Tusculanae Disputationes

PRAEFATIO

Tusculanas disputationes a se confectas editasque esse Cicero ipse div. 2,2 testatur. Ibi enim postquam quinque libros de finibus a se conscriptos esse commemoravit, sic pergit: Totidem subsecuti libri Tusculanarum disputatio- num res ad beate vivendum maxime necessarias aperue- runt. primus enim est de contemnenda morte, secundus de tolerando dolore, de aegritudine lenienda tertius, quar- tus de reliquis animi perturbationibus, quintus eum lo- cum conplexus est, qui totam philosophiam maxime in- lustrat; docet enim ad beate vivendum virtutem se ipsa esse contentam. quibus rebus editis tres libri perfecti sunt de natura deorum eqs. atque consilium quidem certe primae disputationis condendae eum a. 45 iam ante mensem Quintilem, quo libri de finibus Bruto missi sunt (Schiche praef. XII), cepisse apparet, si quidem iam in epistula a. d. IV. Kal. Iun. anni 45 Attico data (13, 32,2 cf. 31,2 33,2) ab eo petit ut Dicaearchi libros περὶ ψυχῆς sibi mittat, quibus sine dubio in disputatione de immortalitate animae uti volebat (p. 228,2 256,23). quo vero tempore opus ad umbilicum adduxerit, non constat. nam qugd ineunte mense Sextili ab Attico libros petit ad quaestiones de natura deorum pertinentes (13, 39, 2), inde minime concludere licet Tusculanas disputationes iam turn absolutas fuisse. perfectos enim libros de natura deorum esse Tusculanis disputationibus editis cum div. 2,2 non sine certo consilio dicere videaturHoc neglexit Schiche qui in prima editione et in annalibus qui dicuntur Jahresb. d. phil. Vereins zu Berlin XXIV p. 237 sqq. Tusc. disputationes ante Sextilem a. 45 compositas esse statuit. — quam incertum sit argumentum ex epistula illa petitum, etiam inde apparet quod eodem modo ex ep. 13,8 qua ab Attico παναιτίου περὶ προνοίας petit concludere liceret iam ineunte Iunio Tusculanas conscriptas fuisse.), ultro eo deducimur ut coeptos eos iam antea esse putemus, neque quicquam impedit quominus Ciceronem in utroque opere condendo simul occupatum fuisse statuamus.Immo hoc suadet locus Tusculanarum (1,28.9) cum nat. deor. 2, 62 1,119 comparatus cf. Comm. ad I, 28.9 atque eiusdem pag. 24.) etsi autem mutationum rei publicae Caesaris morte factarum nusquam in Tusculanis ratio habetur, tamen casui tribui vix potest quod a. d. XV. Kal. Iun. a. 44 demum Cicero Attico scribit (15, 2, 4): 'quod prima disputatio Tusculana te confirmat, sane gaudeo' paucisque diebus post (a. d. IX. Kal. Iun. epist. 15,4,2. 3) Atticum Tusculanas disputationes saepe usurpare commemorat. cum igitur tum demum Atticus eas cum otio ac studio legisse videatur, vix errabimus si non fere ante initium a. 44 eas absolutas esse concludemus.

Tusculanas disputationes cum et locis modo allatis (div. 2,2 Att. 15,2,4; 4,2.3) et Tusc. V, fat. 4 opus suum constanter nominet, dubium esse non potest quin sic illud inscribere voluerit. itaque brevitatis tantum studio tribuendum est quod veteres auctores in afferendis his libris plerumque verbum 'disputationes' omittunt,Plenam tamen inscriptionem exhibent Lact. inst. 3,13,14 (qui tribus allis locis 'disputationes' omittit), Hieronymus adv. Pelag. 1, Boethius in Cic. top. 372, 30.) licet etiam archetypum X e quo codices nostri fluxerunt ad eorum consuetudinem inscriptum fuerit. recte vero corrector Vaticani qui nobis alterius memoriae testis est uno saltem loco illud verbum addidit (v. infra p. XIV)Thormeyer, De Valerio Maximo et Cicerone, Gottingae 1902 p. 68sqq.).

Non autem Attico amico soli sed eruditissimo cuique Romanorum hi libri placuisse videntur. nam ut non dicam Valerium Maximum multa ex iis exempla hausisseThormeyer, De Valerio Maximo et Cicerone, Gottingae 1902 p. 68sqq.) Horatium Senecam Quintilianum Iuvenalem, fortasse etiam Ovidium et Taciturn eos legisse etiamnunc cognoscimus.Ex Horati carminibus cf. sat. 2,3,217 cum p. 322, 6, carm. 3,1, 17 cum p. 431, 28sqq. reliqua incerta nimisque audacter Zielinski, Cic. im Wand. d. Jahrh. p. 306. — de Quintiliano cf. adn. p. 219,6. — Seneca cum Marciam consolaturus esset, Tusculanas adiit. qua de re, etsi et pervulgatae ex parte sententiae sunt neque Seneca inter imitatorum servum pecus censendus est, non dubitabis, si haec comparaveris: Sen. 19, 3 ˜ Tusc. 1,111; 19,4.5, ˜ 1, 10–13; 20,4.5 ˜ 1,86.84 (etiam 26,2 ˜ 1,85); 21,1.3.7 ˜ 1,94; 23,2 ˜ 1,74; 24,5 ˜ 1,42.43; 7,1 ˜ 3,83 in.; 12,5 ˜ 3,60; 13, 1 ˜ 3, 63. — Iuven. 10, 258. 265. 283 ˜ Tusc. I, 85. 6.— remedia amoris quae Tusc. p. 398,26sqq. legimus Ovidium memorial te- nuisse, cum suum ωρτσπρμψικὸν componeret, in Progr. Gott. 1913 p. 203 conieci (cf. etiam Ovidi v. 119sqq. cum p. 356,5sqq.), Tacito Agricolae cap. 46 scribenti Tusc. 1, 34–7 obversata esse Reitzenstein, Nachr. d. Gött. Ges. 1914 p. 190 statuit.) proximis saeculis inprimis ab iis lectitati sunt qui ad Graecos philo- sophiae fontesascendere non poterant aut nolebant. Christianis igitur velut Lactantio et Augustino haud pauca testimonia debentur. grammaticos vero, etsi multos locos propter sermonis proprietates afferunt, neque commentariis Tusculanas instruxisse neque operam dedisse ut verba Ciceronis fideliter traderentur consentaneum est. non tamen defuisse qui s. fere VI ea non tantum legeret distingueret emendaret sed compluribus exemplaribus usus secundum suum iudicium constitueret mox videbimus.

Proximis duobus saeculis cum omnes libri Ciceronis ad philosophiam spectantes magis magisque oblivione obruti essent, mirum non est quod initio saeculi IX in maximis bibliothecis nullum Tusculanarum exemplar extabat (cf. Beckeri Cat. bibl. ant. 1–24, Schwenke, Philol. Suppl.V p. 403). sed turn homines vere humani veterum scriptorum opera conquirere ac legere coeperunt. atque Tusculanas quidem iam Einhart legisse videturIn praefatione vitae Caroli Tusc. p. 220, 1 sqq. adfert. quem locum num ipsius lectioni debeat, Schwenke sane dubitat.), aperte imitatus est Paschasius Radbertus (cf. ad 1, 1), describendas sibi curavit Servatus Lupus veterum librorum indagator curiosissimusEp. 8 ad Adalgardum: neque utrum liber Tusculanarum nobis esset scriptus . . expressisti. sententiam tamen quam in epist. 1 ex p. 218,29 adfert Augustino debet.), inter multos alios Ciceronis libros excerpsit vir non magni ingenii sed multae lectionis Hadoardus presbyter, cuius excerpta amplissima, quae codicis instar nobis sunt, e codice Vaticano Reg. Suec. 1762 s. IX (H) Paulus Schwenke Narducci copiis usus in Philol. Suppl. V edidit.Quae modo scripsi, magna ex parte e programmate Got- tingensi a. 1909 ('Progr.') transtuli quo de Ciceronis Tusculanis disputationibus inprimisque de codicibus fusius disputavi. erravisse Ricardum Mollweide, cum Stud. Vind. XXXIIIsq. Hadoardum non s. IX sed V illa excerpta confecisse contenderet, vel ea declarant quae mox de cognatione codicis H cum reliquis libris exponam.)

Eadem fere aetate quattuor codices exarati sunt qui nunc quoque extant:

G Cod. bibl. Guelferbytanae Gudianus 294, post Halmium (in ed. altera Turicensi) a Mauricio Seyffert in editione sua diligentissime descriptus et collatus, a me ipso gravioribus locis Gottingae denuo inspectus.

cod. membr. s. X ut videtur, 18:14,8 cm.; 136 foliis 20 versuum solas Tusculanas continet. praeter ipsum librarium codicem emendavit corrector G2. qui ut a librario diversus est (qua de re Sey. iniuria dubitavit), ita eiusdem aetatis fuit eodemque exemplari usus est. id quod cum multis locis tum p. 368,14 apparet. ibi enim in fol. 82v verba 'laetitia-videatur' in contextu propter homoioteleuton omissa sunt. in inferiore autem margine et haec verba et lemmata

Metus addita sunt, ita tamen ut lemmata a manu 1, ipsa verba a G2 scripta sint, qui etiam omittendi signum in contextu verborum posuit. iam igitur in archetypo e quo G descriptus est verba illa in margine extitisse videntur; cum autem nescio quo casu facturn esset, ut librarius ipse lemmata tantum describeret, G2 ex codem libro verba omissa transtulit.p. 355,21 satis, quod G1 omiserat, ipse in mg., G2 suo loco addidit. 397,8 haec exp.1, est, quod reliqui omnes habent, suprascripsit m. 2.) alio codice G2 usus non est neque suo arbitrio verba mutavit.

K Cameracensis (bibl. communale de Cambrai, Omont Cat. des dép. XVII n. 943) 842, a Conrado RoBbach primo in Phil. LXIII p. 94–101 descriptus, qui etiam benigno animo ut collatione sua uterer permisit, cum ipse a. 1911 Gottingae codicem conferrem.

cod. membr. s. IX, 22:19,3 cm., 48 fol. 34 versuum. con- tinet Tusculanas solas. scriptus est a compluribus scribis ita inter se alternantibus ut nonnumquam alter alterum in medio versu excipiat. is solus qui post amores p. 397,17 pergit paulo plus quam 3 versus in fine fol. 36v vacuos reliquit. prima pagina cum madore corrupta esset, litterae postea ab alio homine restitutae sunt.

librarii omnes nonnulla menda sustulerunt (K1). prae- terea codex a duobus viris tractatus est, Kc (ap. RoBbachium K2), qui per totum librum haud pauca correxit supplevit, et K2 (Roβb. K3), qui usque ad 4,38 persaepe compendia librariorum solvit (velut

supra h,

supra m

supra

scripsit), explicandi causa verba inter lineas vel in margine addidit (velut 252,2 annalium supra fastorum, 260, 11 ciceronis sunt verba supra domesticis, 261,26 adver- bium supra prudentius, 362,23 nornis supra fidelibusque!), sed ipse quoque haud pauca mutavit et supplevit. Kc Roβ- bachio s. XI, K2 s. XII fuisse videtur; at Guilelmus Meyer collega nuper morte nobis ereptus, qui qua erat humanitate a me rogatus correctorum manus examinavit, quominus Kc librariorum aequalem fuisse et ad eorum exemplar librum correxisse credamus — id quod lectionum natura suadet — nihil obstare statuit, alterum correctorem K2, qui alio codice usus est, uno tantum duobusve saeculis recentiorem fuisse censuit.Velut in fol. 3(p. 231, 4) Kc aperta litterae a forma utitur, K2 saepe y ita scribit ut hasta inferior non infra versum duca- tur. certe K2 post Kc fuit; velut p. 317,3 K1 scr. areius (pro ars eius), Kc arseius; quod cum non satis dilucidum esset, K2 ss. ei;)

R Parisinus Regius 6332, iam anno 1623 ab anonymo quo- dam adhibitus, cuius collatio in bibliothecam universitatis Haunianae pervenit (Tregder in ed. p. VI), postea inprimis ab Halmio collatus. nuper codicem a me rogatus Iohannes Stroux examinavit et 2,20–23 5,1–65 contulit; reliqua secundum photographa ipse a Theodoro Francksen phil. stud. adiutus denuo excussi.

cod. membr. s. IX, binas columnas 28 versuum in pa- gina exhibens, fol. 1–75v Tusculanas disp., tum usque ad fol. 88v Catonem maiorem (desinit tamen in verbis § 78 quin ex; cf. Simbeckii praef.) continens. Chatelain Pal. des cl. Lat. 44, 1.

de correcturis Stroux haec:

Ich glaube, daβ man die Korrekturen a) in die der ersten Hand selber, b) in die eines gleichzeitigen Korrektors zu zerlegen hat (Rc), zu denen c) seltener und mehr partienweise eine jüngere Hand tritt (R2). Daneben gibt es überall gelegentlich eine neue Hand, die ein Scholion schreibt oder auch verbessert.

quae photographis confirmantur, etsi singulae manus hic nonnumquam distingui non possunt. ne in codice quidem ipso hoc semper fleri posse Stroux affirmat. Rc alio codice praeter exemplar ipsum usus esse non videturMirum tamen est quo9d 329, 4 inventa delet quod a Nonii libris abest.), eruditione autem etsi non plane carebat, siquidem in rebus ad rectam verborum scribendorum rationem pertinentibus nonnumquam suo iudicio usus est (qua de re postea), tamen perraro verba tradita suo arbitratu mutavit velut 344, 19. R2 iam ex memoria interpolata hausit.

V Vaticanus lat. 3246 olim ex libris Antonii Beccadelli qui Panormita vocari solet, tum Fulvii Orsini (Nolhac la bibl. de Fulvio Orsini Paris 1887 p. 222). proximis saeculis iniuria neglectus ab Eduardo Stroebel feliciter in lucem protractus et in Philol. IL p. 49–64 diligenter descriptus est. qui mihi etiam liberaliter collationem suam diligentissimam adhibendam misit. praeterea codicem in usum meum duo viri Itali, Magnanelli (l. I. II) et Buzzi (inprimis III-V) contulerunt.

codex membr. s. IX, 28:21,5 cm., binas columnas 27 versuum in pag. exhibens 97 foliis solas Tusculanas continet. foliorum 96 et 97 cum et margines laesae essent et multae litterae evanuissent, s. XV haec pars (inde a p. 453,13 aegritudinisque) ex alio codice, qui nullius pretii erat, denuo descripta est (Vb).

praeter librarium duos veteres correctores codicem emendasse, praeterea etiam recentiores velut Panormitam ipsum nonnulla mutasse statim Stroebel vidit. Magnanelli autem haec scribit: 'Difficillimum profecto est manus codicis Vat. 3246 accurate distinguere; sed correctorum praeterquam quod librarius ipse semet nonnumquam correxit, tres manus discerni possunt, quas VcV2V3 vocavi. scribas Vc et V3 aetate librario ipsi aequales aut paulo recentiores fuisse litterarum formae docent (V2 subsecutum esse non uno loco apparet)qua de re tamen dublto.) suntque non pauci loci ubi utrum V1 ipse an de duobus correctoribus alter correctionem fecerit discerni non possit; sed gravius est quod alter ab altero persaepe dinosci nequit. atramenti color et formae litterarum non semper sufficiunt ad comparandum et distinguendum. ... tertium correctorem longe recentiorem (s. XV) V3 vocavi, sed et de hac manu nonnumquam dubitavi utrum una an plures discernendae essent.' atque hae quidem recentes correcturae quae sane a compluribus hominibus factae esse videntur — Buzzi praeter Panormitae manum V3 tres fere alias discernit (Vrec) — facile a reliquis removentur. cui vero veteres debeantur, haud raro Stroebel Magnanelli Buzzi inter se discrepant; inprimis Buzzi multas correcturas quas Stroebel correctori Vc tribuit, ab ipso librario factas esse statuit. nec tamen haec res tanti momenti est quanti videtur. secundum enim naturam correcturarum dubitari vix potest quin ex eodem fonte Vc et V2 hauserint eundemque iam librarius adire potuerit (cf. Progr. p. 29 et quae infra exponam). scilicet primo illae correcturae in margine exemplaris e quo V descriptus est adnotatae esse videntur; unde postquam iam V1 nonnulla excerpsit, duo homines eiusdem fortasse monasterii qui codicem retractandum susceperant, reliqua transtulerunt. cui opinioni favere videtur quod in fine codicis sub librarii subscription nem M. TVLLI CICERONIS TVSCVLANRVM LIB. V EXPLICIT FELICITER a V2 scriptum est non CONTVLI, quae sollemnis in ea re formula est (cf. impr. Reifferscheid Ind. Vrat. 1872 3) sed CONTVLIMVS, sicut in codice Heilsbronniano s. XII (Wattenbach, Schriftwesen d. Mitt.2 p. 279) legimus: hunc librum contulerunt Lupus et Gerulfus atque etiam in Fredegari cod. Mettensi s. IX subscriptio contulimus ut potuimus uoluntariae communem operam indicare videtur cum sequatur: ora pro scriptoris. Subscriptio huius codicis fortasse ex exemplari translata est, cum Krusch, Neues Archiv d. Ges. f. ält. deutsche Gesch.VII p. 258 eam ab eodem librario qui totum codicem exaravit additam esse affirmet.

in gestis synodi Chalcedonensis a Rustico editis post primam cognitionem scriptum esse legimus (Sacr. conc. ampl.coll. VII p. 707 cf. Jahn, SB. d. sachs. Ges. 1851 p. 370): finivi- mus emendantes et conferentes apud Kalchedonem...., Rusti- cus... contuli annotavi distinxi. sed res nimis incerta.

)

Hos quattuor codices necnon Hadoardi exemplar ex eodem archetypo non nimis antiquo fluxisse declarant sescenta menda communia. plura etiam docet externa librorum species. qua de re ut iudices, primam codicis V paginam inspice, cuius effigiem in p. X reddendam curavi. plane eadem autem scribendi ratione Regii librarius usus est. nam ut taceam in minutiis saepe eum cum V consentireVelut in utroque (necnon in G) saepe non modo praepositio isdem locis cum sequente verbo coalescit (exparte, adea, abillis al.), sed etiam etcum similiaque coniuncta leguntur. etiam compendia eadem inveniuntur etsi non isdem locis.

alio exemplo eandem codicum necessitudinem Progr. p. 25 ostendi. in paragrapho l I nona enim non modo tota externa species eadem est, sed in utroque etiam codice Ergo et verbi Malum prima littera omissa sunt spatio rubricatori relicto.

), ipse quoque non continua scriptura utitur sed Ciceronis verba secundum sensum in particulas distribuit isdemque locis novae particulae initium nova linea maioreque litteraquae in R semper, in V saepe extra versum scribitur.) significat; discrepat tantum eo quod iis locis, ubi in V nova linea incipit maior vero littera non adhibeturpost contineretur, posset, graecos, fides (cf. etiam p. X5), fuit (atque sic etiam G excepto ultimo loco)), puncto tantum verba distinguit, in eadem linea scribere pergit.In primo enuntiato V post aut omnino externis tantum rationibus (ut alibi quoque) commotus incidit, G R non incidunt, post liberatus, probitas, superabat GRV interpungunt, post temporibus et meliora GR.) easdem

TULLII. CICERONIS TUSCULANARU

INCIPIT LIBER PRI

US.R1 inscriptiones omisit. M. TULLII CICERONIS TVSCV- LANARVM QVAESTIONVM LIBRI V add. m. rec.

Cum defensionum laboribus senatoriisque muneribus aut omnino aut magna exparte essem ali quando liberatus

r&ulime bru te te hortante maxime adea studia quę retenta animo re missa temporibus longo inter vallo intermissa revocavi. Etcum omnium artium quę ad rectam vivendi viam ptinerent ratio &disciplina studio sapientię quę philosophia dicitur contine r&ur.

hoc mihi latinis litteris inlus trandum putavi.

al libris Nonquia philosophia grięis & lit teris &doctoribus pcipi non poss&. sed meum semp

iudicium fuitat libris V2, h' Vaut 1 ) omnia nostros aut invenisse pse sapientius quam gręcos.

aut accepta abillis fecisse me liora quę quidem digna statuis sent inquibus elaborarent.

Nammores & instituta vitae resque domesticas acfamiliaris. nos profecto & melius tuemur & lautius,

Rem vero publicam ni maiores certe melioribus temperaver & institutis & legibus.

quid loquar dere militari inqua cum virtute nostri multum va luerunt tum plus &iam disci

plina.

Iam illa quę natura non litteris adsecuti sunt neq; cum gręcia neque ulla cumgente sunt con ferenda.

quę enim tanta gravitas. quę tanta constantia magnitudo animi probitas fides quę tam excellens inomni gene re virtus inullis fuit ut sit cummaioribus nostris comparanda.

Doctrina gręcia nos. &omni lit terarum genere superabat. inquo erat facile vincere nonMaiores litterae a parvis in hac pagina non tam facile distinguuntur quam in aliis ubi extra versum extant, nec tamen dubium quin hoc mihi parvam, quid loquar et que

enim ma- gnam litteram initialem exhibeant; in que

tam res incerta.)

particulas eadem ratione qua R discribit etiam G, nisi quod versus per totam paginam ducit, cum binas columnas non exhibeat. atque RV quidem toti sic scripti sunt, G vero in prima tantum pagina hac scribendi ratione utitur, turn in paginis 1v-4v (atque bis etiam in 5v) non iam novo versu sed maiore tantum intervalla novam particulam indicat, deinde etiam haec intervallo omittit et maiores tantum litteras retinet.Novus versus incipit post putavi, elaborarent, legibus, Ennium necnon post revocavi et lautius, quae verba tamen in fine lineae posita sunt.

de his rebus ex parte Carolus Gronau benigne certiorem me fecit.

) quod sine dubio, ut chartae parceret, fecit; eodemque studio explicandum est quod K inde ab initio continua scriptura utitur. nam ceteroqui codicis R plane gemellus est (velut in utroque libri I et II initia plena extant, at libri III et IV terna verba prima omissa sunt quae postea adpingerentur, libri V unum), nec desunt vestigia scripturae non continuae in exemplari adhibitae. scilicet is librarius qui fol. 14v molliunt (p. 293,25) — 16v quarum altera (305, 16) et 17v telorum (310, 6)—36r amores (397,17) scripsit, eadem ratione qua G in pagg. 2 sqq. usus orationis particulas maioribus intervallis diligenter distinguitReliqui scribae raro aut numquam id faciunt.) ita ut singulae particulae cum R fere consentiant. Hadoardi denique exemplar eadem ratione scriptum fuisse inde concludas quod non semel iis locis ubi in codicibus nostris perperam orationis particula finitur H quoque subsistit. velut p. 235,2 sine dubio cohaerent: cernere naturae vim maxume, sed maxume, a quo verbo in R nova particula incipit, ab H neglegitur (ecl. 14). sic etiam p. 315,1, ubi con- temnamus. Licebit in GKRV legimus quamquam contem- namus a verbo licebit pendet, H in contemnamus subsistit; 348, 22 verba tum — perturbatio ad sententiam necessaria ab H per errorem negleguntur, cum in R unum colon efficiant. in eadem vero paragrapho H excerptum 288 verbo appellat nullam aliam ob causam concludit nisi quod nostri quoque codices pro appellatam putat exhibent ap- pellat amputat (348,12).

