra Saturnia voltu:“Ista quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas,Iuppiter, et Turnum et terras invita reliqui;nec tu me aeria solam nunc sede videresdigna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsastarem acie traheremque inimica in proelia Teucros.Iuturnam misero, fateor, succurrere fratrisuasi et pro vita maiora audere probavi,non ut tela tamen, non ut contenderet arcum:adiuro Stygii caput implacabile fontis,una superstitio superis quae reddita divis.Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.Illud te, nulla fati quod lege tenetur,pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:cum iam conubis pacem felicibus, esto,component, cum iam leges et foedera iungent,ne vetus indigenas nomen mutare Latinosneu Troas fieri iubeas Teucrosque vocariaut vocem mutare viros aut vertere vestem.Sit Latium, sint Albani per saecula reges,sit Romana potens Itala virtute propago:occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.”Olli subridens hominum rerumque repertor“Es germana Iovis Saturnique altera proles:irarum tantos volvis sub pectore fluctus.Verum age et inceptum frustra submitte furoremdo quod vis, et me victusque volensque remitto.Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,utque est nomen erit; commixti corpore tantumsubsident Teucri. Morem ritusque sacrorumadiciam faciamque omnis uno ore Latinos.Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,supra homines, supra ire deos pietate videbis,nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.”Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit.Interea excedit caelo nubemque relinquit.His actis aliud genitor secum ipse volutatIuturnamque parat fratris dimittere ab armis.Dicuntur geminae pestes cognomine Dirae,quas et Tartaream Nox intempesta Megaeramuno eodemque tulit partu paribusque revinxitserpentum spiris ventosasque addidit alas.Hae Iovis ad solium saevique in limine regisadparent acuuntque metum mortalibus aegris,siquando letum horrificum morbosque deum rexmolitur meritas aut bello territat urbes.Harum unam celerem demisit ab aethere summoIuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit.Illa volat celerique ad terram turbine fertur.Non secus ac nervo per nubem impulsa sagitta,armatam saevi Parthus quam felle veneni,Parthus sive Cydon, telum immedicabile, torsit,stridens et celeris incognita transilit umbras:talis se sata Nocte tulit terrasque petivit.Postquam acies videt Iliacas atque agmina Turni,alitis in parvae subitam conlecta figuram,quae quondam in bustis aut culminibus desertisnocte sedens serum canit importuna per umbras,hanc versa in faciem Turni se pestis ob orafertque refertque sonans clipeumque everberat alis.Olli membra novus solvit formidine torpor,adrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.At procul ut Dirae stridorem adgnovit et alas,infelix crinis scindit Iuturna solutos,unguibus ora soror foedans et pectora pugnis:“Quid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare?Aut quid iam durae superat mihi? Qua tibi lucemarte morer? Talin possum me opponere monstro?Iam iam linquo acies. Ne me terrete timentem,obscenae volucres: alarum verbera noscoletalemque sonum, nec fallunt iussa superbamagnanimi Iovis. Haec pro virginitate reponit?Quo vitam dedit aeternam? Cur mortis ademptastcondicio? Possem tantos finire doloresnunc certe et misero fratri comes ire per umbras!Immortalis ego? Aut quicquam mihi dulce meorumte sine, frater, erit? O quae satis ima dehiscetterra mihi Manisque deam demittet ad imos?”Tantum effata caput glauco contexit amictumulta gemens et se fluvio dea condidit alto.Aeneas instat contra telumque coruscatingens arboreum et saevo sic pectore fatur:“Quae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractas?Non cursu, saevis certandum est comminus armis.Verte omnis tete in facies et contrahe quidquidsive animis sive arte vales; opta ardua pennisastra sequi clausumve cava te condere terra.”Ille caput quassans ” Non me tua fervida terrentdicta, ferox: di me terrent et Iuppiter hostis.”Nec plura effatus saxum circumspicit ingens,saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat,limes agro positus, litem ut discerneret arvis.Vix illud lecti bis sex cervice subirent,qualia nunc hominum producit corpora tellus:ille manu raptum trepida torquebat in hostemaltior insurgens et cursu concitus heros.Sed neque currentem se nec cognoscit euntemtollentemve manus saxumve immane moventem;genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis.Tum lapis ipse viri, vacuum per inane volutus,nec spatium evasit totum neque pertulit ictum.Ac velut in somnis, oculos ubi languida pressitnocte quies, nequiquam avidos extendere cursusvelle videmur et in mediis conatibus aegrisuccidimus, non lingua valet, non corpore notaesufficiunt vires, nec vox aut verba sequuntur:sic Turno, quacumque viam virtute petivit,successum dea dira negat. Tum pectore sensusvertuntur varii. Rutulos aspectat et urbemcunctaturque metu letumque instare tremescit;nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem,nec currus usquam videt aurigamve sororem.Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat,sortitus fortunam oculis, et corpore totoeminus intorquet. Murali concita numquamtormento sic saxa fremunt, nec fulmine tantidissultant crepitus. Volat atri turbinis instarexitium dirum hasta ferens orasque recluditloricae et clipei extremos septemplicis orbes.Per medium stridens transit femur. Incidit ictusingens ad terram duplicato poplite Turnus.Consurgunt gemitu Rutuli, totusque remugitmons circum, et vocem late nemora alta remittuntIlle humilis supplexque oculos, dextramque precantemprotendens, “Equidem merui nec deprecor,” inquit:“utere sorte tua. Miseri te siqua parentistangere cura potest, oro (fuit et tibi talisAnchises genitor), Dauni miserere senectaeet me seu corpus spoliatum lumine mavisredde meis. Vicisti, et victum tendere palmasAusonii videre; tua est Lavinia coniunx:ulterius ne tende odiis.” Stetit acer in armisAeneas, volvens oculos, dextramque repressit;et iam iamque magis cunctantem flectere sermocoeperat, infelix umero cum apparuit altobalteus et notis fulserunt cingula bullisPallantis pueri, victum quem volnere Turnusstraverat atque umeris inimicum insigne gerebat.Ille, oculis postquam saevi monimenta dolorisexuviasque hausit, furiis accensus et iraterribilis, “Tune hinc spoliis indute meorumeripiare mihi? Pallas te hoc volnere, Pallasimmolat et poenam scelerato ex sanguine sumit,”hoc dicens ferrum adverso sub pectore conditfervidus. Ast illi solvuntur frigore membravitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.