Commemorat hanc scribendi rationem iam Hieronymus qui ad Isaiae versionem scribit: 'nemo cum prophetas uersibus viderit esse descriptos, metro eos exi- stimet apud Hebraeos ligari .....; sed quod in De- mosthene et Tullio solet fieri, ut per cola scribantur et commata, qui utique prosa et non versibus conscripse- runt, nos quoque utilitati legentium providentes inter- pretationem novam novo scribendi genere distinximus'. cum vero in profanis quidem libris Latinis tam raro adhibita sit ut e codicibus nunc extantibus praeter RVG vix unus alterve sic scriptus esse videaturWattenbach, Schriftw. im Mittelalter2 S. 131 praeter cod. Colon. 92 inter annos 794 et 819 scriptum, qui epistulas Gregorii Magni continet, unum Leidensem 63 Gregorii Turonensis novit, cuius tamen praeter specimen ab Arndtio Schriftt. 1,13 depictum vix duas tresve paginas consulto hac ratione conscriptas esse Sc. de Vries summa humanitate litteris photographisque missis me docuit. neque aliter in Coloniensi res se habere videtur, de quo Arndt ad II, 48 hoc dicit: 'Die von mir mitgeteilte Seite ist per cola et commata geschrieben.' totus autem hac ratione scriptus est, ut de Vries benigne me monuit, codex Monacensis 19408 saec. IX ineunte scriptus, qui Regulam Benedicti continet; (Traube, Abh. Minch. Ak. hist. Kl. XXI p. 654). scribendi ratio eius quae in RV cernitur simillima est (cf. tabulam III a Traubio additam).

denique haec scriptura adhibita est in duobus rescriptis im- peratoriis de quibus Mommsen, Jahrb. d. gem. deutschen Rechts VI p. 404 egit — de tota re cf. Graux Rev. de phil. II p. 126, Dahl, Forhandl. i Vidensk. -Selskab. i Christiania 1886 n. 12, De Vries, Exercitationes palaeographicae 1889p. 5.

), nimis audaces non erimus, si hos Tusculanarum codices aetate fere aequa- les ex eadem officina prodisse statuemus. porro cum inter menda communia haud pauca e falsa verborum separatione nata sint (velut illud appellat amputat 348, 12 (cf. refert amputat 335,6 G1R1V1, interitus ex pro interitu sex 429, 19, carnifici. nam pro carnificinam 440, 8, haec referre pro aegre ferre 328, 5, oportet ea pro oportere a 341, 6, atatam pro a tam 304, 21 al.), porro cum singulorum codicum errores non ita comparati sint ut commune archetypum difficile lectu fuisse sumendum sit, codices nostros hoc fere modo ortos esse verisimile est: Carolingorum aetate Tusculanae disputationes e libro per cola et commata scripto externa specie fideliter servata in novum exemplar translatae sunt e quo alii codices describerentur. atque hoc ex archetype (X) etiam GKRVH originem duxerunt.

Ipsum autem librum e quo codex X descriptus est non ante saec. fere V exaratum esse cum alia menda suadent ut putemusconditio 225,2 335,13 348,2 393,14 GKRV, 265, 14 336, 29 356, 15 GKV, 347, 12 G2KV. — 440,5 deliis GKR delic

is V, sed ci

in r. V2), 416, 7 coitiuntur GKR, 381,10 pernitiosa GRV (de K nihil notavi), 452,3 provintiae GKH, 453, 1 albutius GKV, 262,18 suspitio KV1 ac fortasse G1, 282, 24 pertinatia RVH — tum pro cum 248,27 (corr. Vc) 311, 20 (corr. R1?) 366, 16 405, 23 423, 19 GKRV.

232,14 fit pro sit X (corr. K2V2), 443, 8 pyrroni ferilli GRV1 (s ex f corr. V) pyrroniserilli K ( add. Kc).

296, 2 intueris pro intuens, 296, 15 audiens pro audieris

367,6 iniecta pro inlecta X, 326, 7 lu||sisse V sed l V2?, iusisse R1, iussisse QKR2H,

dolore et dolere confunduntur 296, 1 302, 5 308, 5 323, 6 338, 9.12 349, 27 382, 22.

quibus e mendis nonnulla fortasse in ipso X nata sunt, maior tamen pars iam in eius exemplary fuisse videtur.

hic etiam commemoro multa menda codicis X inde explicari quod in eius archetypo a apertum quod dicitur scriptum erat, velut 277,17 alchidamus, 386, 15 mundat pro mandat, 252, 8 cul- tam pro cultum, 445, 20 palpamentum pro pulp., 264, 14 et 342, 16 animam pro animum, 351, 7 ferant 366, 14 ponant 397, 26 edant pro -unt, 323, 4 egrotassem pro aegrotus sim (cf. adn. ad 231,4).

), tum falsa scribendi ratio declarat in formis pronominis demonstrativi adhibita, de qua mox (p. XXI) nobis dicendum erit.

Codicum GKRVH nullus ex altero descriptus est, artiore autem vinçulo KRH inter se conexos esse praeter ea quae p. XI de externa specie codicum KR exposui multa menda communia declarant velut: 373, 20 expetenda (male repetitum ex antecedentibus; fugienda recte GV), 252, 17 laetificare (pro laetificae) 374, 1 inhospitalis pro-litas), 393, 10 et 406, 3 virtus (pro virtutis). e locis, ubi H deest KR consentiunt, unum commemoro, e quo archetypum eorum minusculis litteris scriptum fuisse certo apparet: 260,17 seclusa K1, ex sed usa (sic recte GV) corr. Rempedodes 227, 4 K1, deantes 311, 20 K1, indusimus 368, 25 K, hodoco (pro hoc loco) 446, 24 K1. — cf. 312, 19 dari V (clari corr. Vc), 451, 11 heraditum V 385, 16 dastidium G1

De codice X haec addo: inscriptiones habuisse videtur quales nunc GV1 praebentKR eas omittunt spatio rubricatori relicto; in K tamen ante alterum librum olim fuit inscriptio a manu antiqua facta, cuius nunc erasae dispiciuntur litterae hae:

C RONIS VSC L PIT (cf. RoBbach p. 95). In R titulum initio addidit manus recens (cf. p. X1), post librum primum: Explicit Liber Primus rubro atramento scripsit m. ant.), initio M. TVLLII CICERONIS TVSCVLANARVM INCIPIT LIBER PRIMVS similiterque ante proximos libros nisi quod ibi LIBER SECVNDVS etc. ante INCIPIT legitur; ante ultimum denique librum extat M. TVLLII CICERONIS TVSCVLANARV LIB. IIII (QUARTI V) EX- PLICIT. INCIPIT LIBER V. subscriptionem totius operis solus addit V (cf. p. IX)In titulo libri II solo V2 ante Tusculanarum add. DISPVTATION&V-;, cf. p. IV.)

Personarum signa etsi per totum codicem X sine dubio non legebantur, tamen notae M et δ, quibus s. VI primus Iunilius Africanus magistri et discipuli partes in libris dialogi forma compositis distinguere instituit, initio libri I et II nonnullis locis fortasse adspersae erant. ibi enim illae notae, quae alibi quoque in GKV hic illic adscriptae sunt, in GV certe non sine aliqua constantia adhibentur. quibus e notis postea in recentibus codicibus M — D (d) vel M–A effectum est (cf. quae exposui Herm. LXVI p. 627 sqq.).G1 ipse in primo libro has notas adscripsit p. 221,8- 223, 12, omisit tamen 222, 14–21 223, 2.3; ante 222, 19 inepte falso M addidit. in 1. II recte signa ponit 286,18–21, falso praeterea ibi ante agamus v. 16 addit M, ante Et v. 21 M, ante Magis v. 23 γ. plane autem isdem locis eadem ratione signa apponit V2 — huic certe Buzzi ea tribuit, secundum photographon potius librarlo ipsi dederim —, nisi quod p. 286,16.21.23 signa in G per errorem addita omittit. atque G quidem praeterea notas non habet, in V p. 222,14. 15 omissas Vc supplevit, qui tum eas apposuit 223, 29–226, 20 (praeter 225, 4, ubi Panormita demum M addidisse videtur), 229, 12 - 230, 32 (omittuntur 230, 18–21; praeterea non ante expone 230, 26 sed ante 29 ego δ positum est), 237,5.9 245,13.15 256,6.9, tum in margine ad 256, 12(!) δ, 256,19 δ, 20 M. deinde 257,4 δ, 6 M ad l. al. manus, 259, 3 a ante Ego, 5 M ante Video, 6 A ante Spero, 8 M ante Mali Panormita(?), 275, 23–30 279, 17 Vc, 276, 3 M Panormita. in l. II praeter notas a V2 adscriptas Vc addit 284, 20–286, 4 286, 21 287, 1–10, praeterea p. 293, 7 M Vree, 302, 3 A et 5 M Panormita. in l. III tantum p. 322, 18 D et 19 M a manu recenti, in IV 365, 1.2 M et δ a V2(1?), 377, 19B(!) ante prorsus ab eodem adscriptum est. in libro quinto sigla non extant.

in K manus recentior quam Kc p. 221,8–226,6 (sc. usque ad finem fol. 2r) notas M et δ recte apposuit (praeter 222, 14; ibi- dem v. 15 δ ante quis erasum est, 223, 23 M falso non ante quid sed ante ita positum est); quae notae ex parte cum spatia maiora a librario omissa non essent supra lineam adscripta sunt. bis nota loco lineolae quae antea iam extabat scripta est. praeterea ante haec 222, 7 et ante nunc 225, 6 alia manus (quae sane librarii manui similis sed ab ea diversa est) falso notas addidit. denique p. 224, 25 idem factum est cf. app. crit. p. 237, 5. 9 notae non extant, ante An tamen m. 1 suprascripsit R (= rubrica). tum p. 245, 13. 15 et 251,7. 8 (δ, ante prius ubi' M ante an), 256, 19.20 257, 9 (M ante id, sed erasum est) 11.20 (δ ante bene, M ante credamus) 259, 3.5. 6 (δ ante spero) 13 (M ante ne) 16 (δ ante ut) 21 (M ante vide) 22 (δ ante quid) 26 (M ante fecimus) Kc, praeterea 256, 6.9 257, 6 alia manus (vix K1) notas adscripsit. post librum I nullae iam extant. desunt personarum signa in R necnon in codicibus PGr.B, de quibus statim dicam (M et d add. P2).

)

Varias lectiones vel notas marginales in X adscriptas fuisse declarant loci quales sunt 452,11: carneades philo antio- chus possidoniius G1R1V1 sed post carneades adscribunt panetius (paneatius Vc) clitomachus carneades G1 mg. V c, panetius clitonzachus Rc mg., carneades panetius clito- machus philo antiochus possidonius habent KH; 289,9 expectens in expetens corr. (rasura vel punctis) GKRV, 343,23 insignum (in signum) G1K1R, in sinum V et e corr. K1G2, 357,5 aegritudinem GKRV m del. K1RcV1, 358,11 trac- tum GV1 tractatum KR et e corr. V1, 418, 14 contria G1R1V1 contraria K et e corr. G2Rc, 403, 1 aegritudinis G1K1V1 aegritudini R et e corr. G1KcV (s eras.) 348, 3 quohibet in cohibet corr. K1Rc cohibet GV (prohibet recte V2), cf. 253,23 341,2 343,29 330,11 358,25 al.Fieri igitur potuit ut unus codex solus verum servaret. velut K p. 260, 15 solus aut habet (at rell.), p. 391, 26sqq. haud pauca rectius praebet. quamquam ibi dubitari potest utrum ilia codici X an correctoris ingenio debeantur.)

Lectiones codicis X cum e GKRV fere ubique ita recuperari possent ut nihil restaret dubii, necessarium non videbatur plures libros ex eodem ortos adhibere. itaque com- memoro tantum Palatinum 1514 P, cuius vetustior pars quae finitur fol. 95v verbis: Nom m videtur o

m~;i animi per- turbatione posse sapiens vacare IV, 8) s. X exeunte, ut P. Ehrle et Stroux iudicant, scripta satis sincere Ciceronis verba servavit proximeque ad KR acceditcf. p. 345,17 351,14. Libri I et II lectiones Dougan adno- tavit, qui tamen correcturas ab altera manu factas non recte segregat; libri III, 1-IV, 8 photographa ego mihi comparavi.), porro Ambrosianum T. 56 sup M, qui in vetustiore parte s. XI exa- rata or. Philippicas, Tusculanas, 'Invectivam Salustii in Ciceronem' continetPartes quasdam ipse contuli. correctus est M ab homine non multo recentiore, qui audacissima quoque interpolamenta infert.), et Bruxellensem 5351.2 B s. XII a Baitero collatum, quorum uterque praeter lectiones e X acceptas etiam correcturas praebet (raro M velut expul- trixque 406,4, saepe B)Vix sui pretii est cod. Musei Britannici reg. 15 C XI s. XI, de quo cf. RoBbach, Phil. LXIII p. 101 Dougan p. XXXVII.), denique codicem ilium vetustum Gryphianum (Gr) nunc deperditum, cuius initio mutili lectiones inde ab I, 59 I. M. Brutus in editione quae ap. Gryphium Lugduni a. 1579 prodiit in universum satis fideliter ut videtur promulgavit. qui liber etsi sine dubio ipse quo- que e X fluxit, tamen haud pauca habuisse dicitur quae a GKRV discreparent (velut 374,9 375,6 378,15 384,8 339,2); quae num omnia in ipso codice fuerint etsi dubitari potest, attuli, reliqua fere praetermisi.

Opportunissime vero accidit quod Carolingorum aetate etiam alius codex supererat qui ad Ciceronis verba constituenda adhiberi posset. correcturas enim codicis V memoriam exhibere ab X plane diversam Ströbel, ubi ilium examinavit, statim recte dixit (Philol. IL). quas omnes iam in margine exemplaris e quo V descriptus est adscriptas fuisse supra suspicati sumus, ex alio vero codice illatas esse testantur p. 232,2, ubi a ante nobis inserit V2, quod habent Lact. inst. 1, 15,24 Aug. cons. evang. 1, 23,32, p. 274,22 si ita res feret idem cum Lact. 7,10,9 si ita refert X, p. 309,17, ubi verbum obsoletum lessus in codicibus glossemate fle- tus expulsum est, solus Vc addit

pessus.

atque ex hoc loco vel solo illud quoque apparet genuina Ciceronis verba hac via ad nos pervenisse. addi possunt multi velut p. 258,19: similitudines X

initio recte suprascr. V2, vel p. 338,21 ubi Vc solus addit verba eas quae rebus percipluntur venereis detrahens, qualia Epicuro reddenda esse iam Usener fr. 67 cognovit.In Laur. Conv. suppr. 541 s. XV vir doctus ex Diog. Laertio X,6 fragmentum ipsum Epicurl in quo res venereae commemorantur in Latinum sermonem conversum sibi adscripsit, sed sic additamentum in V natum esse nemo credet.) non pauciores vero sunt loci ubi Ciceronis verba audacissime mutata invenias. atque hic illic interpolamenta fortasse ipsis correctoribus debentur (velut p. 236,22 ad verba: Platonem ferunt, ut Pythagoreos cognosceret, in Italiam venisse et didicisse Pythagorea in P ς ex fin. 5,87 haec adscripta sunt: et in ea cum alios multas tum archytam timeumque cognovit, quam notam Vc ipse quoque signo

addito in margine exhibet, sed ita cum Ciceronis verbis coniungit, ut post ferunt inserat qui ac postea scribat venit

dicisse)Voluit ergo: Platonem ferunt, qui, ut ... cognosceret, in Italiam venit, edidicisse cf. app. cr. Vc, non V2, ut Progr. p. 30 dixi, ubi pluribus de hac re disserui, haec scripsisse Buzzi affirmat. — non tamen negaverim rem etiam sic explicari posse ut iam in exemplari quo Vc usus est similiter Ciceronis verba mutata fuerint.), in universum autem sine dubio ex eodem fonte atque genuinae illae lectiones fluxerunt. e recensione igitur liber ille e quo correcturae codicis V sumptae sunt (v) originem duxit facta a docto homine, qui praeter vulgatos libros aliis uteretur, sed etiam secundum suum iudicium Ciceronis verba constitueret. qui quam considerate egerit multi loci ostendunt. non enim modo formam orationis respexit, verba non iam intellecta aut delevit (302,1 age sis cf. Progr. 35) aut mutavit (324,12 aliquando pro si quando, 346,21 li- berorum pro liberum al.), sed rerum etiam rationem habuit; velut 218,15, cum verba qui fuit maior natu quam Plautus et Naevius ut multi quoque e posterioribus non ad Livium sed ad Ennium referret, pro maior suspicatus est minor; 263,18 recte ei offensioni fuit Latina, sed cum emendationem Litana non invenisset, nescio qua doctrina ductus hirpini interpolavit; 349,12 cum versum Qui miser in campis maerens errabat alienis (Aleis Beroaldus) non recte procedere intellexisset, errat correxit.Postea errat maerens vir doctus s. XV restituit.) qua vero aetate fuerit, uno fortasse loco cognoscimus: 282,5 legitur: nisi (sc. philosophia) doctissimorum con- tentionibus dissensionibusque viguisset; ubi cur supra viguisset, quod verbum explicatione vix egebat, V2 scrip- serit

crevisset, non facile per se intellegitur; itaque cum idem verbum legamus apud Boethium qui in comm. in Cic. Topica 372,31 libere locum affert, suspicio nascitur inde illud tamquam variam lectionem in Tusculanas assumptum esse.Eodem loco V2 ut Boeth. habet transferant, X prae- ferant. ) quod si probabile est, Mavortii saeculo (vix postea) reensionem illam factam esse concludas. sed certum hoc non esse minime ignoro.

Auctorem huius recensionis e libris qui memoriam ab X plane diversam (Y) exhibebant haurire potuisse vidimus. Quam maxime autem dolendum est quod huius familiae Y codex integer non iam extare videtur. etsi enim in recentibus codicibus haud raro lectiones inveniuntur quas ex Y fluxisse propter consensum cum V conicias nec tamen ex ipso V sumptas esse probabile sit, tamen cum non modo nulli codices plane ab X discrepent sed etiam omnes sescentos errores qui in X quoque inveniuntur habere videantur, res potius sic explicanda est ut omnes ς ex X fluxisse, ex uno autem alterove codice familiae Y in medium aevum servato viros doctos has illas lectiones arripuisse statuamus. quam diligenter vero medio aevo homines Tusculanas disputationes legerint, quanto studio ex aliis libris lectiones congesserint, quanta libidine Ciceronis verba mutaverint, ex Douganii apparatu, si tanti erit, videbis. nec tamen ullus e permultis codicibus quos Iohannes Stroux a me rogatus in Italia et Gallia inspexit genuinas illas lectiones lessus 309,17 vel eas-detrahens 338,21 quas v servavit exhibet. hoc vero sane tenendum est fieri posse ut etiam lectiones ς quae recensione v non confirmantur memoriae Y debeantur.

Duplex igitur, ut omnia comprehendam, memoria Tusculanarum est. altera servata est codice X e quo nostri codices omnes orti esse videntur, ex altera (Y), cuius exemplaria integra non iam extare videntur, lectiones haud paucae in recentiores codices receptae, plures correcturis Vaticani servatae sunt. ac tenendum quidem semper est has correcturas licet nullo alio codice confirmentur non minus quam consensum omnium reliquorum librorum vetustam atque genuinam lectionem continere posse; cum vero e recensione docti hominis fluxerint, non sine magna cautione adhibendae sunt.

Pauca addenda sunt de fragmento Bodleiano (F), de quo Clark Class. Rev. XX p. 122 haec refert: 'It is a single folio containing Tusc. V, 114–120 -rent ille iudicare, written in a late ninth-century Carlovingian hand. It was bound up as a fly-leaf with Laud. Lat. 29.... There are three columns in the page ... The margins have been cut so that two letters have frequently been lost.' quod frag- mentum haud paucis in tantillo spatio locis memoriam X superat; utrum ad familiam Y pertineat necne, ob eam rem certo diiudicare non ausim, quia in illa parte veteres correcturae in V non leguntur; cum ς tamen compluries congruit.

Quae cum ita essent, dubium non erat quae leges in apparatu critico conficiendo observandae essent. scilicet codicis X lectiones quae e consensu librorum GKRVH re- cuperantur omnes erant afferendae, ex his vero libris ipsis non nisi eas quae aut ad Ciceronis verba restituenda aut ad ipsorum codicum vel mutuam cognationem vel propriam naturam alicuius momenti essent adnotare intererat. itaque lectiones compluribus codicibus communes semper adscripsi, quae vero singulorum erant propriae, non recepi, nisi aut e variis codicis X lectionibus eas ortas esse credi poterat aut propter alias rationes memorabiles videbantur; leves errores a librariis commissos silentio obruere praestabat. correcturas in GKR extantes secundum easdem leges commemoravi, at Vaticani omnes minutiis tantum neglectis proposui. quibus addidi etiam ex ς lectiones quae aut ex Y fluxisse videbantur aut probabiles coniecturas continebant, etsi, cum eas praeter libros I II, ubi Dougani editio praesto erat, e veterum editionum farragine excerpere deberem, quam lubrico in solo versarer mihi conscius eram.

In scribendis verbis in universum quidem scripturam codicis X fideliter reddendam duxi, quam e consensu sive omnium sive plurium librorum ex eo natorum sine difficultate recuperare licebat. ubi vero ex altera parte GV ex altera KR(H) stabant, cum hos ut omnino cognatos sic aeque pronos ad scripturam suae aetatis adhibendam haud raro viderem,Velut in verborum compositorum praeposifionibus contra archetypi scripturam haud raro formas assimilatas inferunt; quas non recepi, etsi nonnumquam Ciceronis usui magis accommodatas esse mihi persuaseram.) GV sequi malui. binorum autem codicum scripturam si ab ea quae in X fuisse videbatur differebat, semper adnotavi, singulorum proprietates non nisi paulo graviores commemoravi.K solus saepe aff- vel app-. nonnumquam etiam amm- exhibet contra reliquorum adf-, adp-, adm-, itemque quatuor solus compluries praebet.)

Inconstantiam quoque quam X praebet in formis maxu- mus-maximus, optinere-obtinere, dis-diis similibusque admittendis servandam putavi omninoque nonnisi certis in rebus ubi eum a scribendi ratione a Cicerone adhibita aberrare apertum erat ab eo recessi. e quibus nonnullas, ut et chartae parcam et legentium commodo inserviam, non per apparatum criticum dispergere sed hic in unum collatas tractare liceat.

Academia, Academici semper scripsi, etsi X nonnisi 284,15 364,4 (achad. Vc) hoc praebet, at 281,27 282,1 284,2 323,1 363,19 383,30 441,29 443,4 446,1 achad.; praeterea 319,17 achad. KRV

cad. G (

a add. G2), 438,23 achad. KR, ac

ad. V1, acad. G.

schola X uno loco servavit (276,3) alteroque unus salter G s

colis prima manu scriptum exhibet (293,10), reliquis (220,19.27 259,30 358,16.19 363,23 416,5) omnes scola praebent.

rethor semper fuit in X (220,12 275,28 277,18.23 284,9 349,5.7 384,14 389,9), sed in R semper a correctore correctum est (

ret

hor), in K 220,12 277,18. 23 codicis X scripturam, semel (284,9) rhetorum, reliquis locis rectam scripturam legimus, sine dubio ex eodem fonte e quo Rc hausit restitutam.

similiter in voce sepulcrum (de qua v. orat. 160) res se habet: sepulchrum 224,6 231,9 232,3 233,17 (ut Lact. inst. 1,15,24 Aug. cons. evang. 1,23,32) 273,1.5 355,10 GKRV, sed h semper exc. 273,1 delevit Rc; 433,11.14.17 sepulchrum GR1V -crum KRc; 450,2 sepulchro GKV -cro R.

Pythagorae (Pythagoreorum) nomen in X plerumque recte scriptum fuisse videtur. recte enim legitur in GKRV 248,16 (pytag. H) 361,19 (pyt

ag. G1) 362,2.8.11 (piyth. G1) 12.17.18 363,8 388,25 408,2 (pyt

ag. K) 21 434,11, uno tantum loco (336,15) pytagoras scribitur (corr. Rc). in singulis autem codicibus nomen saepe corruptum esse non miraberis. rectam tamen scripturam servaverunt R praeter 366,11 418,11 (pithag.), V praeter 383,1 (pithag.) 242,14 291,13 407,19 (pitag.), G ubi ab X discrepat plerumque pytag. habet: 227,24 242,14 362,8 (alt. loco) 366,11 418,11 (phytag.) 432,13 454,22 (= H), phytag. 383,1, phitag. (= H) 407,19. K denique habet phitag. 227,24 236,14. 21. 22 237,2 242,14 291,13 454,22(phitag.), pithag. 366,11 (=R), pitag. 362,13.

contempno nonnumquam in X scriptum erat (303,14 336,22 GKRV, 346,13 453,20 GKV, 273,21 GKR), saepius in uno alterove codice legitur (394,10 in GV, saepius in GK, 451,6 in GKH).

intellego constanter in X legebatur una forma excepta. sc. infinitivus praes. pass. intelligi scribitur in GKRV 241,8 251,2 263,5 448,17, in GKR 242,8 (etiam V2) 248,6 249,26 263,2; in- tellegi in GKRV 296,5 321,12 351,16 369,23 (-igi K2). denique intelligi 235,23 in solo K extat, in quo etiam reliquae huius verbi formae contra ceterorum codicum consensum saepe per i scribuntur (velut 242,22–243,9 quinquies; sed 243,12 intelle- gentia). nonnumquam hae formae etiam in ceteros codices irrepserunt, velut intelligo 283,20 KRC 303,12 GVvet, intelligere 242,22 Vc.

Saepe e et ę (ae) confundi consentaneum est. velut quaeror pro queror, mereo meror pro maereo maeror haud raro scri- ptum legitur. cenare cena cenula recte praebent 269,28 GKR, 446,1.4 GV 448,11 V, 449,8 GK, caenare sim. 269,28 V, 446,1.4 KR, 448,11 GKR, 449,8 RV, 448,10 et 449,10 GKRV. — taeter plerumque recte in X scribitur; semel (383,5) in omnibus GKRV, saepius in singulis codicibus teter legitur; 267,6 in V deterri- mus pro taeterrimus extat littera d in rasura a m. 1 scripta. — paene in R fere semper recte legitur (pene 303,16 KRV, 306,21 et 361,18 K et e corr. R), in reliquis codicibus haud raro poene vel pene. — penitet habent 401,5.8 441,8 GKRV, 428,7.14 GKV, 385,11 V, poenitere 451,10 GRV.

inquid pro inquit saepe GK, rarius V; itemque at et ad imprimis in GK confunduntur.

de scriptura conditio similibusque rebus vide p. XIII1.

Ultimo loco again de re quae paulo maioris momenti est. scilicet sescentis illis locis ubi ante pronomen relativum pronominis demonstrativi nom. dat. abl. pluralis nu- neri extant, summa constantia formae hi his his leguntur, ei semel invenitur (p. 232,11, ubi tamen hi in r. V1 illi K2; de p. 458,3 cf. app.), is p. 251,9 (iis corr. R1?'Vrec his K2); iis sive is fuit in X p. 285,17 (ut iis GKR ut is H ut his Vc littera h ex i correcta, s in rasura scripta, ut his etiam K2Rc); denique eis, sed non ante relativum p. 372,10.23 390,26 legitur. non autem certum loquendi usum Tullianum sed falsam scribendi rationem posteriore aetate natam hic subesse vel inde apparet, quod eadem constantia reliquorum casuum formae eae ea eorum eos eqs. inveniuntur (nisi quod p. 417,20 hos pro eos per errorem scriptum est). qua de re quid iudicandum sit, secundum ea quae Hans Ziegel in dissertatione sua, De is et hic pronominibus quatenus confusa sint apud antiquos Marp. 1897, diligenter acuteque exposuit dubitari non potest. nimirum cum formae hi et ii (ei, i) in sermone prorsus confusae essent, saec. fere V perturbatio in his formis scribendis orta a viris doctis certa ratione sublata est. atque in libris quidem iuridicialibus et sacris quos Ziegel perquisivit nominativi formae nonnisi hi et hae adhiberi solent, in dativo et ablativo casu nonnisi his et eis admittuntur, ita tamen ut certa ratione distinguantur, eis raro neque ante relativum pronomen ponatur. a quibus X ea in re recedit quod hae pro eae non exhibet; quin vero eius scribendi ratio docto cuidam viro debeatur qui eadem fere aetate, id est fere saec. V-VII, secundum similem doctrinam sive ipsum codicem X sive eius exemplar correxerit, dubium non est.Quam rationem recensio Y secuta sit non constat, cum facile cogitari possit has res a correctoribus neglectas esse. non neglegendum tamen est loco modo allato p. 285,17 Vc ut his pro ut iis inferre. 254, 21 quo his X quod his Vc (pro quod is casu dat.).)

Quam scribendi rationem in Ciceronis libris edendis admittendam non esse apparet, quae formae restituendae sint, quaeri potest. cum enim eis non modo p. 336,5 apud Nonium scribatur sed etiam p. 456,11 in fragm. Bodleiano F legatur, hanc formam in X expulsam esse facile quispiam sibi persuaserit. sed ut non dicam in F etiam his p. 457,21 et iis p. 458,6 inveniri, illud obstare videtur quod forma eae recte in X servata est neque umquam formae hae cessit. itaque aut formas ii, iis aut i, is per totum librum restituendas putavi; has autem ut praeferrem, duabus rebus commotus sum. primum enim bis codex H (252,27 318,14), semel K1 is scriptum exhibet contra reliquorum his p. 345,19 non his X non is G1 non in his K2RcV1 aut c (leg. non in is). 268, 16 iudices hi qui X iudices si qui V2 (invenitne iudicesiqui?).); deinde haud raro etiam nominativo sing. num. is vel in X vel in libris ex eo derivatis falso litteram h praefigi videbam; cf. 416,28 hisne GKRV1 isne V2; praeterea his 220,28 G1V1H, 258,5 GKR (

is R1)V1 (

is), 438,18 G1KV1343, 10 GK1, 218,21 241,14 (h erasum) 293,17 416,19 K,

is 247,8 G, 285,23 418,26 422,25 V (262,4 his). commemoro etiam p. 398,13, ubi X dehis pro deis exhibet (de

is V), 424,15 integrum- hisque (G1V1) vel integerumhisque (KR) pro integerrumis- que. denique p. 239,29 X hisdem (

isdem V isdem H? Schwenke nihil adnotat), 288,23 eisdem ex hisdem ut vid. K1,

isdem V eisdem GReidem (nom. pl.) GR Eiidem K1 Eidem V (exp. V vet) idem Charis.

ex mendo naturalis pro natura is (vel iis eis) 338, 28 nihil certi concludi potest.

Has igitur secutus rationes, quas non omnino certas esse vix est quod dicam, formas i, is per totum librum restituendas putavi semelque hic moneo, ubicumque in pro- nominis demonstrativi nom. dat. abl. numeri pluralis hae formae legantur neque in apparatu critico quicquam adnotatum sit, in omnibus codicibus GKRV(H) hi his scriptum extare. Singulorum codicum proprietates modo congestas fere omnes in apparatu quoque commemoravi.)

Restat ut omnibus quorum opera in hac editione conficienda adiutus sum gratias agam, inprimis vero Conrado Roβbach et Eduardo Stroebel, qui liberalissime ut collationibus suis uterer permiserunt, necnon Hermanno Stroux, qui multos codices in Italia Galliaque servatos mea causa evolvit.

SIGLA

CODICES

MEMORIA X:

G = Guelferbytanus Gud. 294

K = Cameracensis 842

R = Parisinus Regius 6332

V = Vaticanus 3246

H = Hadoardi excerpta quae leguntur in Vat. Reg. Suec. 1762

B = Bruxeliensis 5351. 2 raro allati

Gr. = Gryphianus raro allati

M = Ambrosianus T. 56 sup. raro allati

P = Palatinus 1514

X = GKRV et (ubi excerpta extant) H

ALTERA MEMORIA (Y)

recuperatur e correcturis Vaticani (V1VcV2)

et e recentioribus codicibus (ς)

ω = consensus omnium codicum

COMMENTATIONES

Ba. = Bake Scholia hypomne- mata IV . 68–114

Bentl. = Bentleii emendationes quas Davisii editioni adiunxi Rath 1805

Ha. = Halm

Li. = Lindemann

Mdv. = Madvig

Mur. = Muretus

Pl. = Plasberg

Progr. = ohlenz, De Cicero- nis Tusculanis disputationi- bus. Progr. Gotting. 1909

Ribb. = Ribbeck

Roβ b. = Roβbach, De duobus Ciceronis disp. Tusc. codi- bus. Philol. 63 p. 93sqq.

Schue. = Schuetz

Str. = Str&o:;bel, Die Tusculanen im cod. Vaicanus 3246. Philol. 49 p. 49 sqq.

Turn. = Turnebus

Va. = Vahlen

We. = Wesenberg, Emenda- tiones M. Tullii Ciceronis Tusculanarum disp. Viburgi 1841–4 (etiam in ed. Turi censi 1861)

Amm.Ammon2 1912

Bai. = Baiter 1861

Bouh.= Bouhier 1560

Crat. = Cratander 1528

Dav. = Davisius 1709 sqq.

Doug. = Dougan (libri I. II) Cambridge 1905

Er. = Erasmus 1525

Ern.Ernesti 1776sqq.

Hei.= Heine4 1892

Kl.= Reinh. Klotz 1835 (cf. eiusdem Nachtrkige und Berichtigungen zu Ciceros Dis- putationibusTusculanis 1843)

K&u:;h. = K&u:;hner5 1874

Lb. = Lambinus 1566

Man. = Manutius 1540 sqq.

Mos. = Moser 1836

Mue. = C. F.W. M&u:;ller 1878 sqq.

Or. = Orelli 1828

Po. Pohlenz(libri I. II) 1912 (nonnunquam siglo 'Comm.' indicatus)

Se. = Schiche2 1907 (cf. eun- dem in annalibus qui dic. Jahrb. d. phil. Vereins zu Berlin 24. 27. 29)

Sey. = M. Seyffert 1864

Ti.-So. = Tischeret (post eum) Sorof8 1884

Tr. = Tregder 1841

Wo. = F. A. Wolf 1792 sqq. (cf. eiusdem scholarum excerpta in ed. Orelliana)

Cum1 et 5 extr. imit. Paschasius Radb. Expos. in ps. 44 l. I praef. in. defensionum laboribus senatoriisque muneribus aut omnino aut magna ex parte essem aliquando liberatus, rettulirettuli ς retuli X Pasch. cf. p. 344, 24 me, Brute, te hortante maxime ad ea studia, quae retenta animo, remissa temporibus, longo intervallo intermissa revocavi, et cum omnium artium, quae ad rectam vivendi viam pertinerent, ratio et disciplina studio sapientiae, quae philosophia dicitur, contineretur, hoc mihi Latiniscf. Lact. inst. 3,14, 13 litterislitteris at libris V2 inlustrandum putavi, non quia philosophia Graecis et litteris et doctoribus percipi non posset, sed meum semperhoc supra semper add. V2 iudicium fuit omnia nostros aut invenisse per se sapientius quam Graecos aut accepta ab illis fecisse meliora, quae quidem digna statuissent, in quibus elaborarent.

Nam mores et instituta vitae resque domesticas ac familiaris nos profecto et melius tuemur et lautius,latius R1 rem vero publicam nostri maiores certe melioribus temperaverunt et institutis et legibus. quid loquar de re militari? in qua cum virtute nostri multum valuerunt, tum plus etiam disciplina. iam illa, quae natura, non litteris adsecutiassec. KRH sunt, neque cum Graecia neque ulla cum gentecum ulla gente K sunt conferenda. quae enim tanta gravitas, quae tanta constantia, magnitudo animi,animi magnitudo K probitas, fides, quae tam excellens in omni genere virtus in ullis fuit, ut sit cum maioribus nostris comparanda?

Doctrina Graecia nosnos Graecia K et omni litterarum genere superabat; in quo erat facile vincere non repugnantes. nam cum apud Graecos antiquissimum e doctis genus sit poëtarum, siquidem Homerus fuit et Hesiodus ante Romam conditam, Archilochusarchilocus G1H archilogus V(g scr. c) regnante Romulo, serius poëticam nos accepimus. annisenim post annis add. Vc ς fere cccccx CCCCX X (etiam K, CCCCX

tis G1 V2) at quingentis in mg. Vc post Romam conditam Livius fabulam dedit C. Claudio, Caeci filio, M. Tuditanogaio X marco G (R laesus) cos.cõs. X (in K

add. c) anno ante natum Ennium. quiquisc. Livius cf. Vahlen Enn. p. V fuit maiormaior al

minor Vc natu quam Plautus et Naevius. sero igitur a nostris poëtae vel cognitiCato fr. 118 cf. Val. Max. 2,1,10 vel recepti. quamquam est in Originibus solitos esse in epulis canere convivas ad tibicinem de clarorum hominum virtutibus; honorem tamen huic generi non fuisse declarat oratio Catonis, in qua obiecit ut probrum M. Nobiliori,marco X quod is in provinciam poëtas duxisset; duxerat autem consul ille in Aetoliam, ut scimus, Ennium. quo minus igitur honoris erat poëtis, eoeo al

& Vc si ςB1 e corr. sic X minora studia fuerunt, nec tamen, si qui magnis ingeniis in eo genere extiterunt,

non satis Graecorum gloriae responderunt. an censemus,cessemus KRH si Fabio,GFabio V1 nobilissimo homini, laudi datum esset, quod pingeret, non multos etiam apud nos futuros Polyclitos et Parrhasios fuisse? honos alit artes, omnesque incendunturacceduntur (vel ac- cenduntur) Aug. incenduntur ex acc. H1 ecl. 212 gloriae H ibid. cum Aug. plerisque codd. (gloriae

L) Lup. ad studia gloria, iacentque ea semper, quae apud quosque improbantur.honos ... 219,2 improbantur Aug. civ. 5,13 (H ecl. 212) et ex eo Serv. Lupus ep. 1 summam eruditionem Graeci sitam censebant in nervorum vocumque cantibus; igitur et Epaminondas, princeps meo iudicio Graeciae,graecis X -ę pro -s V1 aut c fidibus praeclare cecinisse dicitur, Themistoclesque aliquot ante annosannis edd. vett. cum in epulis recusaretrecusasset V2 ς lyram,liram X est habitus indoctior.est... indoctior Quint. inst. 1,10,19 ergo in Graecia musici floruerunt, discebantque id omnes, nec qui nesciebatnesciebant V1 satis excultus doctrina putabatur.

in summo apud illos honore geometria fuit, itaque nihil mathematicis inlustrius; atad GR1V1 nos metiendi ratiocinandique utilitate huius artis terminavimus modum.

At contra oratorem celeriter complexi sumus, nec eum primo eruditum, aptum tamen ad dicendum, post autem eruditum.Cum ... 219, 15 eruditum H (218, 29 honos ... 219,2 improbantur bis) etiam ante erud. add. Vc mg. nam Galbam Africanum Laelium doctos fuisse traditum est, studiosum autem eum, qui ishis X hos Vc ς aetate anteibat, Catonem,catonem X post vero Lepidum Carbonemcarbonẽ Vc Gracchos, inde ita magnosgrac in r. Vc (in mg. at etiam idem ante versum gracchos-magnos) nostram ad aetatem, ut non multum aut nihil omnino Graecis cederetur. Philosophia iacuit usque ad hanc aetatem nec ullum habuit lumen litterarum Latinarum; quae inlustranda et excitanda nobis est, ut, si occupati profuimus aliquid civibus nostris, prosimus etiam, si possumus,possiumus

G1 otiosi.ut... otiosi Non. 355, 2

in quo eo magis nobis est elaborandum, quod multi iam esse libri Latini dicuntur scripti inconsiderate ab optimis illis quidem viris, sed non satis eruditis. fieri autem potest, ut recte quis sentiat et id quod sentit polite eloqui non possit; sed mandare quemquam litteris cogitationes suas, qui eas nec disponere nec inlustrare possit nec delectatione aliqua allicere lectorem, hominis est intemperanter abutentis et otio et litteris.mandare... 5 litteris Einhart Vita Caroli praef. itaque suos libros ipsi legunt cum suis, nec quisquam attingit praeter eos, qui eandem licentiam scribendi sibi permitti volunt. quare si aliquid oratoriae laudislaudis s eras. sed a m. rec. iterur scriptum in V nostra attulimus industria, multo studiosius philosophiae fontis aperiemus, e quibus etiam illa manabant.

Sed ut Aristoteles, vir summo ingenio, scientia,scientia scientiae X -a pro -ae in r. V2 copia, cum motuscum motus H commotus GKRV sed cũ supra corn V2 esset Isocratisisocratis V2 ς socratis X rhetoris gloria, dicere docere etiam coepit adulescentesdocere ς om. X post adulescentes add. decere V2 et prudentiam cum eloquentia iungere, sic nobis placet nec pristinum dicendi studium deponere et in hac maiore et uberiore arte versari. hanchaen

c R1 enim perfectam philosophiam semper iudicavi, quae de maximis quaestionibus copiose posset ornateque dicere; in quam exercitationem ita nos studiose ~~operam~~ dedimus,del. Mur. operam inpendimus Dav. ut iam etiam scholas Graecorum more habere auderemus.audeamus V (a in r. c) ut nuper tuum post discessum in Tusculano cum essent complurescumplures G1R1 (corr. ipsi) mecum familiares, temptavi, quid in eo genere possem.possem V2 γ possim X (cf. auderemus v. 20) ut enim antea declamitabam causas, quod nemo me diutius fecit, sic haec mihi nunc senilis est declamatio. ponere iubebam, de quo quis audire vellet; ad id autat id X (at id sed. ex aut id aut sed. Kc) sedens aut ambulans disputabam.

itaque dierum quinque scholas, ut Graeci appellant, in totidem libros contuli. fiebat autem ita ut, cum ishis G1V1H qui audireaudiri X (corr. V2 l

e ss. K2) vellet dixisset, quidquod K1V2 sibi videretur, tum ego contra dicerem. haec est enim, ut scis, vetus etet om. V1 add. 2 Socratica ratio contra alterius opinionem disserendi. nam ita facillime, quid veri simillimum esset, inveniri posse Socrates arbitrabatur. Sed quo commodius disputationes nostrae explicentur, sic eas exponam, quasi agatur res, non quasi narretur.Philosophia ... 221, 7 narretur H (27 fieri 220, 5 litteris et 220,13 adulescentes 220, 18 dicere bis) ergoergo et primam lit- teram verbi malum om. R1V1 spatio rubicatori relicto; ergo add. Ral. m ergo et m Vc ita nasce- in r. V1 nascatur corr. Vc ita nascetur exordium:

Malumergo et primam lit- teram verbi malum om. R1V1 spatio rubicatori relicto; ergo add. Ral. m ergo et m Vc ita nasce- in r. V1 nascatur corr. Vc mihi videtur esse mors.

Isne, qui mortui sunt, an is, quibus moriendum est?

Utrisque.

Est miserum igitur, quoniam malum.

Certe.

Ergo et i, quibus evenit iam ut morerentur,morirentur K1 et i, quibus eventurum est, miseri.

Mihi ita videtur.

Nemo ergo non miser.

Prorsus nemo.

Et quidem, si tibi constare vis, omnes, quicumque nati sunt eruntve, non solum miseri, sed etiam semper miseri. nam si solos eos diceres miseros quibus moriendum esset, neminem tu quidem eorum qui viverent exciperes—moriendum est enim omnibus—, esset tamentam V1

add. 2 miseriae finis in morte. quoniam autem etiam mortui miseri sunt, in miseriam nascimur sempiternam. necesse est enim miserosnecesse enim est m. K1 sed est erasnm esse eos qui centum milibus annorum ante occiderunt, vel potius omnis, quicumque nati sunt.

Ita prorsus existimo.

Dic quaeso:

numnunc ex. num K1 te illa terrent, triceps apud inferos Cerberus, Cocyticoyc

ti R1 fremitus, travectiotraiectio ex trav. K1 transv. Vc mg. ('al

trans') γ Trag. inc.111 Acherontis, mento summam aquamaquam trisyll. cf. Lachm. ad Lucr. 6, 552 quam Nonii L 1 A A attingensamnem Bue. adtinget (vel -it) senextus Nonii L 1 A A enectus siti Tantalus?summam... tantalus Non. 401,29 enectus ... Tantalus Prisc, GL 2, 470, 18 tantulus X (corr. K2) Nonii et Prisciani pars tum illud, quod Sisyphussisyphius X (sed 2. eras. in V. sis. K1 aut c) Nonii pars versatversus? cf. Marx ad Lucil. 1375 saxum sudans nitendo neque proficit hilum? tum ... hlium Non. 121,4; 353, 8. fortasse etiam inexorabiles iudices, Minos et Rhadamanthus? apud quos nec te L. Crassus defendetdefendet om. RK1 (add. 2) nec M. Antonius nec, quoniam apud Graecos iudices res agetur, poteris adhibere Demosthenen;demostenen K tibi ipsi pro te erit maxima corona causa dicenda.dicenda causa K haec fortasse metuis et idcirco mortem censes esse sempiternum malum.

Adeone me delirare censes, ut ista esse credam?

An tuante

G1 haec nonan

tu an non (2. an in r.) V1? credis?

Minime vero.

Male hercule narras.

Cur? quaeso.

Quia disertusdissertus KR1 esse possem, si contra ista dicerem.

Quis enim non in eius modi causa? aut quid negotii est haec poëtarum et pictorum portenta convincere?aut convincere Non. 375, 29

Atqui pleni libri sunt contra ista ipsa disserentiumdissenentium G1 (dissonantium corr. G1?) RV1 (corr. ipse?) diserentium K philosophorum.

Inepte sane. quis enim estest om. K1, add. c tam excors, quem ista moveant?commoveant V2

Si ergo apud inferos miseri non sunt, ne sunt quidem apud inferos ulli.

Ita prorsusprossus G existimo.

Ubi suntInde ab ubi - 223, 24 iam sunt multa in K madore corrupta ergo i, quos miseros dicis, aut quem locum incolunt? si enim sunt, nusquam esse non possunt.

Ego vero nusquam esse illos puto.

Igitur ne esse quidem?

Prorsus isto modo, et tamen miserosmiseros cf. Serv. Aen. 4, 20 ob id ipsum quidem,quidem om. K quia nulli sint.

Iam mallem Cerberum metueres quam ista tam inconsiderate diceres.

Quidqui We. tandem?

Quem esse negas, eundem esse dicis. ubi est acumen tuum? cum enim miserum esse dicis, tum eum qui non sit dicis esse.

Non sum ita hebes, ut istud dicam.

Quid dicis igitur?

Miserum esse verbi causa M.M. V2 ς om. X Crassum, qui illas fortunas mortemorti V1 demiserit ut v. K dimiserit, miserum Cn.CN. R Gn. vel gn. GV (in K evanidum) Pompeium, qui tanta gloria sitsit om. V1, unde Vc orbatus sit orbatus,tanta dignitate tanta gl. Vc omnis denique miseros,miseros V (exp.2?) qui hac luce careant.

Revolveris eodem. sint enim oportet, si miseri sunt; tu autem modo negabas eos esse, qui mortui essent. Si igitur non sunt, nihil possunt esse; ita nenelongius verbum habuisse vid. K miseri quidem sunt.

Non dico fortasse etiam,etiam exp. Vvet quod sentio; nam istuc ipsum, non esse, cum fueris, miserrimum puto.

Quid?

miserius quam omnino numquam fuisse? ita, qui nondum nati sunt, miseri iam sunt, quia non sunt, et nos, si post mortem miseri futuri sumus, miseri fuimus ante quam nati. ego autem non commemini, ante quam sum natus, me miserum; tu si melioresimiliore K1R1 memoria es, velim scire, ecquid de te recordere.

quid K (add.2 aut c) recordere ς recordare X

Ita iocaris, quasi ego dicam eos miseros, qui nati non sint, et non eos miseros, qui mortui sunt.m. sint Vc

Esse ergo eos dicis.

Immo, quia non sint, cum fuerint, eo miseros esse.

Pugnantia te loqui non vides? quid enim tam pugnat, quam non modo

ñ modo2 miserum, sed omninoom

i m

K quicquam esse, qui non sit? an tu egressus porta Capena cum Calatinicatilini G Scipionum Serviliorum Metellorum sepulcra vides, miseros putasputas vocas Krec illos?

Quoniam me verbo premis,premis s. v. add. Kc posthac non ita dicam, miseros esse, sed tantum miseros, ob id ipsum, quia non sint.si

nt V

Non dicis igitur: miser est M. Crassus miser e mori crassus K m. rec. quae ductus evanidos restituit , sed tantum: miser M. Crassus?

Ita plane.

Quasi non necesse sit, quicquid isto modo pronunties, id aut esse aut non esse! an tu dialecticis nene ex non Rc imbutus quidem es?

in primis enim hoc traditur: omne pronuntiatumpronuntiatum eqs. Gell. 16, 8, 8 (Hier. adv. Rufin. 1, 486) (sicsic ex si Vc enim mihi in praesentia occurrit ut appellarem ἀξίωμα αIlωmα R αξιωμλ V, sed praeter 1. α omnia i. r. Vc azioma K aziωma G1 , utar post alio, si inveneroalio

inv. V (dist. 2?) alios et inv. GKR melius) —id ergo est pronuntiatum, quod est verum aut falsum. cum igitur dicis: miser M. Crassus, aut hoc dicis: miser est Crassus, ut possit iudicari, verum id falsumne sit, aut nihil dicis omnino.

Age, iam concedo noneos s. non add. V2 sunt V esse miseros, qui mortui sint, quoniam extorsisti, ut faterer, qui omnino non essent, eos nene s. v. K1 miseros quidem esse posse. quid?quid ecce K ante ecce adscr. m (= magister) K2, post esse d (disc.) Kree qui vivimus, cum moriendum sit, nonne miseri sumus? quae enim potest in vita esse iucunditas, cum dies et noctes cogitandum sit iam iamque esse moriendum?

Ecquidecqui X(ω?) ergo intellegis, quantum mali de humana condicione deieceris?

Quonam modo?

Quia, si morsmors Vc mori X1 (V1) etiam mortuis miserum esset, infinitum quoddam et sempiternum malum haberemus in vita;in vita del. Bai., sed vita hic non opponitur mortis tempori. nunc video calcem, ad quam cum sit decursum, nihil sit praeterea extimescendum. sed tu mihi videris Epicharmi,epicarmi G1 (corr.1)K acuti nec insulsiinsulsi insul in r. Vc hominis ut Siculi, sententiam sequi.

Quam? non enim novi.

Dicam, si potero, Latine. scis enim me Graece loqui in Latino sermone non plus solere quam in Graeco Latine.

Et recte quidem. sed quae tandem est Epicharmiepicarmi GRV1 (corr. 2 ) ista sententia? Emori nolo,Epich. fr. 247 sed me esse mortuum nihilnihili edd. vett. aestimo.

Iam adgnoscoadgnosco RV (sed d erasum)

adn. G1 agn. K Graecum.graeco

G1 gradum ex graecum V2? sed Man. et sed quoniam coëgisti, ut concederem, qui mortui essent, eos miseros non esse, perfice, si potes, ut ne moriendum quidem esse miserum putem.

Iam istuc quidem nihil negotii est, sed ego maiora molior.sed ego maiora molior add. Vc (sed maiora molior vel sed getiam maiora molior ς) om. X

Quo modo hoc nihil negotii est? aut quae sunt tandem ista maiora?

Quia, quoniam post mortem mali nihil est,nihil est add. K2V2 om. X ne mors quidemne quidem mors K est malum, cui proxumumproximum KV tempus est post mortem, in quo mali nihil esse concedis: ita ne moriendum quidemnequidem moriendum K esse malum est; idid estK2 ς idem R idẽ GK1V est enim perveniendum esse ad id, quod non esse malum confitemur.

Uberius ista, quaeso. haec enim spinosiora, prius ut confitear me cogunt quam ut adsentiar. sed quae sunt ea, quae dicis te maiora moliri?

Ut doceam, si possim, non modo malum non esse, sed bonum etiam esse mortem.

Non postulo id quidem,quidem id K aveoabeo V1 habeo V2GKR aveo ς tamen audire. ut enim non efficias quod vis, tamen, mors ut malum non sit, efficies. sed nihil te interpellabo; continentem orationem audire malo.

Quid, si te rogaverosiero- gavero V1 (corr. c ) K1 hoc loco pauciora habuit, evanidas litteras m. rec. sic fere restituit:

rqiero aliquid?

nonne respondebis?

Superbum id quidem est, sed, nisi quid necesse erit, malo non roges.non

roges V

Geram tibi morem et ea quae vis, ut potero, explicabo, nec tamen quasi Pythius Apollo, certa ut sint et fixa, quae dixero, sed ut homunculus unus e multis probabilia coniectura sequens. ultra enim quo progrediar, quam ut veri similia videam, non habeo; certa dicent i, qui etqui

et V percipi ea posse dicunt et seet

se V sapientissapientes V2 esse profitentur.

Tu, ut videtur; nos ad audiendum parati sumus.

Mors igitur ipsa, quae videtur notissima res esse, quid sit, primum est videndum. sunt enim qui discessum animi a corpore putentputent ς (cf. censeant) putant X (varietatem modorum def. Gaffiot, Le subjonc- tif de subordination Paris 1906 p. 52) esse mortem; sunt qui nullum censeant fieri discessum, sed una animum et corpus occidere, animumque in corpore extingui. qui discedere animum censent,cessent V1 alii statim dissipari, alii diu permanere, alii semper. quid sit porro ipse animus aut ubi aut unde, magna dissensio est. aliis cor ipsum animusaut ubi... 227.1 animus in mg. G1 aut unde... dicuntur Non. 66,5 videtur, ex quo excordes, vecordesvec. HM vaec. VG1 (sed a

1)R1 (sed

a1?) Nonii codd. pr. F H vęc. K concordesquevecordes

excordes concordes H signis transponendi non satis dilucidis additis dicunturquid igitur sit animus... est. nam animus ab ani- ma dictus est (227, 12). aliis ... 227, 2 dicuntur H et Nasica ille prudens bis consul Corculum et egregie cordatus homo, catus Aelius Sextus.Ennius ann. 331 Empedocles animum esse censet cordi suffusum sanguinem; aliis pars quaedam cerebri visa est animianimi om. K1, post princip. add. c principatum tenere; aliis nec cor ipsum placet nec cerebri quandam partem esse animum,

sed alii in corde, alii in cerebro dixerunt animi esse sedem et locum; animum autem alii animam, ut fere nostri— declarat nomen:ut fere nostri declarant nomen. nam ω corr. Dav. declarant nomina Sey. nam et agere animam et efflare dicimus et animosos et bene animatos et ex animi sententia; ipse autem animus ab anima dictus est—; ZenoniZeno fr. 134. Stoico animus ignis videtur. sed haec quidem quae dixi, cor, cerebrum, animam, ignem volgo, reliqua fere singuli. ut multomulto Bentl. multi cf. Lact. inst. 7, 13, 9 opif. 16, 13 ante veteres, proxime autem Aristoxenus, musicus idemque philosophus, ipsius corporis intentionem quandam, velut in cantu et fidibus quae ἁρμονία armonia ω cf. I 24.41 dicitur: sic ex corporis totius natura et figura varios motus cieri tamquam in cantu sonos.

hic ab artificio suo non recessit et tamen dixit aliquid, quod ipsum quale esset erat multo ante et dictum et explanatum a Platone. XenocratesXen. fr. 67 animi figuram et quasi corpus negavit esse ullum,ull in r. Vc ullum ς numerumverum X cf. ac. 2,124 dixit esse, cuius vis, ut iam ante Pythagorae visum erat, in natura maxuma esset. eius doctor Plato triplicem finxit animum,animam X (sed usupra a V1?) cuius principatum, id est rationem, in capite sicut in arce posuit, et duas partes parereseparare X in parere corr. Vc (e priore loco iterum ss. V3) voluit, iram et cupiditatem, quasquas-cupiditatem om. H locis disclusit:disclusit om. X add. V2Rrec ς (suis add. ς) cf. I,80 Pr. 32 iram in pectore, cupiditatem suptersubter RHK1 (

l sup ss. K2) collocavit V2 praecordia locavit.Plato ... 228, 2 locavit H

Dicaearchusdice archus KRV dicaearc

us |

G1 autem in eo sermone, quem Corinthichorinthi GK habitum tribus libris exponit, doctorumdictorum X, corr. in KV hominum disputantium primo libro multos loquentes facit; duobus Pherecratempherecraten G pthiotam X (pth.

G phiot. K) quendam Phthiotam senem, quem ait a Deucalione ortum, disserentem inducit nihil esse omnino animum,animum omnino K et hoc esse nomen totum inane, frustraqueet post frustraque add. V1? vix recte animalia et animantisanimantes V2 appellari, neque in homine inesse animum vel animam nec in bestia, vimque omnem eam, qua vel agamus quid vel sentiamus, in omnibus corporibus vivis aequabiliteraequabiliter V (exp. m. vet.) esse fusam nec separabilem a corpore esse, quippe quae nulla sit, nec sit quicquam nisi corpus unum et simplex, ita figuratum ut temperatione naturae vigeat et sentiat.

Aristoteles, longe omnibus—Platonem semper excipio—praestans et ingenio et diligentia, cum quattuor nota illa genera principiorum esset complexus, e quibus omnia orerentur,orirentur Hς quintam quandam naturam censet esse,esse esset GR1 e corr. e quaequa G1 (in mg. de) K1 (equae K2 ut v.) R esse

qua V (quae V2) sit mens; cogitare enim et providere et discere et docere et invenire aliquid et tam multa ~~aliaalia X exp. Vvet, cf. 247,14~~ meminisse, amare odisse, cupere timere, angi laetari, haec etet om. H similia eorum in horum quattuor generum inesse nullonullo numero H putat; quintum genusgenus om. H adhibet vacans nomine et sicsic exp. Vvet ipsum animum ἐνδελέχειαν endelecheian GKVH, sed in R inter e et a graecum com- pendium diphthongi ει (

) scriptum est appellatappellant G1V1 novo nomine quasi quandam continuatam motionem et perennem.

Nisi quae me forte fugiunt,fugiunt (exp. m. vet.) V haechae Vrec ς sunt fereomnium post fere add. V2 de animo sententiae.Aristoteles cum quattuor ... 229, 3 de animo sentiae H Democritum enim, magnum illum quidem virum, sed levibus et rotundis corpusculis efficientem animumanim

um V (ss. c) concursu quodam fortuito, omittamus; nihil est enim apud istos, quod non atomorum turba conficiat.nihil... eorum t. conficiat Non. 269,12

Harum sententiarum quae vera sit, deus aliquialiquis Vrec ς viderit;harum ... viderit Lact. inst. 7,8, 9 (postquam breviter ad § 18—22 respexit) quae veri simillima, magna quaestio est.harum ... 9 quaestio est H utrum igitur inter has sententias diiudicare malumus an ad propositum redire?

Cuperem equidem utrumque, si posset, sed est difficile confundere. quare si, ut ista non disserantur, liberari mortis metu possumus,possimus K2 id agamus; sin id non potest nisi hac quaestione animorum explicata, nunc, si videtur, hoc, illud alias.

Quod malle te intellego, id puto esse commodius; efficiet enim ratio ut, quaecumque vera sit earum sententiarum quas exposui, mors aut malum non sit aut sit bonum potius.

nam si corcor

s. G aut sanguis aut cerebrum est animus, certe, quoniam est corpus, interibit cum reliquo corpore;corpore Vc ς tempore X si anima est, fortasse dissipabitur; si ignis, extinguetur; si est Aristoxeni harmonia,harmonia GKR

arm.V arm. H dissolvetur. quid de Dicaearcho dicam, qui nihil omnino animum dicat esse?efficiet ... 25 dicit esse H his sententiis omnibus nihil post mortem pertinere ad quemquam potest; pariter enim cum vita sensus amittitur; non sentientis autem nihil est ullam in partem quod intersit. reliquorum sententiae spem adferunt, si te hoc forte delectat, posse animos, cum e corporibus excesserint, in caelum quasi in domicilium suum pervenire.

Me vero delectat, idque primum ita esse velim, deinde, etiamsi non sit, mihi persuaderi tamen velim.

Quid tibi ergo opera nostra opus est? num eloquentia Platonem superare possumus? evolve diligenter eius eum librum, qui est de animo:anima ex -o Vc? amplius quod desideres nihil erit.

Feci mehercule, et quidem saepius; sed nescio quo modo, dum lego, adsentior, cum posui librum et mecum ipse de inmortalitateimm. GR animorum coepi cogitare, adsensio omnis illa elabitur.

Quid?

hoc dasne aut manere animos post mortem aut morte ipsa interire?

Do vero.

Quid,quod K1 (corr. 2 )R si maneant?

Beatosbeatas V esse concedo.

Sin intereant?

Non esse miseros, quoniam ne sint quidem; iamiam cf. p. 225,21 ac. 2, 109 al. (Mue) istuc coacti a te paulo ante concessimus.

Quo modo igitur aut cur mortem malum tibi videri dicis? quae aut beatos nos efficiet animis manentibus aut non miseros sensu carentis.carentes V2

Expone igitur, nisi molestum est, primum, si potes,potest G1 animos remanere post mortem, tum, si minus id obtinebisobtenebis GR1V—est enim arduum—, docebis carere omni malo mortem. ego enim istuc ipsum vereor nene me G malum sit non dico carere sensu, sed carendum esse.

Auctoribus quidem ad istam sententiam, quam vis obtineri, uti optimisoptineri V possumus, quod in omnibus causis et debet et solet valere plurimum, et primum quidem omni antiquitate, quae quo propiuspropius opius in r. Vc aberat ab ortu et divina progenie, hoc melius ea fortasse quae erant veravera ss. Kc veru (aaper- tum!) in vera corr. R cernebant.cercebant G1 (corr. ipse) R cernebant K cerneba

t V (-bat ς)

Itaque unum illud erat insitum priscis illis, quos cascoscassos R cassus K1 ann. 24 appellat Ennius, esse in morte sensum neque excessu vitae sic deleri hominem, ut funditus interiret;

idqueidquae G1RV1 cum multis aliis rebus, tum e pontificio iure et e caerimoniiscaer. V cer. GKR sepulcrorum intellegi licet, quas maxumis ingeniis praediti nec tanta cura coluissent nec violatas tam inexpiabiliinexpiabile X -i in r. V1? ς religione sanxissent, nisi haereret in eorum mentibus mortem non interitum esse omnia tollentem atque delentem, sed quandam quasi migrationem commutationemque vitae, quae in claris viris et feminis dux in caelum soleret esse, in ceteris humi retineretur et permaneret tamen.

ex hoc et nostrorum opinione Romulus in caelo cum diis agit aevum ann. 115, ut famae adsentiens dixit Ennius, et apud Graecos indeque perlapsus ad nos et usque ad Oceanum Herculeset ante retin. add. Vc et perm.... 20 hercules fere omnia in r. V1 tantus et tam praesens habetur deus; hinc Liber Semela natus eademque famae celebritate Tyndaridae fratres, qui non modo adiutores in proeliis victoriae populi Romani, sed etiam nuntii fuisse perhibentur. quid? Inoino sed o in r. V1 Cadmiinhoc

admi G1 filia nonnenonne ex nomine K2 λεγκοε|ea R λεγκοθεα GKV (θ in r.) Λευκοθέα nominata a Graecis Matutamutata K1V1 (ut v.) Nonii L 1 habetur a nostris?Quid?...nostris Non. 66, 13 quid? totum prope caelum, ne pluris persequar,persequar pluris K nonne humano genere completum est?

si vero scrutari vetera et ex isillis Lact. ea quae scriptores Graeciae prodiderunt eruere coner, ipsi illi maiorum gentium diiipsi maiorum gentium dii Aug. civ. 8,5 qui habenturqui habentur om. Aug. hinc nobisa ante nobis add. V2 ς Lact. Aug. cf. Progr. 24 profecti in caelum reperientur.repperientur X (sed 1. p del. R1? ) Aug. quaere, quorum demonstrenturquare quoniam demonstrantur Lact. demonstrentur Aug. demonstrantur X, sed a in e corr. G1 demonstran in r. V1 sepulcra in Graecia; reminiscere, quoniam es initiatus,es initiatushinc Lact. inst. 1, 15 Atticum cum Cicerone colloqui conclusit, cf. Po. Herm. 46 p. 629 quae tradantur mysteriis:mist. KV tum denique, quam hoc late pateat, intelleges.Si vero. .. 232, 5 intelleges Lact. inst. 1, 15, 24 Aug. cons. euang. 1, 23, 32 sed qui nondum ea quae multis post annis homines tractare coepissentadd. Po. tractari coepta sunt Keil physicaphisica X didicissent,dicissent R1 tantum sibi persuaserant, quantum natura admonente cognoverant,cognoverunt X corr. Vc rationes et causas rerum non tenebant, visisvisis eqs. asyndeton suspectum quibusdam saepe movebantur, isque maxime nocturnis, ut viderentur ei,eil illi K2 hi in r. V1 qui vita excesserant, vivere.

Ut porro firmissimum hoc adferri videturvideretur Vc cur deos esse credamus, quodquod quia K2 nulla gens tam fera, nemo omnium

hominum K tam sitsit K2V2 ς inmanis,fit X inmani

s R imm. KH cuius mentem non imbuerit deorum

deorum K div in r. V1 opinio (multi de diis prava sentiunt—id enimidem K1 (id enim2) RH vitioso more effici solet—, omnes tamen esse vim et naturam divinam arbitrantur, nec vero id conlocutio hominum aut consessusconsessus Bouhier (cf. Legg. II, 13) consensus efficit,effecit Bouhier non institutis opinio estnec... opinio est in r. K1 confirmata, non legibus; omniomnia

R omni

V autem in re consensio omniumomnium hominum R1 gentium lex naturae putanda estPorro infirmissimum ... 20 putanda est H)—quis est igitur, qui suorum mortem primum non eo lugeat, quod eos orbatos vitae commodis arbitretur? tolle hanc opinionem, luctum sustuleris. nemo enim maeret suo

suo K incommodo: dolent fortasse et anguntur, sed illa lugubris lamentatio fletusque maerens ex eo est, quod eum, quem dileximus, vitae commodis privatum arbitramur idque sentire.idque sentire eras. in V atque haec ita sentimus natura duce, nulla ratione nullaque doctrina. Maxumum vero argumentummaximum KR1 (u ss. 1) maxu

m vero argumentum V (ss. 2) est naturam ipsam de inmortalitate animorum tacitam iudicare, quod omnibus curae sunt, et maxumaemaxume X (-ime K) quidem, quae post mortem futura sint.sunt K2 Caecil. com. 210 serit arbores, quae alterialtero K1 saeclosaeculo K1V2 suppl. ς (cf. Cato m. 24) ille 'cod. Aug.' prosint, ut ait Statius in Synephebis,sinephebis KV sine phebis GR (coni. 1 ) quid spectansexpectans V nisi etiam postera saecula ad se pertinere? ergo arbores seret diligens agricola, quarum aspiciet bacam ipse numquam; vir magnus leges instituta rem publicam non seret?non seret Vc (1. n in r.) ς conseret GKR quid procreatio liberorum, quid propagatiopropagatio progatio R prorogatio V1 nominis, quid adoptationes filiorum, quid testamentorum diligentia, quid ipsa sepulcrorum monumenta elogia significant nisi nos futura etiam cogitare?

Quid?

illudillũ K1 num dubitas, quin specimen naturae capi deceat ex optima quaque natura? quae est melior igitur in hominum genere natura quam eorum, qui se natos ad homines iuvandos tutandos conservandos arbitrantur? abiit ad deos Hercules: numquam abisset, nisi, cum inter homines esset, eam sibi viamviam s. v. add. K2 munivisset. vetera iam ista et religione omnium consecrata: quid in hac re p. tot tantosque viros ob rem p.ob rem p. b r in r. V1 ob re p. K ob rē p. (er. ublică) G interfectos cogitasse arbitramur? isdemne ut finibus nomen suum quibus vita terminaretur? nemo umquam sine magna spe inmortalitatis se pro patria offerret ad mortem.

licuit esse otioso Themistocli, licuit Epaminondae, licuit, ne et1. et in r. V1 vetera et externa quaeram, mihi; sed nescio quo modo inhaeret inin s. v. add. G1 mentibus quasi saeclorum quoddam augurium futurorum, idque in maximis ingeniis altissimisque animis et existitexsistit GR maxime et apparet facillime. quoquod X sed d exp. G1 quidem dempto quis tam esset amens, qui semper in laboribus et periculis viveret?

loquor de principibus; quid?quo

d G1 poëtae nonne postpost st in r. Vc mortem nobilitarinobilitare K1 corr. 2 volunt? undeunde er

go in ut est de ennio corr. Kc(?) ergo illud: Aspicite, o cives, senissenis

enni V (2. s V2) Ennienni X ennii K2 imaginis formam:formam V1 urnam Vrec in mg. Hic vestrum panxitpanxit edd. pinxit maxima facta patrum?Enn. var. 15 mercedem gloriae flagitat ab is quorum patres adfecerat gloria, idemque: Nemo me lacrimis lacrimis X, -et pro -is in r. Vc. de ratione versus afferendi cf. Va. Op. II p. 135 Cur? volito vivos per ora virum.Enn. var. 17 vivus Vc sed quid poëtas?poetas ς putas X poetę Vc (p a m. 1, oetę in r.) opifices post mortem nobilitarinobilitare K1 corr. 2 volunt. quid enim Phidias sui similem speciem inclusit in clupeo Minervae, cum inscribere nomen add. Ern. non liceret? quid?quid? nostri eqs. libere Hier. in Gal. p. 517 nostri philosophi nonne in is libris ipsis, quos scribunt de contemnenda gloria, sua nomina inscribunt?

Quodsi omnium consensus naturae vox est, omnesqueomnesque huiusque H qui ubique sunt consentiunt esse aliquid, quod ad eos pertineat qui vita cesserint,cesserint GK, sed prius s in r G1, ex n Kc nobis quoque idem existimandum est, et si, quorum aut ingenio aut virtute animus excellit,excellet V2 eos arbitrabimur,arbitrabimur X arbitra

mur V We. al. quia natura optima sint, cernere naturae vim maxume, veri simile est, cum optumus quisque maxume posteritati serviat, esse aliquid, cuius is post mortem sensum sit habiturus.

Sed ut deos esse natura opinamur, qualesqueque del. Bai. sint, ratione cognoscimus,quodsi ... 235, 6 cognoscimus (omissis 235,2 maxume ... 235, 4 habiturus) H (libere) sic permanere animos arbitramur consensu nationum omnium, qua in sede maneant qualesque sint, ratione discendum est. cuius ignoratioingnoratio GV1 finxit inferos easque formidines, quas tu contemnere non sine causa videbare. in terram enim cadentibus corporibus isque humo tectis, e quoaquo V1 (aq in r. 1) eqd V2 mg. dictum est humari, sub terra censebant reliquam vitam agi mortuorum; quam eorum opinionem magni errores consecuti sunt, quos auxerunt poëtae.

frequens enim consessusquos... con in r. K1 consessus ς consensu X, s in fine add. V1 theatri, in quo sunt mulierculae et pueri, movetur audiens tam grande carmen: AdsumTrag. inc. 73 atque advenio Acherunteacher

onte K (u ss.c) vix via alta atque arduaPer speluncas saxis structas asperis pendentibusMaxumis, ubi rigida constat crassacrassa s. v. add. Kc caligo inferum,ubi ...inferum Non. 272,39 tantumque valuit error—qui mihi quidem iam sublatus videtur—, ut, corpora cremata cum scirent, tamen ea fieri apud inferos fingerent, quae sine corporibus nec fieri possentpossunt V2 nec intellegi. animos enim per sese s. v. add. Vc ipsos viventisvigentis ex viventis V1 non poterant mente complecti, formam aliquam figuramque quaerebant. inde Homeri tota νέκυια,νεξυια KRV (sed

α in pα corr. 1) necyia mai. litt. G νερξυο mantia RK nepsyomantia mai. litt. G psichomantia, sed psicho in r. V1 aut 2 (ex div. 1, 132) corr. Dav. inde ea quae meus amicus Appius νεκυομαντεῖα faciebat, inde-de in om. K1 add. c in viciniavitia KRV1 (vicinia corr. 1) vicia G nostra Averni lacus, unde animae excitantur obscura umbra opertae,apertae (vel ę, -e K1) opertę corr. V1K2 imaginesmortuorum, alto ostiohostio alte (altę K1) ostio ς alto corr. K2V1aut2 ς. locum rest. Leo. alii aut imagines mortuorum in fine relicta male Ciceroni ipsi tribuunt aut ibi mort. imagines scribunt (praeterea aperto ex ostio Mdv. opertae ex ostio Ribb. altae Klotz) Acheruntis,acheruntis (acherontis KV1 e corr.) s. s. imagines mortuorum X salso sanguine.Trag. inc. 76 cf. Leo Progr. Gott. 1910 p. 21. has tamen imagines loqui volunt, quod fieri nec sine lingua nec sine palato nec sine faucium laterum pulmonum vi et figura potest. nihil enim animo videre poterant, ad oculos omnia referebant.

Magni autem est ingenii sevocaresevocare Aug. revocare ω mentem a sensibus et cogitationem ab consuetudinea consuetudine V (ult. e ex o) abducere.Quidam enim nihil animo ... 9 abducere H magni.. 9 abducere Aug. epist. 137,5 itaque credo equidem etiam alios tot saeculis, sed quodquot G litteris exstet,extet K cf. Lact. inst. 7, 8, 7 Aug. epist. 137,12 Pherecydes Syriussyrus X syrius ς Aug. primusprimum ω primus Bentl. atque hoc legisse videtur Aug.: 'quod apud Graecos olim primus Pherecydes Syrius cum disputavisset', dixit animos esse hominum sempiternos, antiquusantiquo

s K1R1 sane; fuit enim meo regnante gentili. hanc opinionem discipulus eius Pythagoras maxime confirmavit, qui cum Superbo regnante in Italiam venisset, tenuit Magnam illam Graeciam cum ~~honorehonore del. Vvet honore et disc. ς~~ disciplina, tum etiam auctoritate, multaque saecula postea sic viguit Pythagoreorum nomen, ut nulli alii docti viderentur.

iderentur V sed redeo ad antiquos. rationem illi sententiae suae non fere reddebant, nisi quid erat numeris aut descriptionibusdescriptionibus Bς discriptionibus X (discretionibus V) explicandum:

Platonem ferunt, ut Pythagoreos cognosceret, in Italiam venissead venisse adscr, in mg. et in ea (ita P) cum alios multos tum archytam (ut crithitã P) timeumque cognovit (et timęum invenisse R)VcRrec P al., (cf. fin. 5,87), unde Vc post ferunt (21) add. qui, tum corr. venit ed

dicisse (voluit ut v. edidicisse pro et dedicisse) signo

inter haec verba ut ante notam mg. addito et didicissededicisse GR Pythagorea omnia primumque de animorum aeternitate non solum sensisse idem quod Pythagoram, sed rationem etiam attulisse. quam, nisi quidrationes. . quas V2? adtul. V dicis, praetermittamus et hanc totam spem inmortalitatis relinquamus.

An tu cum me in summam exspectationem adduxeris, deseris?deseres V2 ς errare meherculeme errare hercule K mehercules V2 malo cum Platone, quem tu quanti facias scio et quem ex tuo ore admiror, quam cumcũi. r. Vrec istis vera sentire.

Mactemac in r. Vc virtute!Macte virtute Non. 341, 37 ego enim ipse cum eodem ipsoipso cf. div. 2, 95 isto We. non invitus erraverim. num igitur dubitamus—? an sicut pleraque? quamquam hoc quidem minime; persuadent enim mathematici terram in medio mundo sitam ad universi caeli complexum quasi puncti instar optinere, quod κέντρον centron X (ante Vitr. praeterea ap. Rom. non invenitur) illi vocant; eam porro naturam esse quattuor omnia gignentium corporum, ut, quasi partita habeant inter se ac divisa momenta, terrena et umidaumida RG1V1 (

add. G1V1) suopte nutu et suo pondere ad paris angulos in terram et in maremari X mare K2 ς ferantur, reliquae duae partes, una ignea altera animalis, ut illae superioresille GKV superioris X in medium locum mundi gravitate ferantur et pondere, sic hae rursumrursus V2 rectis lineis in caelestemcalestem GV1 locum subvolent, sive ipsa natura superiora adpetente sive quod a gravioribus leviorasuperiora... 23 leviora om. R1 add. m. vet. in mg. (superiora ex -re). eadem verba usque ad levio fere omnia in r. scripsit V1 natura repellantur. quae cum constent,sive quod ... constent Non. 273, 7 perspicuum debet esse animos, cum e corpore excesserint, sive illi sint animales, id est spirabiles,spirabiles KV2 (l

sp.) spiritabiles RV1 spiritales G sive ignei, sublime ferri.

si vero aut numerus quidam sitsit est Mdv. sed cf. comm. animus, quod subtiliter magis quam dilucide dicitur, autcf. Aug. gen. ad litt. 7, 21 quinta illa non nominata magis quam non intellecta natura, multo etiam integriora ac puriora sunt, ut a terra longissime sese om. H ecferant.si vero ... 5 ecferant ecf. X (eff. corr. V1

ecf. Kc) Horum igitur aliquid animus,putetur vel cogitetur fere potius supplendum quam sit (We.). est ante animus add. Bς nenec K tam vegetavegeta V1 (veg in r.) K2 veta GK1R mens aut in corde cerebrove aut in Empedocleo sanguine demersa iaceat. Dicaearchum vero cum Aristoxeno aequali et condiscipulo suo, doctos sane homines, omittamus; quorum alter nenae R nę K ne, sed e in r. V1 condoluisse quidem umquam videtur, qui animumquia nimium K1 se habere non sentiat, alter ita delectatur suis cantibus, ut eos etiam ad haec transferre conetur. harmonianarm. ter H (in 13 V1 e corr., in 14 K) harmoniă K autem ex intervallis sonorum nosse possumus, quorum varia compositio etiam harmoniasarm. ter H (in 13 V1 e corr., in 14 K) efficit pluris; membrorum vero situsvero situs om. K1 add. c et figura corporis vacans animo quam possit harmoniamarm. ter H (in 13 V1 e corr., in 14 K) efficere, non video.armonian ... 17 video sed hic quidem, quamvis eruditus sit, sicut est, haec magistro concedat Aristoteli, canere ipse doceat; bene enim illo Graecorum proverbio praecipitur: quam quisque norit artem, in hac se exerceat. cf. Arist. Ve. 1431 Cic. Att. 5, 10,3

illam vero funditus eiciamus individuorum corporum levium et rutundorumrotundorum KV (sed fuit rut.) H concursionem fortuitam, quam tamentamen add. K2 Democritus concalefactam et spirabilem,spirabilem eqs. cf. Aug. epist. 118, 4, 28 id est animalem, esse volt. is autem animus, qui, sisi add. G1 s. l. est horum quattuorquattuor horum Non. generum, ex quibusex quibus unde V2 Non ft. recte omnia constare dicuntur,animus...239, 1 dicuntur Non. 272, 29 ex inflammata anima constat, ut potissimum videri videovideri om. X (videt' pro video V sed t' Vc in r.) add. K2 ς Panaetio, superiora capessat necesse est. nihil enim habent haec duo genera proni et supera semper petunt. ita, sive dissipantur, procul a terris id evenit, sive permanent et conservant habitum suum, hoc etiam magis necesse est ferantur ad caelum et ab is perrumpatur et dividatur crassus hic et concretus aër, qui est terrae proximus. calidior est enim vel potius ardentiorardentior ex -us V1 animus quam estest exp. Vc hic aër,aer in mg. Vc quem modo dixi crassum atque concretum; quod ex eo scirisciri scribi K1 potest, quia corpora nostra terreno principiorum genere confecta ardore animi concalescunt.

acceditaccidit X accedit ς Vrec ut eo facilius animus evadat ex hoc aëre, quem saepe iam appello, eumque perrumpat, quod nihil est animo velocius, nulla est celeritas quae possit cum animi celeritate contendere. qui si permanet incorruptus suique similis, necesse est ita feratur, ut penetret et dividat omne caelum hoc, in quo nubes imbres ventique coguntur,caelum... coguntur Non. 264,32 quod et umidumumidum G (

add. sed rursus eras.) KR1V1 hum. H et caliginosum est propter exhalationesexalationes GKV (exal

at., in mg.

p humorem V2)H terrae.

Quam regionem cum superavit animus naturamque sui similem contigit et adgnovit,agnovit H a

gn. V iunctisiuncti

s R1 iunctus GKVH ex anima tenui et ex ardore solis temperato ignibus insistitconsistit V e corr. et finem altius se ecferendiecf. ut 238, 5 (eff. hic Vc) facit. cum enim sui similem et levitatem et calorem adeptus est,add.ς tamquam paribus examinatus ponderibus nullam in partem movetur, eaque ei demum naturalis est sedes, cum ad sui simile penetravit; in quo nulla re egens aletur et sustentabitur isdem rebus, quibus astra sustentanturhisdem X (

isdem V isdem H?) susten- tatur G1 sustentur K1 sustantur V1 et aluntur.

Cumque corporis facibus inflammari soleamus ad omnis fere cupiditates eoque magis incendi, quod is aemulemur, qui ea habeant quae nos habere cupiamus, profecto beati erimus, cum corporibus relictis et cupiditatum et aemulationum erimus expertes;

quodqueque in r. Vc nunc facimus, cum laxati curis sumus, ut spectare aliquid velimus et visere, id multo tum faciemus liberiusliberius

t. V totosque nos in contemplandis rebus perspiciendisque ponemus, propterea quod et natura inest in mentibus nostris insatiabilis quaedam cupiditas veri videndi et orae ipsae locorum illorum, quo pervenerimus, quo faciliorem nobis cognitionem rerum caelestium, eo maiorem cognoscendi cupiditatem dabant.

haec enim pulchritudo etiam in terris patritam patriam X patritam Non. et multi codd. s. XV., ex Nonio ni fallor. certe in Vat. 1733 is qui a. 1479 co- dicem emit in mg. adscripsit: patrita n. m. illamcognitionis add. Kc et avitam, ut ait Theophrastus, philosophiampatritam ... 15 philosophiam Non. 161, 7 cognitionis cupiditate incensam excitavit. praecipue vero fruentur ea, qui tum etiam, cum has terras incolentes circumfusi erant caligine, tamen acie mentis dispicereilla post disp. add. V2 cupiebant.

Etenim si nunc aliquid adsequi sese om. G putant, qui ostium Ponti viderunt et eas angustias, per quas penetravit ea quae est nominata Argo,Enn. Med. 250 quia Argivi in eain ea add. Kc delectidelecti KV2B dilecti GRV1 viriVecti petebant pellem inauratam arietis, aut i qui Oceani freta illa viderunt, EuropamEnn. ann. 302 Libyamquelybiamque X (lyp. V1) rapax ubi dividit unda, quod tandem spectaculum fore putamus, cum totam terram contueri licebit eiusque cum situm, formam, circumscriptionem, tum et habitabiles regiones et rursumrursus V2 omni cultu propter vim frigoris aut caloris vacantis?

nos enim ne nunc quidem oculis cernimus ea quae videmus; neque est enimenim est V2B ullus sensus in corpore, sed, ut non physiciphisici KRH solum docent verum etiam medici, qui ista aperta et patefacta viderunt, viae quasi quaedam sunt ad oculos, ad auris, ad narisaures...nares ex -is V1? a sede animi perforatae. itaque saepe aut cogitatione aut aliqua vi morbi impediti apertis atque integris et oculis et auribus nec videmus nec audimus, utut quo ss. V2 facile intellegi possit animum et videre et audire, non eas partis quae quasi fenestrae sint animi,non... 10 sunt animi Non. 36, 12 quibus tamen sentire nihil queat mens, nisi id agat et adsit. quid, quodquid quod V (sed quod corr. in cū1) qui quod GK1 (corr. c) R eadem mente res dissimillimas comprendimus,cũ (ex cō) prendimus V ut colorem, saporem, calorem, odorem, sonum? quae numquam quinque nuntiis animusanimi in animis corr. V1 cognosceret, nisi ad eum omnia referrentur et is omnium iudex solus esset. atque ea profecto tum multo puriora et dilucidiora cernentur, cum, quo natura fert,fertur Kc liber animus pervenerit.illam ... 24 vult 239, 15 nulla vero est celeritas...240, 16 excitavit 240, 26 quod tandem ... 241,17 pervenerit H

nam nunc quidem, quamquam foramina illa, quae patent ad animumanimos Non. a corpore, callidissimocalidissimo K1RV artificio natura fabricatanam 19 natura fabricatur Non. 35, 26 est, tamen terrenis concretisque corporibus sunt intersaeptaintersepta X quodam modo: cum autem nihil erit praeter animum, nulla res obiecta impediet, quo minus percipiat, quale quidque sit.

Quamvis copiose haec diceremus, si res postularet, quam multa, quam varia, quanta spectacula animus in locis caelestibus essetesse R1 habiturus.

quae quidemquidem culidem R1 cogitans soleosolo R1 saepe mirari non nullorum insolentiam philosophorum, qui naturae cognitionem admirantur eiusque inventori et principi gratias exultantesinsultantes K1 agunt eumque venerantur ut deum; liberatos enim se per eum dicunt gravissimis dominis, terrore sempiterno et diurno ac nocturnoanoct. (pro ac noct.)R metu. quo terrore? quo metu? quae est anus tam delira quae timeat ista, quae vos videlicet, si physicaphisica KR Enn. Andr. aechm. 107 non didicissetis, timeretis, Acherunsiaacheru

sia V templa alta Orci, pallida leti, nubilaletio nubila GK1 (b post o add. Kc)R let

o nubila V (leto n. B) tenebris loca? non pudet philosophum in eo gloriari, quod haec non timeat et quod falsa esse cognoverit? e quo intellegi potest, quam acuti natura sint, quoniam haec sine doctrina credituri fuerunt.

praeclarum autem nescio quid adepti sunt, quodquod in qui mut. V2 didicerunt se, cum tempus mortis venisset, totos esse perituros. quod utut om. K1 (add. 2 ) R ita sit —nihil enim pugno—, quid habet ista res aut laetabileloetabile GKR aut gloriosum? Nec tamen mihi sane quicquam occurrit, cur non Pythagorae sit et Platonis vera sententia. ut enim rationem

veram rat. G1 Plato nullam adferretafferret Kc (ex affirmet) Vc —vide, quid homini tribuam—, ipsa auctoritateauctoritate

V tum m in r. V2 me frangeret: tot autem rationes attulit, ut velle ceteris, sibi certe persuasisse videatur.

Sed plurimi contra nituntur animosque quasi capite damnatosdampnatos GK morte multant, neque aliud est quicquam cur incredibilis is animorum videatur aeternitas, nisi quod nequeunt qualis animus sit vacans corpore intellegere et cogitationeintelligere et cog. V sed igere in r., et in mg. Vc comprehendere.neque aliud ... 23 conpraehendere H quasi vero intellegant, qualis sitconp. VH Quasi vero intellegant qualis animus sit vacans corpore intellegere et cogitatione co phendere R sed ipse haec delevit ac denuo scripsit: Quasi eqs. in ipso corpore, quae conformatio, quae magnitudo, qui locus; ut,ut cf. p. 439, 6 div. 2,129 aut Lb. si iam possent in homine vivovivo Bentl. uno cerni omnia quae nunc tecta sunt, casurusne in conspectum videatur animus, an tanta sit eius tenuitas, ut fugiat aciem?

haec reputent isti qui negant animum sine corpore se intellegere posse: videbunt, quem in ipso corpore intellegant. mihi quidem naturam animi intuenti multo difficilior occurrit cogitatio, multo obscurior, qualis animus in corpore sit tamquam alienae domi,domui ω cf. Wackernagel in comm. meo quam qualis, cum exierit et in liberum caelum quasi domum suam venerit. sisi Po nis ω etsi Kü si etiam Sey., sed nec—nec pro et—et scripto. enim, quod numquam vidimus, id quale sit intellegere non possumus, certe et deum ipsum et divinum animum corporepossumus et certe animum ipsum corp. H liberatum cogitationecogitatione

R complecti possumus. Dicaearchusdicearchus (dice archus) X quidem etcf. Lact. inst. 7,13, 9 opif. 16, 13 Aristoxenus, quia difficilis erat animi quidquidin quae corr. V2 aut qualis esset intellegentia, nullum omnino animum esse dixerunt.

est illud quidem vel maxumum animo ipso animumanimum

v. V videre, et nimirum hanc habet vim praeceptum Apollinis, quo monet ut se quisque noscat.mihi ... 16 noscat (om. 12 Decaearchus... 14 dixerunt) H non enim credo id praecipit, ut membra nostra aut staturam figuramve noscamus; neque nos corpora sumus, nec ego tibi haec dicens corpori tuo dico. cum igitur nosce te dicit, hoc dicit: nosce animum tuum. nam corpus quidem quasi vas est aut aliquod animi receptaculum; ab animo tuo quicquidquidquid hic GRV1 (corr. 1 ) agitur, id agitur a te. hunc igitur nosse nisi divinum esset, non essetnon esset add. Kc hoc acrioris cuiusdam animi praeceptum tributum deo sc. hoc se ipsum posse cognosceredeo We. adeo sit hoc se ipsum posse cognoscere X (esset hoc praeceptum tributum a deo. sit hoc acrioris cuiusdam animi se ipsum posse cognoscere V, sed inde a praeceptum omnia in r. Vc). glos- sema latere, sit ex sc. natum esse cognovit We. .

Sed si, qualis sit animus, ipse animus nesciet,nesci

aet K dic quaeso, ne essene esse ex non esse Kc quidem se sciet, ne moveri quidem se? ex quo illa ratio nata est Platonis, quae a Socrate est in PhaedroPhaedr. 245 c, cf. Cic. rep. 6, 27. Ciceronem sequitur Lact. inst. 7, 8, 4 et Serv. Aen. 6, 727 phedro KRV explicata, a me autem posita est in sexto libro de re p.: “Quod semper movetur, aeternumet aet. X (sed et exp. Vvet Kc) aet. Somn. Macr. est; quod autem motum adfert alicui quodque ipsum agitatur aliunde,aliunde (ὑπ᾽ ἄλλου) H e corr. ς Somn. pars Macr. alicunde X quando finem habet motus, vivendi finem habeat necesse est. solum igitur, quod se ipsum movet, quia numquam deseritur a se,quia a se s. u. add. V2 numquam ne moveri quidem desinit; quin etiam ceteris quae moventur hic fons, hochoc o in r. Rc principium est movendi.

principii autem nulla est origo; nam e principio oriuntur omnia, ipsum autem nulla ex re alia nasci potest; nec enim esset id principium, quod gigneretur aliunde. quod si numquam oritur, nene

G nec ς Somn. Macr. occidit quidem umquam; nam principium extinctum nec ipsum ab alio renascetur nec exex V2 ς Somn. Macr. om. X (οὔτε ἄλλο ἐξ ἐκείνης γενήσεται) se aliud creabit, siquidem necesse est a principio oriri omnia. ita fit, ut motus principium ex eo sit, quod ipsum a se movetur; id autem nec nasci potest nec mori, vel concidat omne caelum omnisque natura et et Somn. Macr. (consistat et P) om. ω (τᾶσάν τε γένεσιν συμπεσοῦσαν σῆναι καὶ μήποε αὔθις ἔχειν ὅθεν κινηθένα γενήσεται) consistat necesse est nec vim ullam nanciscatur, qua aa V2 ς Somn. Macr. om. X imp. GR primo inpulsa moveatur. cum pateat igitur aeternum id esse, quod se ipsum moveat, quis est qui hanc naturam animis esse tributam neget? inanimum est enim omne, quod pulsu agitatur externo; quod autem est animal, id motu cieturcietur ς Somn. Macr. citetur X Macr. P 1 interiore et suo; nam haec est propria natura animi atque vis. quae si est una ex omnibus quae se ipsa ~~semper~~

moveat,quae se ipsa moveat (τὸ αὐτὸ ἑαυτὸ κινοῦν) Macr. quae se ipsam semper m. X sed semper del. Vvet quae sese m. Somn. neque nata certe est et aeterna est.”semper enim movetur...245, 3 aeterna est (sine 19 vel... 23 neget) H licet concurrant omnes plebei philosophi—sic enim i, qui a Platone et Socrate et ab ea familia dissident, appellandi videntur—, non modo nihil umquam tam elegantereliganter K el

eg. R1 explicabunt, sed ne hoc quidem ipsum quam subtilitersupt. hic GR conclusum sit intellegent. sentit igitur animus se moveri; quod cum sentit, illudilium X, corr. KcV2 ς una sentit, se vi sua, non aliena moveri, nec accidere posse ut ipse umquam a se deseratur.ad

R1 ex quo efficitur aeternitas, nisi quid habes ad haec.dicere post haec add. V2

Ego vero facile simsim def. Plasb. ad ac. 2,147 cl. Ter. Andr. 203 sum ς passus ne in mentem quidem mihi aliquid contra venire; ita isti faveo sententiae.

Quid?

illa tandem num leviora censes, quae declarant inesse in animis hominum divina quaedam?quaedam quidem K1 quae si cernerem quem ad modum nasci possent,esset esse et X (corr. G1Vc; in R & e corr.?) etiamquem ad modum... etiam bis in R, semel del. 1 quem ad modum interirent viderem. nam sanguinem bilem pituitam ossa nervos venas, omnem denique membrorum et totius corporis figuram videor posse dicere unde concreta et quo modo facta sint: animum ipsum—si nihil esset in eo nisi id, ut per eum viveremus, tam natura putaremnaturam GKR natura eius p. V (eius Vc, exp. al. m.) natura pu- tarem ex naturam putaremus H hominis vitam sustentari quam vitis, quam arboris; haec enim etiametiam om. H dicimus vivere. item si nihilnil H haberet animus hominis nisi ut appeteret aut fugeret, id quoque esset ei commune cum bestiis.ipsum denique si nihil esse et... 27 bestiis H

Habet primum memoriam, et eam infinitam rerum innumerabilium. quamMen. 81 e sqq. quidem PlatoQuam quidem Platocf. 247, 4 Ego autem recordationem esse volt vitae superioris. nam in illo libro, qui inscribitur Menon,meñ K1 (ñ erasum, non in mg. add. 2) me non V1 pusionem quendam Socrates interrogat quaedam geometrica de dimensione quadrati. ad ea sic ille respondetrespondet ς respondit X Boeth. ut puer, et tamen ita faciles interrogationes sunt, ut gradatimgradatum RV1 respondens eodem perveniat, quo siquo si quasi Boeth. K1V1 (corr. KcVc geometrica didicisset. ex quo effici volt Socrates, ut discere nihil aliud sit nisi recordari. quem locum multo etiam accuratius explicat in eo sermone, quem habuit eo ipso die, quo excessit ePhaed. 72e sqq. vita; docet enim quemvis, qui omnium rerum rudis esse videatur, bene interrogantiinterrogati V1 respondentemrespondem X (corr. K2Vc) declarare se non tumcf. Lact. inst. 7, 22,19 illa discere, sed reminiscendo recognoscere, nec vero fieri ullo modo posse, ut a pueris tot rerum atque tantarum insitas et quasi consignatasconsignata V1 (s add. c) cognitgnatas primo R in animis notiones, quasquas add. Kc ἐννοίας ennoias X (i in e corr. V1) εννουαξ Boeth. vocant, haberemus, nisi animus, ante quam in corpus intravisset, in rerum cognitione viguisset.

cumque nihil esset ,lac. ind. Po.(suppl. fere: eorum quae sensibus perciperentur cl. div.2,9 Tim.28A) ut omnibus locis a Platone disseritur—nihil enimille post enim hab. VBPς putat esse, quod oriatur et intereat, idque solum esse,esse ς esset quod semper tale sit qualequale ειδεαν corr. Sey. est (ἰδέαν appellat ille, nos speciem)—, non potuit animus haec in corpore inclususc

lusus V (ss

) adgnoscere,ad

gn. G1 a

gn. V cognita attulit; ex quo tam multarum rerumrerum om. V cognitionis admiratio tollitur. neque ea plane videt animus, cum repente inin om. Boeth. tam insolitum tamque perturbatum domicilium inmigravit, sed cum se collegitcollegit ς recollegit Boeth. colligit X (col

V) atque recreavit, tum adgnoscitad

gn. R1 agn. V Boeth. illa reminiscendo.in illo libro... 11 vita et 14 aiunt enim nullo modo fieri pos- se ut ... 247, 3 reminiscendo (om. 18 cumque... 24 tollitur) libere reddit Boethius in Cic. top. 76 V p. 391, 7 Bai. (Stangl, Jahrb. 127 S. 290. 299)

ita nihil est aliud discerediscere ex scire Kc nisi recordari. Ego autem maioremaiore V1 (

add. c) etiam quodam modo memoriam admiror. quid est enim illud quoquo ς quod X meminimus, aut quamque R1 quam Rc habet vim aut unde naturam?natam Lb. ξιμωνιδηξ X non quaero, quanta memoria Simonides fuisse dicatur, quanta Theodectes, quantaquant

as R1 is, qui a Pyrrhopyrro G pirr

o K1 legatus ad senatum est missus, Cineas,ceineas X quanta nuper Charmadas,carmadas G quanta, qui modo fuit, Scepsiusscepsius V (e corr.?) secpsius GKR (e scespius1) Metrodorus, quanta noster Hortensius: de communi hominumhominum ς omnium memoria loquor, et eorum maxume qui in aliquo maiore studio et arte versantur, quorum quanta mens sit, difficile est existimare; ita multa meminerunt.

Quorsus igitur haec spectat oratio? quae sit illa vis et unde sit, intellegendumintellegundum K1 puto. non est certe nec cordis nec sanguinis nec cerebri nec atomorum; animae sit ignisneanimae Bentl. anima ω (aer ss. V3) ignisne ς(?) Lb. ignisve. 'certe tenuissimae materiae est vis memo- riae; utrum animae an ignis, non diiudico, sed sive hoc sive illud est animus illa vi praeditus, divinus est' nescio, nec me pudet ut istos fateri nescire quod nesciam:De communi itaque omnium ... 19 nesciam (om. verbis 14 ita... 15 meminerunt) illud, si ulla alia de re obscura adfirmareaff. Vc possem, sive anima sive ignis sit animus, eum iurarem

iurarem V iurarem eum K esse divinum. quid enim, obsecro te, terrane tibi hochoc V nebuloso et caliginoso caelo aut sata aut concreta videtur tanta vis memoriae? si quid sit hoc non vides, at quale sit vides; si ne id quidem, at quantum sitat quale ... 2 quantum sit et 2 vides add. Kc profecto vides.

quid igitur? utrum capacitatemcapicitatem K1V1 aliquam in animoin add. Kc in animo om. H putamus esse, quo tamquam in aliquod vas ea quae meminimus infundantur? absurdum id quidem; qui enim fundus aut quae talis animi figura intellegi potest aut quae tanta omnino capacitas? an inprimi quasi ceram animumita in

animum V putamus, et esseet esse, sed et del. V memoriam signatarum rerum in mente vestigia? quae possunt verborum, quae rerum ipsarum esse vestigia,quae possunt... 10 vestigia om. K1 (add. c ) H Marb. (in R haec unam lineam efficiunt!) quae porro tam inmensaimm. R magnitudo, quae illa tam multa possit effingere?

Quid?

illa vis quae tandem est quae investigat occulta, quae inventio atque excogitatio dicitur? ex hacne tibi terrena mortalique natura et caduca concreta eaconcreta ea concretus esse Bentl. videtur? aut qui primus, quod summae sapientiae Pythagorae visum est, omnibus rebus imposuit nomina? aut qui dissipatos homines congregavit et ad societatem vitae convocavit,vocum V2 aut qui sonos vocis, qui infiniti videbantur, paucis litterarum notis terminavit, aut qui errantium stellarum cursus praegressiones institutionesinstitiones Man. notavit? omnes magni; etiam superiores, qui fruges, qui vestitum, qui tecta, qui cultum vitae, qui praesidia contra feras invenerunt, a quibus mansuefacti et exculti a necessariis artificiis ad elegantioraeligantiora K ele

g. R1 defluximus. nam et auribus oblectatio magna parta est inventaparata ss. K2 que post inventa add. V2 et temperata varietate et natura sonorum, et astra suspeximus cumcum V, sed c in r. scr, Vc tum X ea quae sunt infixa certis locis, tum illa non re sed vocabulo errantia, quorum conversiones omnisque motus qui animoanimo Man. ς animus vidit, is docuit similem animum suum eius esse, qui ea fabricatus esset in caelo.

nam cum Archimedes lunae solis quinque errantium motus in sphaeramspher. GRV sper. K inligavit, effecitefficit K1 idem quod ille, qui in Timaeotimeo X Tim. p.39 mundum aedificavit, Platonis deus, ut tarditate et celeritate dissimillimos motus una regeret conversio. quod si in hoc mundo fieri sine deo non potest, ne in sphaeraspher. GRV sper. K quidem eosdem motus Archimedes sinesine

V divino ingenione

V potuisset imitari.

Mihi vero ne haec quidem notiora et inlustriora carere vi divina videntur, utut aut Kc ego aut poëtam gravegravem H plenumque carmen sine caelesti aliquo mentis instinctu putem fundere, aut eloquentiam sine maiore quadam vi fluere abundantem sonantibus verbis uberibusque sententiis. philosophia vero, omniumTim. 47a cf. Lact. inst. 3, 14, 7 mater artium, quid est aliud nisi, ut Plato, donum, ut ego, inventum deorum? haec nos primum ad illorum cultum, deinde ad ius hominum, quod situm est in generis humani societate, tum ad modestiam magnitudinemque animi erudivit,erudiunt K1V1H eademque ab animo tamquam ab oculis caliginem dispulit, ut omnia supera inferainfera s. v. add. Kc prima ultima media videremus.

prorsus haec divina mihi videtur vis, quae tot res efficiat et tantas. quid est enimenim s. v. add. G1 memoria rerum et verborum? quid porro inventio? profecto id, quo ne in deo quidemquidem V2 ς om. X quicquam maiusmagis V1 (corr. rec ) intellegi potest.potest R1 potes G non enim ambrosia deos aut nectare aut Iuventateiuventute Vrec pocula ministrante laetarilaetare GR1 (corr. 1 ) V1 (corr. 2 ) Hom. Y 232 arbitror, nec Homerum audio, qui Ganymedenganimeden V1 (corr. 1 ) H ab disdis ex his R raptum aitait ex aut Kc propter formam, utut V Iovi bibere ministraret;ut... ministraret Arus. GL. VII458, 16 non iusta causa, cur Laomedonti tantatanta add. Kc ex tanti V2 fieretfieret V2 ς fierit X iniuria. fingebat haec Homerus etet add. V2 humana ad deos transferebat:-ebat in r. Vc transferret ad nos ss. K2 divina mallem ad nos.fingebat... 2 nos Aug. civ. 4, 26 conf. 1,16 quae autem divina? vigere, sapere, invenire, meminisse.quid igitur... 15 videtur et quis igitur (pro aut qui) pri- mus 250, 3 meminisse H ergo animusanimusq

: K (ui ss. 2) lac. ind. Po. (suppl. fere sec. § 66 et rep. 6,26: viget invenit meminit) qui ...,qui del. Lb. quidem Sey. ut egoEurip. fr. 1018 dico, divinus est, ut Euripides dicere audet, deus. Et quidem,et quidem ex equi- dem V1 sisi add. Kc deus aut anima aut ignis est, idem est animus hominis. nam ut illa natura caelestis et terra vacat et umore,humore X sic utriusqueutrisque V1 harum rerum humanus animus est expers; sin autem est quinta quaedam natura, ab Aristotele inducta primum, haec et deorum est et animorum. Hanc nos sententiam secutisicuti

K his ipsis verbis in Consolatione hochoc del. ς, sed hoc ut p. 253, 27 de hoc ipso usurpatum est. Cic. distinguit inter hoc argumentum quod suis verbis exprimit et universam Aristotelis sententiam e qua illud ductum est. expressimus:

'Animorum nulla in terris origo inveniri potest; nihilnihil quid H enim estest enim Lact. in animis mixtum atque concretum aut quod ex terra natum atque fictum esse videatur, nihil nen

e V(ss. m. rec.) aut umidumhumidum GV2H quidem aut flabile aut igneum. his enim in naturis nihil inest, quod vim memoriaevim memoriae in r. V2 mentis cogitationis habeat, quod et praeterita teneat et futura provideatpraevident V Lact. B 2 et complecti possit praesentia. quae sola divina sunt, nec invenieturnec enim inv. Lact. umquam, undein

de G1R1V (

m 2 ) unde K Lact. ad hominem venire possint nisi a deo.sin... 20 a deo H Animorum 20 a deo Lact. ira 10, 45 (inst. 7,8, 6) singularis est igitur quaedam natura atque vis animi seiuncta ab his usitatis notisque naturis. ita, quicquid est illud, quod sentit quod sapit quod vivit quod viget, caeleste et divinum ob eamque rem aeternum sit necesse est. nec vero deus ipse, qui intellegitur a nobis, alio modo intellegi potest nisi mens soluta quaedam et libera, segregata ab omni concretione mortali, omnia sentiens et movensnec vero ... 4 movens Lact. inst. 1,5, 25 (7, 3, 4) Salv. gub. dei 1, 1, 14 ipsaque praedita motu sempiterno.nec ... 4 sempiterno mens quaedam est soluta et libera, secreta ... 4 sempiterno Aug. civ. 22,20 hoc e genere atqueque

V q; sed; in r. R eadem e natura est humana mens.'

Ubi igitur aut qualis est ista mens?

—ubi tua aut qualis? potesne dicere?est ista ... 8 dicere in r. Vc (tu aut) an, si omnia ad intellegendum non habeo quae habere vellem, ne isne is GK1 (h ante is add. 2) nei

is RV (iR1?Vrec) quidem quae habeo mihimihi in r. V2 per teper te certe V uti licebit? non valet tantum animus, ut se ipsese ipsum ipse X ipsum exp. Vvet videat, atat om. K1 (add. 2) H ut oculus, sic animus se non videns alia cernit. non videt autem, quod minimum est, formam suam (quamquam fortassequamquam fortasse Wolf fortasse quamquam X (fortasse quamq

ā id

quoque V, ā in r. et v et forte2) id quoque, sed relinquamus); vim certe,certe quoque H sagacitatem, memoriam, motum,modum G1 (corr. 1 ) celeritatem videt. haec magna, haec divina, haec sempiterna sunt; qua faciefacile K1 quidem sit aut ubi habitet, ne quaerendum quidem est.

Ut cum videmus speciem primum candoremque caeli, dein conversionis celeritatem tantam quantam cogitare non possumus, tumtunc K vicissitudines dierum ac noctium commutationesquecommotionesque H temporum quadrupertitas ad maturitatem frugum et ad temperationemtemporum frugum R temperationum GR (sed in u aliquid corr.) V1 (-em2) corporum aptas eorumque omnium moderatorem et ducem solem, lunamque adcretione et deminutionedim. ex dem. K1 adcretionẽ et deminutionẽ V (˜ postea add.) luminis quasi fastorum notantem et significantem dies, tum in eodem orbe in duodecim partes distributo quinque stellas ferri eosdem cursus constantissime servantisservatis V1 disparibus inter se motibus, nocturnamquenocturnaque G1K1 (˜ add. 1 aut 2) H caeli formam undique sideribus ornatam, tum globum terrae eminentem e mari, fixum in medio mundi universi loco, duabusduabus ex duobus R1 orishoris V2 distantibus habitabilem et cultum,cultam X cultum ς quarumAcc. Philoct. 566 altera, quam nos incolimus, Sub axe posita ad stellas septem, unde horrifer,Aquilonis stridor gelidas molitur nives, altera australis, ignota nobis, quam vocant Graeci

ἀντίχθονα,antiχoona V (l

ant

chona V2 mg.)B antixoona GRHKc (axi

na K1) ceteras partis incultas, quod aut frigore rigeant aut urantur calore; hic autem, ubi habitamus, non intermittit suo tempore CaelumEnn. Eum. 151 nitescere, arbores frondescere,Vites laetificaelaetificare RK (laet- ex loet.c) H pampinis pubescere,Rami bacarum ubertate incurvescere,bacarum ... incurviscere Non. 122, 18 Segetes largiri fruges, florere omnia,Fontes scatere,scatescere K herbis prata convestirier, tum multitudinem pecudum partim ad vescendum, partim ad cultus agrorum, partim ad vehendum, partim ad corpora vestienda, hominemque ipsum quasi contemplatorem caeli ac deoruma

cdeorum (c add. Vc)V deorum eorum c. X (que post eorum add. K2V2) eorum del. Bouhier ac dei utilitatibusque hominis agros H cultorem atque ho-

minis utilitati agros omnis et maria parentia—: haec igitur et alia innumerabilia cum cernimus, possumusne dubitare quin isis H his GKRV praesit aliquis vel effector, si haec nata sunt,sînt K1 ut Platoni videtur, vel, si semper fuerunt, ut Aristoteli placet, moderator tanti operis et muneris?numeris K1 sic mentem hominis, quamvis eam non videas, ut deumnon videas ut deum add. G1 in mg. non vides, tamen, ut deum adgnoscisadgn. G (3 agd

n.) KR a

gn. V agn. H ex operibus eius, sic ex memoria rerum et inventione et celeritate motus omniqueomniaque GK1 (omni atquec)R omni

que V pulchritudine virtutis vim divinam mentis adgnoscito.adgn. G (3 agd

n.) KR

In quo igitur loco est? credo equidem in capite et cur credam adferre possum. sed alias, ubinunc ante ubi add. Vrec sit animus; certe quidem in te est.quidem interest K1 quae est eiusei' (= eius) in r. Vc et X ei ςVrec natura? propria, puto, et sua. sed fac igneam, fac spirabilem:spiritabilem V nihil ad id de quo agimus. illud modo videto, ut deum noris, etsi eius ignores et locum etfaciem ... 13 locum et om. Hς faciem,faciem aciem in r. V1 sic animum tibi tuum notum esse oportere, etiamsi ignores et locum et formam.

in animi autemautem om. H cognitione dubitare non possumus, nisi plane in physicis plumbei sumus, quin nihil sit animis admixtum, nihil concretum, nihil copulatum, nihil coagmentatum, nihil duplex: quod cum ita sit, certe necne nec HK (c

2 aut c) add. Mdv. ad Fin. exc. III secerni nec dividi nec discerpi nec distrahi potest, ne interire quidem igitur. est enim interitus quasi discessus et secretio ac diremptusdiremptus ςVrec direptus X earum partium, quae ante interitum iunctione aliqua tenebantur.non valet animus... 253,22 tenebantur H

His et talibus rationibus adductusaductus GR1 (corr. c ) V1 (corr. 1 ) Socrates nec patronum quaesivit ad iudicium capitis nec iudicibus supplex254,12 saep. q; in r. Ral.m. (ex que ut v.) fuit adhibuitque liberam contumaciam a magnitudine animi ductam, non a superbia, et supremo vitae die de hoc ipso multa disseruit et paucis ante diebus, cum facile posset educi e custodia, noluit, et tum,tum ex cum V1 paene in manu iam mortiferum illud tenens poculum, locutus ita est, ut non ad mortem trudi, verum in caelum videretur escendere.aescendere V asc. KBς

ItaPlato Phaedon 80sqq. enim censebat itaque disseruit, duasut ante duas eras. in K esse vias duplicesque cursus animorum e corpore excedentium: namcf. Lact. inst. 7, 10, 10 qui se humanis vitiis contaminavissent et se totostoto GV1 (s add. 2) R1 ut v. (s add. ipse, tum lib- ex bib-) libidinibus dedissent, quibus caecati velvelut X (sed ut exp. Vvet ) domesticis vitiis atque flagitiis se inquinavissent vel re publica violandarei publicae violandae V2 fraudes inexpiabiles concepissent,concoepissent GR concęp. K is devium quoddam iter esse, seclusum a concilio deorum; qui autem se integros castosque servavissent, quibusque fuisset minima cum corporibus contagio sesequecontagiose seque V1 ab is semper sevocavissents

evocavissent V (exp. vet) essentque in corporibus humanis vitam imitati deorum, is ad illos a quibus essent profecti reditum facilem patere.

ItaquePhaed. 85b commemorat, ut cygni, qui non sine causa Apollini dicati sint,si

nt V(

2) sunt Serv. sed quod ab eo divinationem habere videantur,ut cycni ... 17 videantur Serv. Aen. 1,393 qua providentes quid in morte boni sit cum cantu et voluptate moriantur, sic omnibus bonis et doctis esse faciendum.faciundum K2 (nec vero de hoc quisquam dubitare posset,possit K2 nisi idem nobis accideret diligenter de animo cogitantibus, quod isquo his X (quod his Vc) saepe usu venit, qui ~~cumPhaed. 99d~~ d

el. Man. ant cum aut ut v. acriter oculis deficientem solem intuerentur, utdel. Bentl. ut in vel mut. Se. Jb. d. ph. V. 24 p. 247 aspectum omnino amitterent; sic mentis acies se ipsa intuens non numquam hebescit, ob eamque causam contemplandi diligentiam amittimus. itaque dubitans circumspectans haesitans, multa adversa reverensrevertens X (sed t exp. in V) tamquam in ratein rate cf. ἐπὶ σχεδίας Phaid. 85d ratis V2 Se. imm. R in mari inmenso

nostra vehitur oratioratio Camerar. ). sed haechaec add. V2 et veterasunt post vetera add. K2 et a Graecis; Cato autem sic abiit e vita, ut causam moriendimoriundi K2 nactum se esse gauderet. vetat enim dominans ille inin om. V nobis deus iniussu hinc nos suo demigrare; cum vero causam iustam deus ipse dederit, ut tunctum GV Socrati, nunc Catoni, saepe multis, ne ille me Dius Fidius vir sapiens laetus ex his tenebris in lucem illam excesserit, nec tamen illeille Lb. ilia rup

erit V vincla carceris ruperit—leges enim vetant—, sed tamquam a magistratu aut ab aliqua potestate legitima, sic a deo evocatus atque emissus exierit. TotaPlato Phaedon 80e enim philosophorum vita, ut ait idem, commentatio mortis est.

nam quidnam quid quid enim V2 aliud agimus, cum a voluptate,vol. G1 a

uuol. K1 id estid

(pro id est) V a corpore, cum a re familiari, quae est ministra et famula corporis, cum a re publica, cum a negotio omni sevocamusomni

sev. (s. i. r. Vc)V omni sev. ex omnis ev. R animum, quid, inquam,in quantum GR1V1 tum agimus nisi animum ad se ipsum advocamus,advocamus ς avoc. X (voc. K1 a add. Kc) secum esse cogimuscogita

mus G1 maximeque a corpore abducimus? secernere autem a corpore animum, nec quicquampost animum add. V2: id est se ipsum nec

quicquam K (cKc) aliud, est moriest mori Bentl. ēmori K emori GRVH (post aliud add. quam Ral.m. nisi Vrec) cf. Plato Phaed. 67d Lact. epit. 41: deum vere colere id est, nec quicquam aliud, sapientia. discere. quare hoc commentemur, mihi crede, disiungamusquecredidis iung. GR1 (corr. 1? ) V1 (corr. 2 ) credi disi. H credi

siung K1 nos a corporibus, id estid

(pro id est) V consuescamus mori. hoc, et dum erimus in terris, erit illiilli K caelesti vitae simile, et cum illuc ex his vinclisvinculis K2V2 emissi feremur, minus tardabitur cursus animorum.Tota... 23 animorum H nam qui in compedibus corporis semper fuerunt, etiam cum soluti sunt, tardius ingrediuntur, ut i qui ferro vincti multos annos fuerunt.fuerint V1 quo cum venerimus, tum denique vivemus. nam haec quidem vitavita s. v. add. K1 mors est, quam lamentari possem, si liberet.nam haec... 5 liberet Aug. epist. 155,4 liberetur GKR1 (corr. 1 ) V1 (ur eras.) liberet Aug.

Satis tu quidem in Consolatione es lamentatus;

quam cum lego, nihil malo quam has res relinquere, his vero modo auditis multo magis.

Veniet tempus, et quidemet

quidem V1 celeriter, siveet sive X sed et exp. V1 retractabis sive properabis; volat enim aetas. tantum autem abest ab eo ut malum mors sit, quod tibi dudum videbatur, ut verearverear Kc ne homini nihil sit non malum aliud certius, nihil bonum aliudcertius Jeep certe sed X (sed exp. Vvet) aliud, certe sit We. potius, si quidem vel didii V2 ipsi vel cum dis futuri sumus lac. ind. Po. (suppl. fere: sed iam reliquorum philosophorum de hac re quaeramus sententias) cf. comm. et p.442,18

Quid refert?refers Kc

Adsunt enim, qui haec non probent. ego autem numquam ita te in hoc sermone dimittam, ulla uti ratione morsratione

mors V ratione ut mors GKR tibi videri malum possit.

Qui potest, cum ista cognoverim?

Qui possit, rogas?

catervae veniunt contra dicentium, nec solum Epicureorum, quos equidem non despicio,despatio K1 sed nescio quo modo doctissimus quisque ~~contemnit~~,del. Man. acerrumeaccerume X (r radd. Vc) autem deliciae meae Dicaearchus contra hanc inmortalitatemimm. GR disseruit. is enim tris libros scripsit, qui Lesbiacilesbaici K vocantur quod Mytilenismitilenis RV mityl, G mittil, K sermo habetur, in quibus volt efficere animos esse mortalis. Stoici autem usuram nobis largiuntur tamquam cornicibus: diu mansurosesse post mansuros add. V2 aiunt animos, semper negant. num nonnon no V1 ne Vc N

(= non) in r. G1 ita ς ista X (unde postea sint Vrec ) vis igitur audire, cur, etiamsi ita sit, mors tamen non sit in malis?

Ut videtur, sed me nemo de inmortalitate depellet.

Laudo id quidem, etsi nihil nimisanimis X (sed a del. V2) oportet confidere;

movemur enim saepe aliquo acute concluso, labamus mutamusque sententiam clarioribus etiam in rebus; in his est enim aliqua obscuritas. id igitur si acciderit, simussiminus GKR1 (corr. 1? ) V1 (corr. 2 ) armati.

Sane quidem, sed ne accidat,accidit K1V1 providebo.

Num quid igitur est causae, quinquin ex qui K2 amicos nostros Stoicos dimittamus? eos dico, qui aiunt manere animos, cum e corpore excesserint,excesserint add. K2 sed non semper.

Istos vero qui, quod tota in hac causa difficillimum est, suscipiant, posse animum manere corpore vacantem, illud autem, quod non modo facile ad credendum est, sed eo concesso, quod volunt, consequens, id veroid vero Kl. idcirco (id non concedant Mdv.) non dant, ut, cum diu permanserit, ne intereat.

Bene reprehendis, et se isto modo res habet. credamus igiturigitur etiam K Panaetio a Platone suo dissentienti? quem enim omnibus locis divinum, quem sapientissimum, quem sanctissimum, quem Homerum philosophorum appellat, huius hanc unam sententiam de inmortalitate animorum non probat. volt enim, quod nemo negat, quicquid natum sit interire; nasci autem animos, quod declaret eorum similitudo qui procreentur, quae etiam in ingeniis, non solum in corporibus appareat. alteram autem adfertaffert hic X rationem, nihil esse quod doleat, quin id aegrum esse quoque possit; quod autem in morbum cadat, id etiam interiturum; doleredolore V1 autem animos, ergo etiam interire.

haec refelli possunt: sunt enim ignorantis, cum de aeternitate animorum dicatur,dicatur ς dicantur X de mente dici, quae omni turbido motu semper vacet, non de partibus is,is K1 his GK2RV in quibus aegritudines irae libidinesque versentur, quasqua K (s add. c) is,his GK is R (sed

add. 1 )

is V contra quem haec dicuntur,dicantur X corr. V1 aut 2 semotas a mente et disclusas putat. iam similitudo magis apparet in bestiis, quarum animi sunt rationisrationes RV1 et e corr. G1 expertes; hominum autem similitudo in corporum figura magis exstat,extat K et ipsi animi magni refert quali in corpore locati sint.s

int V multa enim e corpore existunt, quae acuant mentem, multa, quae obtundant. AristotelesArist. Probl.30, 1 quidem ait omnis ingeniosos melancholicos esse, ut ego me tardiorem esse non moleste feram. enumerat multos, idque quasiquasi add. K1 s. v. constet, rationem cur ita fiat adfert. quod si tanta vis est ad habitum mentis in is quae gignuntur in corpore, ea sunt autem, quaecumque sunt, quae similitudinem faciant,faciunt We. sed cf. Mue. praef. (non recte Kroll, Mus. Rh. 1914 p. 107) nihil necessitatis adfert, cur nascanturnascantur ς nascatur animi, similitudo. omitto dissimilitudines.dis

similitudines V (dis

add. 2 ult. s in r. c) similitudines X

vellem adesse posset Panaetius—vixit cum Africano—, quaererem ex eo, cuius suorum similis fuisset Africani fratris nepos, facie vel patris, vita omnium perditorum ita similis, ut esset facile deterrimus; cuius etiam similis P. Crassi, et sapientis et eloquentis et primi hominis, nepos multorumque aliorum clarorum virorum, quos nihil attinet nominare, nepotes etet ante nepotes add. V1 aut 2 filii.

Sed quidsq. cf. p.230,27 agimus? oblitine sumus hoc nunc nobis esse propositum, cum satis de aeternitate dixissemus, ne si interirent quidem animi, quicquamquiquam V1 mali esse in morte?

Ego vero memineram, sed te de aeternitate dicentem aberrare a proposito facile patiebar.

Video te alte spectare et velle in caelum migrare. spero foreforte K utut add. Vc contingat id nobis. sed fac, ut isti volunt, animos non remanere post mortem: videovide K1 nos, si ita sit, privari spe beatioris vitae; mali vero quid adfert ista sententia? fac enim sic animum interire ut corpus: num igitur aliquis dolor aut omnino post mortem sensus in corpore est? nemo id quidem dicit, etsi DemocritumVors. 55 A 160 Diels insimulat Epicurus, DemocritiiEpic. fr. 17 democritii Bentl. democritici negant. ne in animo quidem igitur sensus remanet; ipse enim nusquam est. ubi igitur malum est, quoniam nihil tertium est? an quodquod quoniam X quod V2 (postea iter. quoniam restitutum) del. Lb. ipse animi discessus a corpore non fit sine dolore? ut credam ita esse, quam est id exiguum! sedsed We. et ω at Bouhier falsum esse arbitror, et fit plerumque sine sensu, non numquam etiam cum voluptate, totumque hoc leve est, qualecumque est;

fit enim ad punctum temporis. Illud angit vel potius excruciat, discessus ab omnibus is quae sunt bona in vita. vide ne a malis nea

malis K (fuit m vel ni) dici verius possit. quid ego nunc lugeam vitam hominum? vere et iure possum; sed quid necesse est, cum id agam ne post mortem miseros nos putemus fore, etiam vitam efficere deplorando miseriorem? fecimus hoc in eo libro, in quo nosmet ipsos, quantum potuimus, consolati sumus. a malis igitur mors abducit, non a bonis, verum sisqq. Val. Max 8, 9 ext. 3 quaerimus. et quidem hocecquidem GRV h

dĕ (= haec quidem) K1 (hoc quidem ss. 2) a Cyrenaico Hegesiahe

gesia R1 sic copiose disputatur, ut is a rege Ptolomaeoptolomeo K ptholomeo GV prohibitus esse dicatur illa in scholis dicere, quodquod V2 ς quo X multi is auditis mortem sibi ipsi consciscerent.-scerent in r. Vc

Callimachi quidem epigramma in Ambraciotam TheombrotumCleombrotum Callim. ep. 23 cf. p. Scauro § 4. est, quem ait, cum ei nihil accidissetaccedisset GR1 (

e1) K1 (corr. 2 ) V adversi, e muro sesc. Phaedone in mare abiecisse lecto Platonis libro. eius autem, quem dixi, Hegesiaehelesiae X (sed l ex g V1) liber estliber est add. K2 Ἀποκαρτερῶν,αιτοκαpτεpονfere X) πο pro ιτο voluisse vid. V2 aιτ

ο G1) quoquod ω (breviter pro 'qui inscribitur ἀποκ. quod'?) quo Sey. in quo Bentl. a vita quidem per inediam discedens revocatur ab amicis; quibus respondens vitae humanae enumerat incommoda. possem idemidem Ern. id facere, etsi minus quam ille,quam ille s. v. add. G1 qui omnino vivere expedire nemini putat. mitto alios: etiamne nobis expedit? qui et domesticis et forensibus solaciissolatiis GK ornamentisque privati certe si ante occidissemus, mors nos a malis,amabilis K1 non a bonis abstraxisset.

Sit igitur aliquis, qui nihilq

nihil K mali habeat, nullum a fortuna volnus acceperit: Metellus ille honoratishonoratus X corr. V2? quattuor filiis autaut K at GRV quinquaginta Priamus, ee V2 om. X quibus septemdecim iusta uxore natis; in utroque eandem habuit fortuna potestatem, sed usaseclusa K1 (sedusa2) R (ex sed usa) in altero est: Metellum enim multi filii filiae nepotes neptes in rogum inposuerunt,imp. KR Priamum tanta progenie orbatum, cum in aram confugisset, hostilis manus interemit. hic si vivis filiis incolumi regno occidisset astanteastante hic ω ope barbaricaTectis caelatis laqueatis,tectis caelatis lacuatis Serv. Aen. 1, 726 (e Cic.) utrum tandem a bonis an a malisan a malls ani- malis K an

mals V1 discessisset? tum profecto videretur a bonis. at certeat

certe K ei melius evenisset nec tam flebiliter illa canerentur: HaecEnn. Androm. 94 sqq. cf. p. 340, 16sqq. omnia vidi inflammari,inflamari GR Priamo vi vitam evitari,Iovis aram sanguine turpari. quasi vero ista vivi Petrus Crassus e p.340,24 vel hic ω (in V el a m. rec. in ras.; sed non fuit vi) quicquam tum potueritpoterat ex potuerit V1 aut 2 ei melius accidere! quodsi ante occidisset,accidisset (occ.V2?) talemtalem Dav.tamen eventum omnino amisisset;amississet R hoc autem tempore sensum amisit malorum.

Pompeio,Pompeio eqs. resp. Seneca Marc. 20 nostro familiari, cum graviter aegrotaretgravitaret egrotaret K1 (corr. c ) Neapoli, melius est factum. coronati Neapolitani fuerunt, nimirum etiam Puteolani; volgo ex oppidisopidis KV1 publice gratulabantur: ineptum sane negotium et Graeculum, sed tamen fortunatum. utrum igitur, si tum esset extinctus, a bonis rebus an a malisan malls GV1 (corr. 1 ) ani

malis R discessisset?discessis

G1 certe a miseris.

a miseris V non enim cum socero bellum gessisset, non inparatusimp. KR arma sumpsisset, non domum reliquisset,relinquisset GR1 profugisset V3 non ex Italia fugisset, non exercitu amisso nudus in servorum ferrum et manus incidisset, †non liberi defleti,defleti X (de

leti V) non liberi defleti del. Bai., non lib.... non fortunae omnes a victoribus possiderentur.possiderentur Hei. non essent ab omnibus bonis liberi defleti fere exp. Po. cf. Phil. 13,10 2, 64 dom. 96 al. a victoribus K2V2 auctoribus X qui, si mortem tum obisset, in amplissimis fortunis occidisset,accidisset K1 is propagatione vitae quot, quantas, quam incredibilis hausit calamitates! haec morte effugiuntur, etiamsi non evenerunt, tamen, quiaquia exp. Vrec possunt evenire; sed homines ea sibi accidere posse non cogitant: Metelli sperat sibi quisque fortunam, proindeperinde V3 quasi aut

ut V1 ut X plures fortunati sintsi

nt G quam infelices aut certicerti K2V2 certe X quicquam sit in rebus humanis aut sperare sit prudentius quam timere.

Sed hoc ipsum concedatur, bonis rebus homines morte privari:

ergo etiam carere mortuos vitae commodis idque esse miserum? certe ita dicant necesse est. an potest is, qui non est, re ulla carere? triste enim est nomen ipsum carendi, quia subicitur haec vis: habuit, non habet; desiderat requirit indiget. haec, opinor, incommoda sunt carentis: caret oculis, odiosa caecitas; liberis, orbitas. valet hoc in vivis, mortuorum autem non modo vitae commodis, sed ne vita quidem ipsa quisquam caret. de mortuis loquor, qui nulli sunt: nos, qui sumus, num aut cornibusaut si cornibus X si exp. Vvet aut sic c. Sey. caremus aut pinnis?

aut pinnis V (am. rec.) ecquis idecquis id Dav. sit qui id R dixerit? certe nemo. quidsit quid G sit q

K (

q K1 alt. i add. c) sit

q id V (isVc)

qd (

Vc) V ita? quia, cum id non habeas quod tibi nec usu nec natura sit aptum, non careas, etiamsi sentiassentias V (n in r. c) te non habere.

hoc premendum etiam atque etiam est et urguendumarguendum X (unde argumentum ς)

urguendum (u in r. et

V2) V cf. Verr.1,36 leg. agr.1, 16 Phil. 4,12 (prem. et urg. coni.) fin. 5,80 illud urgueam, non intellegere eum (cf. nat. deor. 3, 76) Planc. 48 etiam atque etiam insto atque urgeo insector posco confirmato illo, de quo, si mortales animi sunt, dubitare non possumus, quinqui V1 tantus interitus in morte sit, ut ne minima quidem suspiciosuspitio KV1 -ici- in r. G1 sensus relinquatur—hoc igitur probe stabilito et fixo illud excutiendum est, ut sciatur, quid sit

q sit V (

ss. Vc) carere, ne relinquatur aliquid erroris in verbo. carere igitur hoc significat: egere eo quod habere velis; inest enim velle in carendo, nisi cum sic tamquam in febri dicitur alia quadam notione verbi. dicitur enim alio modo etiam carere, cum aliquid non habeas et non habere te sentias, etiamsi id facile patiare. ita add. Sauppe carere in morte non dicitur; nec enim esset dolendum; dicitur illud: bono carere, quod est malum. sed ne vivus quidem bono caret, si eo non indiget; sed in vivo intellegi tamen potest regno te carere—dici autem hoc in te satis subtiliter non potest; posset in Tarquinio, cum regno esset expulsus—: at in mortuo nene add. V2 intellegi quidem. carere enim sentientis est;est post nec VC aut 2 nec sensus in mortuo: ne carerenecarere V nec car. GKR quidem igitur in mortuo est.

Quamquam quid opus est in hoc philosophari, cum rem non magnopere philosophia egere videamus?

quotiens non modo ductores nostri, sed universi etiam exercitus ad non dubiam mortem concurrerunt!concurrerunt V2 concurrerint (con ex cu K1)X quae quidem si timeretur, non Lucius Brutus arcens eum reditu tyrannum, quem ipse expulerat, in proelio concidisset; non cum Latinis decertans pater Decius, cum Etruscis filius, cum Pyrrhopirrho GVK (

s. v.) nepos se hostium telis obiecissent; non uno bello pro patria cadentis Scipiones Hispania vidisset, Paulum et Geminumgeminium X Cannae, Venusia Marcellum, LitanaLitana (cf. Liv. 23, 24) Li. latina GKR Albinum,hirpin

in r. Vc Lucani Gracchum.gracum G grachum V num quis horum miser hodie? ne tumne

tum G quidem post spiritum extremum; nec enim potest esse miser quisquam sensu perempto.

'Atat KR et ex ad G1V1 id ipsum odiosum est, sine sensu esse.' odiosum, si id esset carere; cum vero perspicuum sit nihil posse in eo esse qui ipse non sit, quid potest esse in eo odiosum qui nec careat nec sentiat? quamquam hoc quidem nimis saepenimis sepossedeo K, sed eo quod in hoc inestinest est V omnis animi contractio ex metu mortis. qui enim satis viderit, id quod est luce clarius, animo et corpore consumpto totoque animante deleto et facto interitu universo illud animal, quod fuerit, factum esse nihil, is plane perspiciet inter Hippocentaurum,hyppoc. G qui numquam fuerit, et regem Agamemnonem nihil interesse, nec pluris nunc facere M. Camillum hoc civile bellum, quam ego illo vivovivo illo GR fecerim Romam captam. Cur igitur et Camillus doleret, si haec post trecentos et quinquaginta ferefacere in fere corr. K1 annos eventura putaret, et ego doleam, si ad decem milia annorum gentem aliquam urbe nostraurbe nostra ς urbe nostram (sed am in r. K1 aut c) K (Potior illud in mg. K2) urbem nostram GRV potituram putem? quia tantaqui

V ( a add. c) quia tanta ex quanta (?) Kc caritascaritatis K1 patriae est, ut eam non sensu nostro, sed salute ipsius metiamur. itaque non deterretnon n

det. R non modo ante non add. K2V2 sapientem mors,

quae propter incertos casuscasus add. Vc cotidie imminet,

imminet V propter brevitatem vitae numquam potest longe abesse, quo minusquominus K in omne tempus rei p. suisquereip. suisque GV reip

usque ex reipsiusque K2 reip

ussuisque R (

al. m.) consulat, cumcum Sey. ut ω aut Mue. posteritatem ipsam, cuius sensum habiturus non sit, ad se putet pertinere. quare licet etiam mortalem esse animumanimum K2 ς animam X iudicantem aeterna moliri, non gloriae cupiditate, quam sensurus non sis,sit X si

t V (ss. 1 aut c) sed virtutis, quam necessario gloria, etiamsi tu id non agas, consequatur.

Natura vero si add.Ba. se sic habet, ut, quo modo initium nobis rerum omnium ortus noster adferat, sic exitum mors, ut nihil pertinuit ad nos ante ortum, sic nihil post mortem pertinebit. in quo quid potest esse mali, cum mors nec ad vivos pertineat nec ad mortuos?

alteri nulli sunt, alteros non attinget.adt. K quam qui leviorem faciunt, somni simillimam volunt esse: quasi vero quisquam ita nonaginta annos velit vivere, ut, cum sexaginta confecerit, reliquos dormiat; ne suisui Keil 'Cantabr.' sec. Doug. (sui: ipse = Luna: Endymion) sues quidem id velint, non modo ipse. Endymion vero, si fabulas audire volumus, ut nescio quando in Latmo obdormivit, qui est mons Cariae, nondum, opinor, est experrectus. num igitur eum curare censes, cum Luna laboret, a qua consopitus putatur, ut eum dormientem oscularetur? quid curet autem, qui ne sentit quidem? habes somnum imaginem mortis eamque cotidie induis: et dubitas quin sensus in morte nullus sit, cum inin V2 ς om. X eius simulacro videas esse nullum sensum?

Pellantur ergo istae ineptiae paene aniles, ante tempus mori miserum esse. quod tandem tempus? naturaene? atad X at Vc eaea

V (eam Gr.) quidem dedit usuram vitae tamquam pecuniae nulla praestituta die. quid est igitur quod querare, si repetit, cum volt? ea enim condicioneconditione GKV acceperas. Idem, si puer parvus occidit, aequo animo ferendum putant, si vero in cunis, ne querendumquaerendum GRV quidem. atqui abab extra v. add. K1 hoc acerbius exegit natura quod dederat. nondum gustaverat, inquit, vitae suavitatem; hic autem iam sperabat magna, quibus frui coeuperat. atat ad GKR idid ipsum q. Vrec ς quidem in ceterisceteris certis V (ert in r. Vc) rebus melius putatur, aliquam partem quam nullam attingere: cur in vita secus? (quamquam non male aitagit KV CallimachusCall. fr. 363 multo saepius lacrimasse Priamum quam Troilum). eorum autem,autem add. G1 qui exactaex acta V et acta GKR aetatechallimachus multi moriuntur K (

add. c

et... fort. 2) in mg.

multo sepius... 24 etate Kc moriuntur, fortuna laudatur.

cur? nam, reor, nullis, si vita longior daretur, posset esse iucundior; nihil enim est profecto hominihominis X prudentia dulcius,cf. Menand. fr. 676 quam, utquam ut quia utem K1 cetera auferat, adfert certe senectus. Quae vero aetas longa est, aut quid omninoest post omnino add. Vvet homini longum? nonne Modo pueros,pueri (i in r. V1) V modo adulescentes in cursu a tergo insequensCom. pall. inc. 43 actergo V1 Nec opinantis adsecuta est senectus? sed quia ultra nihil habemus, hoc longum dicimus.ducimus K Omnia ista, perinde ut cuique data sunt pro rata parte, ita aut longa autparte avita longa GKR parte aucta l. in parte aut l. corr. V parte, ita aut Man. brevia dicuntur. apud Hypanim fluvium, qui ab Europae parte in Pontum influit, AristotelesArist. hist. an. 552b 18 ait bestiolas quasdam nasci, quae unum diem vivant. ex his igitur hora VIII quae mortua est, provecta aetate mortua est; quae vero occidente sole, decrepita, eo magis, si etiam solstitiali die. conferconfert X (corr. KV1) nostram longissimam aetatem cum aeternitate: in eadem propemodum brevitate qua illae bestiolae reperiemur.reperiemus V1

Contemnamus igitur omnisomnes corr. R1 ineptias—quod enim leviuslaevius RV huic levitati nomen inponam?imp. KR—totamque vim bene vivendi in animi robore ac magnitudine et in omnium rerum humanarum contemptionecontemtlone Non. ac despicientia etet om. Non. in omni virtute ponamus.in omnium .. 19 ponamus Non. 203,14 (202,2) ponamus iussu tyrannorum (tyrr. K)GKR (cf. p. 267,3) nam nunc quidem cogitationibus mollissimismolestissimis X effeminamur, ut, si ante mors adventet quam Chaldaeorumcaldeorum X (

add. K1V1) promissa consecuti sumus, spoliati magnis quibusdam bonis, inlusi destitutique videamur.

quodsi expectando et desiderando pendemus animis,animi Vc? non male sed cf. comm. cruciamur, angimur,an

gimur V pro di inmortales, quam illud iter iucundum esse debet, quo confecto nulla reliqua cura, nulla sollicitudo futura sit! quam me delectatXen. Hell. 2, 3, 56 cf. Val. Max. 3, 2 ext. 6 Theramenes! quamqua GRV1 (corr. 2) elato animo est! etsi enim flemus, cum legimus,

legimus cum

flemus K tamen non miserabiliter vir clarus emoritur: qui cum coniectus in carcerem triginta iussu tyrannorum venenum ut sitiens obduxisset, reliquum sic e poculo eiecit, ut id resonaret, quoquod X (d del. Vvet) sonitu reddito adridens propino inquit hochoc

pulchro V pulchro Critiae, qui in eum fuerat taeterrimus.deterrimus (d in r. 1) V Graeci enim in in ς om. X conviviis solent nominare, cui poculum tradituri sint. lusit vir egregius extremo spiritu, cum iam praecordiis conceptam mortem contineret, vereque ei, cuicui V e corr. Gr qui X venenum praebiberat,praebuerat Vrec mortem eammeam GV1 est auguratus, quae brevi consecuta est.

Quis hanc maximi animi aequitatem in ipsa morte laudaret, si mortem malum iudicaret?

vadit enimenim om. ς in eundem carcerem atque in eundem paucis post annis scyphum Socrates, eodem scelere iudicum quo tyrannorum Theramenes.θηπαμενηξ χApol. 40csqq. (libere reddita) quae est igitur eius oratio, qua facit eum Plato usum apud iudices iam morte multatum? magna me inquit “spes tenet, iudices, bene mihi evenire, quod mittar ad mortem. necesse est enim sit alterum de duobus, ut aut sensus omnino omnesomnis K (acst

s = accusativus ss. 2) mors auferat aut in alium quendam locum ex his locis morte migretur.meretur K quam ob rem, sive sensus extinguitur morsque ei somno similis est, qui non numquam etiam sine visis somniorum placatissimam quietem adfert, didii GRV boni, quid lucri est emori! aut quam multi dies reperirirepp. GR (corr. 1 )V possunt, qui tali nocti anteponantur! cui sisi V2 ς om. X similis est perpetuitas omnis consequentis temporis, quis me beatior?

sin vera sunt quae dicuntur, migrationem esse mortem in eas oras,horas K1V2 quas qui e vita excesserunt incolunt, idhic in id corr. Kc multo iam beatius est. tene, cum ab is, qui se iudicum numeronumerū V1 haberi volunt, evaseris, ad eos venire, qui vere iudices appellentur, Minoem Rhadamanthum AeacumAeacum ς Aiacem X Triptolemum, convenireque eos qui iuste et et ς om. X (ἐγένοντο ἐν τῷν ἑαυτῶν βίῳ) cum fide vixerint— haec peregrinatio mediocris vobis videri potest? ut vero conloqui cum Orpheo Musaeo Homero Hesiodo liceat, quanti tandem aestimatis? equidem saepe emori, si fieri posset, vellem, ut ea quae dico mihi liceret invisere.invisere V (ise in r. Vc) invenire rell. quanta delectatione autem adficerer, cum Palamedem, cum Aiacem, cum alios iudicio iniquoiniquorum ventos GR iniquorũ

ventos K iniquo

(eras. 3—4 litt., tum circum in fine versus Vc) ventos V (εἴ τις ἄλλος διὰ κρίδιν ἄδικον τέθνηκεν circumventos convenirem! temptarem etiam summi regis, qui maximas copias duxit ad Troiam, et Ulixiulixis V2 Sisyphique prudentiam, nec ob eam rem, cum haec exquirerem sicut hic faciebam, capite damnarer.—Ne vos quidem, iudices i qui me absolvistis,hi X si V2 mortem timueritis.

necnec c in r. Vc enim cuiquam bono mali quicquam evenire potest nec vivo nec mortuo, nec umquam eius res a dis inmortalibusimm. KR neglegentur, nec mihi ipsi hoc accidit fortuito. nec vero ego is, a quibus accusatus aut a quibus condemnatus sum, habeo quod suscenseam,succenseam K2 in mg. Vc nisi quod mihi nocere se crediderunt.” et haec quidem hoc modo; nihil autem melius extremo: sed tempus est inquit iam hinc abire,habire G1R1 me, ut moriar, vos, ut vitam agatis. utrum autem sit melius, dii inmortalesimm. V2 sciunt, hominem quidem scire arbitror neminem. utrum... 26 neminem libere Lact. inst. 7,2, 10

Ne egoh' supra ego V2 haudaut X haud V2 paulo hunc animum malimmallim G (2. l in r.) K1RV1 quam eorum omnium fortunas, qui de hoc iudicaverunt. etsi, quod praeter deos negat scire quemquam, id scitscit sit V1 ipse utrum sit melius—nam dixit ante—, sed suum illud, nihil ut adfirmet, tenet ad extremum;

nos autem teneamus, ut nihil censeamus esse malum, quod sit a natura datum omnibus, intellegamusque,intellegamus quae G1RV1 si mors malum sit, esse sempiternum malum. nam vitae miserae mors finis esse videtur; mors si est misera, finis esse nullus potest.

Sed quid ego Socratem autS. et aut X (et eras. in V) Theramenem, praestantis viros virtutis et sapientiae gloria, commemoro, cum Lacedaemoniuslacedem. GK quidam, cuius ne nomen quidem proditum est, mortem tantopere contempserit, ut, cum ad eam duceretur damnatus ab ephoris et esset voltu hilari atque laeto dixissetque ei quidam inimicus: contemnisne leges Lycurgi? lygurgi X, responderit: ego vero illi maximam gratiam habeo, qui me ea poena multaverit, quam sine mutuationemutatione K1V et sine versura possem dissolvere. o virum Spartasparta

V dignum! ut mihi quidem, qui tam magno animo fuerit, innocens damnatus esse videatur. talis innumerabilis nostra civitas tulit.

sed quid duces et principes nominem, cum legiones scribat CatoCato fr. 83 vo

cato R1 saepe alacris in eum locum profectas, unde redituras se non arbitrarentur? pari animo Lacedaemoniilacedem. GK in Thermopylisthermopilis GRV (-las m. rec.) termopilis (in mg. ther)K occiderunt,occiderint V1 in quosquos ς quo X Sim. fr. 92 Simonides: Dic, hospes, Spartae nos te hic vidisse iacentis,Dum sanctis patriae legibus obsequimur. quid ille duxdux dum hostem proditor per Leonidasleonidas ς dicit?semidam GKR semidam dicit V (exp. c ) di

cit GR semitam ducit Pl. pergite animo forti, Lacedaemonii,lacędem. 23. 28 lacę- dęm. V lacedem. GK hodie apud inferos fortasse cenabimus. fuit haec gens fortis, dum Lycurgilygurgi X leges vigebant.quid... 29 vigebant del. Dav. sed cf. Comm. et Plasberg, Festschr. f. Vahlen 228 (cui obl. Se. Jb. d.ph. V.29p. 99). iam Cato l. l. Leonidam in comparationem vocavit; Sen. epist. 82, 21 Catonis verba et Leonidae dictum coni. error (ἀριστᾶτε ὡς ἐν ᾴ͂δου δειπνήσοντες) Ciceroni ipsi aut mendo Graeci libri tribui potest. prandete pro pergite Er. e quibus unus, cum Perses hostis in conloquio dixisset glorians: solem prae iaculorum multitudine et sagittarum non videbitis, in umbra igitur inquit pugnabimus.

viros commemoro: qualis tandem Lacaena? quae cum filium in proelium misisset et interfectum audisset, idcirco inquit genueram, ut esset,et K1 (ut2) qui pro patria mortem nonmortemon V1 morte non V e corr. GKR dubitaret occumbere. Esto: fortes et duri Spartiatae; magnam habet vim rei p. disciplina. quid? Cyrenaeumcyreneum GKV Theodorum, philosophum non ignobilem, nonne miramur? cui cum Lysimachus rex crucem minaretur, istis, quaeso inquit ista horribilia minitare purpuratis tuis: Theodori quidem nihil interest, huminehomine K1 an sublime putescat. putrescat K2? Vrec (Val. Max. 6, 2 ext. 3)

Cuius hoc dicto admoneor, ut aliquid etiam de humatione et sepultura dicendum existimem, rem non difficilem,di

ficilem G1K1 dificilem R is praesertim cognitis, quae de nihilnihili K sentiendo paulo ante dicta sunt. de qua Socrates quidem quid senserit, apparet in eo libro in quo moritur, de quo iam tamtum K1 multa diximus.

cum enim de inmortalitateimm. R animorum disputavisset et iam moriendi tempus urgeret, rogatus a Critone, quem ad modum sepelirise sepeliri V Plato Phaed. 115 c—e (libere) vellet, multammulta V1 vero inquit operam, amici, frustra consumpsi; Critoni enim nostro non persuasi me hinchic K1 avolaturum neque meimei Bentl. (ς?) me quicquam relicturum. verum tamen, Crito, si me adsequi potueris aut sicubi nanctusnactus KR1 e corr. Vrec n

atus G1 eris, ut tibi videbitur,videtur X videbitur ς ὅπως ἄν σοι φίλον ᾖ (cf. We.) sepelito. sed, mihi crede, nemonemo

vestrŭ G1 (tum iterum scripsit nemo vestrŭ, sed ipse delevit) me vestrum, cum hinc excessero, consequetur. praeclare isis Hei. id (Socrates opponitur Diogeni) quidem, qui et amico permiserit et se ostenderit de hoc toto genere nihil laborare.

durior Diogenes, et is quidem eademeadem om. X add. V2 supra id (idem add. Wolf) sentiens, sed ut Cynicus asperius: proici se iussit inhumatum.humatum V1 tum amici: volucribusne et feris? minime vero inquit, sed bacillum propter me, quoquod ab K1R abigam, ponitote. qui poteris? enim post bac. V2 qui p. quid p. X corr. Vrec ς (cf. We.) illi, non enim senties. quid igitur mihi ferarum laniatus oberit nihil sentienti? sentiendi R1 praeclare Anaxagoras, qui cum Lampsacilamsaci X moreretur,moretur GRV1 (corr. 2 ) quaerentibus amicis, velletne Clazomenas in patriam, si quid accidisset, auferri, nihil necesse est inquit, undique enim ad inferos tantundem viae est. totaque de ratione humationis unum tenendum est, ad corpus illam pertinere, sive occiderit animus sive vigeat. in corpore autem perspicuum est vel extincto animo vel elapso nullum residere sensum. Sed plena errorum sunt omnia.

trahit Hectoremsqq. hęct. semper V plerumque KRG ad currum religatum Achilles: lacerari eum et sentire, credo, putat. ergo hic ulciscitur,se ante ulc. add. V2 ut quidem sibi videtur; at illa sicut acerbissimam rem maeret:meret GKR Vidi, videre quod me passa aegerrume,Hectorem currucurro GK1 (

ss. Kc) R et fort. V1 (-u in r.) quadriiugo raptarier.Ennius Andr. 100 quem Hectorem, aut quam diu ille erit Hector? melius Acciusfr. inc. 664j et aliquando sapiens Achilles: Immo enimvero corpus Priamo reddidi, Hectorahectora Nieberding Doug. Philol. 1905 p. 153 (necess. propter v. seq.) hectorem abstuli. non igitur Hectorahectora sed a in r. V1 traxisti, sed corpus quod fuerat Hectoris.

ecce alius exoritur e terra, qui matrem dormire non sinat: Mater, te appello,apello K1V1 tu, quae curam somno suspensamsuspensam ς Porph. Hor. sat. 2, 3, 60 suspense levas,Neque te mei miseret, surge et sepeli natum—! haec cum pressispraessisset fl. GRV (corr. rec ) pressis

et K et flebilibus modis, qui totis theatris maestitiam inferant, concinuntur, difficile est non eos qui inhumati

humati V (in m2) sint miseros iudicare. prius quam ferae volucresque— metuit, ne laceratis membris minus bene utatur; ne combustis, non extimescit. Neu reliquias semesassemiassi reis X (regis Vrec ς) l

semensas in mg. V2 semiesas siris Bentl. (sireis Haupt) semustas Va. sed cf. Apul. met. 8, 15: iacere semesa hominum corpora suisque visceribus nudatis ossibus cuncta candere sireis denudatis ossibusPer terram sanie delibutasdelibutam Vrec foede divexarier— Pacuv. Iliona 197sqq. cf. Va. Opp. I 92 II 490 non intellego, quid metuat, cum tam bonos septenarios fundat ad tibiam. Tenendum est igitur nihil curandum esse post mortem, cum multi inimicos etiam mortuos poeniuntur.tenendum ... 16 puniuntur Non. 479,27 et (inde a cum) 471,27 poeniuntur G1K2V2 Non. in lemmate 479,27 paen. K1R pen. V1 pun. G1 e corr. Vrec Non. praeter l. l. execr. K exsecratur luculentis sane versibus apud EnniumEnn. Thy. 362 Thyestes, primum ut naufragio pereat Atreus: durum hoc sane; talis enim interitus non est sine gravi sensu; illa inania: Ipse summis saxis fixus asperis, evisceratus,Latere pendens, saxa spargens tabo, sanie et sanguine atro—

non ipsa saxa magis sensu omniomnia X a exp. V1 vacabunt quam ille latere pendens, cui se hic cruciatum censet optare. quaequae V2 quam X essent dura, si sentiret,sentiret (vel sentirentur) ς sentirent X sunt om. X ante sine vel post sensu add. ς sunt nulla sine sensu. illud vero perquam inane: Neque sepulcrum, quo recipiat, habeat, portum corporis,Ubi remissa humana vita corpus requiescat malis. vides, quanto haec in errore versentur: portum esse corporis et requiescere in sepulcro putat mortuum; magna culpa Pelopis, qui non erudierit filium nec docuerit, quatenus esset quidque curandum.

Sed quid singulorum opinionesopinionis X animadvertam,anim

advertam G nationum varios errores perspicere cum liceat? condiunt Aegyptii mortuos et eos servant domi; Persae etiam cera circumlitoslitos K1 condunt,condiunt V2 ut quam maxime permaneant diuturna corpora. Magorum mos est non humare corpora suorum, nisi a feris sint ante laniata; in Hyrcaniahircania KRV plebs publicosplebs publicos V (s publi in r. Vc) plebs supplicos GKR alit canes, optumates domesticos: nobile autem genus canum illud scimus esse, sed pro sua quisque facultate parat a quibus lanietur, eamque optumam illi esse censentcessent V sepulturam. permulta alia colligit Chrysippus,crysippus X fr. eth. 322 ut est in omni historia curiosus, sed ita taetra sunt quaedam, ut ea fugiat et reformidet oratio. totus igitur hic locus est contemnendus in nobis,in nobis V (exp. 2 ) non neglegendus in nostris, ita tamen, ut mortuorum corpora nihil sentire vivi sentiamus;ita ... 23 sentiamus del. We. non recte

quantumfamaeque V (ae in r. Vc) autem consuetudini famaeque dandum sit, id curent vivi, sed ita, ut intellegant nihil idid ss. G1 ad mortuos pertinere.

Sed profecto mors tum aequissimo animo oppetitur, cum suis se laudibus vita occidens consolari potest. nemo parum diu vixit, qui virtutisvirtutis -utis in r. Vc perfectae perfectoperfecto exp. V2 functus est munere. multa mihi ipsi ad mortem tempestiva fuerunt. quamquam Dav. quae (idem error p. 274, 16 saep.) utinam potuissem obire! nihil enim iam adquirebatur, cumulata erant officia vitae, cum fortunafortunae K2B bella restabant. quare si ipsa ratio minus perficiat,perficiet V2 ut mortem neglegere possimus, at vita acta perficiat, ut satis superque vixisse videamur.videamus V1 quamquam enimen

im V (si et...2) sensus abierit, tamen suissuis Lb. (cf.p.253,9) summis et propriis bonis laudis et gloriae, quamvis non sentiant, mortui non carent. etsi enim nihil habethabe

t G(eras.n) in se gloria cur expetatur,expectatur X (c exp. in V) vir

tutē V (

ss. 2?) tamen virtutem tamquam umbra sequitur.sequatur V2?

verumsuppl. Po. (obl. Bitschofsky, Berl. ph. Woch. 1913,173) ante verum quod pro adi. habent add. et Bentl. igitur Sey multitudinis iudicium de bonis bonum si quando est, magis laudandum est quam illi ob eam rem beati. non possum autem dicere, quoquoquo V1 (

add. c) modo hoc accipietur, Lycurgum Solonem legum et publicaepublicę

V (-ce K publi

G1) disciplinae carere gloria, Themistoclem Epaminondamet epam. V2 bellicae virtutis. ante enim Salaminasalamina Man. salaminam cf. We. salamini GK1 (i add. 2) V ipsam Neptunus obruet quam Salaminii tropaeitrop

hi G1K (

add. 2 ) trop

m. V (ss. 2) memoriam, priusquee V2 om. X e Boeotiabootia X (boetia K2V2B) Leuctraleuctrae V2 leuctrha K1R1 tollentur quamquam K quae GRV1 (

supra ae add. Vrec) pugnae Leuctricae gloria. multo autem tardius fama deseretdesseret GV1 Curium Fabricium Calatinum, duo Scipiones duoduos Vrec Africanos, Maximum Marcellum Paulum, Catonem Laelium, innumerabilis alios; quorum similitudinem aliquam qui arripuerit, non eam fama populari, sed vera bonorum laude metiens, fidenti animo,anima G si ita res feret,res feret V2 ς Lact. refert X gradietur ad mortem; in qua aut summum bonum aut nullum malum esse cognovimus.fidenti...24 cognovimus Lact. inst. 7, 10, 9 secundis vero suis rebus volet etiam mori; non enim tamtam add. G1 cumulus bonorum iucundus esse potest quam molesta decessio. hanc sententiam significare videtur Laconis illa vox, qui, cum Rhodius Diagoras, Olympionicesolimp. X (10 solus V) nobilis, uno die duo suos filios victores Olympiae vidisset, accessit ad senem et gratulatus:

'morere,more V 1 (

add. c) Diagora' inquit; non enim in caelum ascensurus es. magna haec, et nimium fortasse, Graeci putant vel tum potius putabant, isque, qui hoc Diagorae dixit, permagnum existimans tristris K (r e corr 1) R(!)V(

ι) tres G Olympionicas una e domo prodire cunctari illum diutius in vita fortunae obiectum inutile putabat ipsi.ipse

Ego autem tibi quidem, quod satis esset, paucis verbis, ut mihi videbar,videbatur V2 responderam—concesseras enim nullo in malo mortuos esse—; sed ob eam causam contendi ut plura dicerem, quod in desiderio et luctu haec est consolatio maxima. nostrum enim et nostranostra

V causa susceptum dolorem modice ferre debemus, ne nosmet ipsos amare videamur; illa suspiciosuspitio K intolerabiliintollerabili KRV1 dolore cruciat, si opinamur eos quibus orbati sumus esse cum aliquo sensu in is malis quibus volgo opinantur. hanc excutere opinionem mihimetpost mihimet add.

V2 volui radicitus, eoque fui fortasse longior.

Tu longior?

non mihi quidem. prior enim pars orationis tuae faciebat, ut mori cuperem, posterior, ut modo non nollem, modo non laborarem; omni autem orationeratione GRV1 (

add. 2) illud certe perfectum est, ut mortem non ducerem in malis.

Num igitur etiam rhetorum epilogumepilogum cf. Lact. ira 22, 2 desideramus? an hanc iamiam add. G1 artem plane relinquimus?relinqueris V (exp. m. rec.)

Tu vero istam ne reliqueris, quam semper ornasti, et quidem iure; illa enim te, verum si loqui volumus, ornaverat. sed quinam est iste epilogus? aveohabeo X aveo ς enim audire, quicquid est.

Deorum inmortaliumsqq. cf. ~~Plut.~~ Cons. Ap. 08 e sqq. 115 b imm. GV iudicia solent in scholis proferre de morte, nec vero ea fingere ipsi, sed Herodoto auctoreautore K1 aliisque pluribus. primum ArgiaeArgiae ω cf. nat. deor. 1, 82 Herod. 1,31 sacerdotis Cleobis et Bitobinoto X filii praedicantur. nota fabula est. cum enim illam ad sollemnesolemne R1 (1 add. c) V et statutumstatum ς cf. har. resp. 18 al. sacrificium curru vehi ius

ius V esset satis longe ab oppido ad fanum morarenturque iumenta, tumtunc KR iuvenesiuvenis GV i quos modo nominavi veste posita corpora oleo perunxerunt, ad iugum accesserunt.tunc... 11 accesserunt om. R1 (add. m. vet. in mg.) ita sacerdos advecta in fanum, cum currus esset ductus a filiis, precatapraec. X (12 prec. V) a dea dicitur, ut idid add. V2 om. X illis praemii daret pro pietate, quod maxumum homini dari posset a deo; post epulatos cum matre adulescentisadol. K1 somno se dedisse, mane inventos esse mortuos.

simili precationepraec. X (12 prec. V) Trophonius et Agamedes usi dicuntur; qui cum Apolliniapolloni G apollin

o K1 Delphis templum exaedificavissent,exedificavissent RK (-et) venerantesverantes V1 deum petiverunt mercedem

mercedem V non parvam quidem operis et laboris sui: nihil certi, sed quod esset optimum homini. quibus Apollo se id daturum ostendit post eius dieidie

die K1 diem tertium; qui ut inluxit, mortui sunt reperti. iudicavisse deum dicunt, et eum quidem deum, cui reliqui dii concessissent, ut praeter ceteros divinaret. adfertur etiam de Sileno fabella quaedam; qui cum a Mida captus esset, hoc ei muneris pro sua missione dedisse scribitur: docuisse regem non nasci homini longe optimum esse, proximum autem quam primum mori.

qua est sententia in Cresphonte usus Euripides:fr. 449 Nam nos decebat coetus celebrantis domumLugere, ubi esset aliquis in lucem editus,Humanaehumana X corr. V1 vitae varia reputantis mala;At, qui labores morte finisset gravis,Hunc omniomni Dav. omnes amicos laude et laetitia exsequi.exequi K simile quiddam est in Consolatione Crantoris: ait enim Terinaeumterinaneum GKR tirenęum V (i et prius e in r. Vc ę ex e al. m.) cf. Ps. Plut. 109b quendam Elysium,helysium GR1 (

)helisium V cum graviter filii mortem maereret,maeret X corr. K2R2Vc venisse in psychomantiumsichomantium X quaerentem, quae fuisset tantae calamitatis causa; huic in tabellis tris huius modi versiculos datos: Ignaris homines in vita mentibus errant:Euthynous potitur fatorum numine leto.laeto X (loeto K) Sic fuit utilius finiri ipsique tibique.

his et talibus auctoribus usi confirmant causam rebus a diis inmortalibusimm. GR iudicatam.iudicatis V2 Or. att. 2,155 Alcidamasalchidamus X (

supra u add. V2) quidem, rhetor antiquus in primis nobilis, scripsit etiam laudationem mortis, quae constatconstat ς constet ex enumeratione humanorum malorum; cui rationesrationes s in r. Vc eae quae exquisitius a philosophis colliguntur defuerunt, ubertas orationisrationis X (o add. Vrec) non defuit. Clarae vero mortesmortis X (corr. Vrec) pro patria oppetitae non solum gloriosae rhetoribus, sed etiam beatae videri solent. repetunt ab Erechtheo,erectheo GV ere

ctheo R1 er&theo K cuius etiam filiae cupidecupidae GR1 (a) add. Vahlen, Ges. ph. Schr. 1,569 mortem expetiverunt pro vita civium; commemorant Codrum, qui se in medios inmisit hostis veste famulari,

famulari V familiari K (supra veste ss..

ad accidendum K2) ne posset adgnosci,a

gn. V si esset ornatu regio, quod oraculum erat datum,datum sic si V (c in r. Vc) si rex interfectus esset, victricesvictricis X ft. recte Athenas fore; Menoeceusmenęceus K non praetermittitur, qui itemqui item V (item in r. Vc) quidem GKRM quide P oraculo edito largitus est patriae suum sanguinem; nam add. Vahlen Opp. I, 101 Iphigenia Aulideau

ide V duci se immolandamimmolandum V1 iubet, utut eqs. fort. hic Cicero ad locum poeticum allu- dit (negat Vahlen l. l.) hostiumhosti

um V eliciatur suo. veniunt inde ad propiora:propriora X Harmodius in ore est add. Rath et Aristogiton; Lacedaemonius Leonidas, Thebanus Epaminondas viget. nostros non norunt, quos enumerare magnum est: ita sunt multi, quibus videmus optabilis mortes fuisse cum gloria.

Quae cum ita sint, magna tamen eloquentia est utendum atque ita velut superiore e loco contionandum,concion. V ut homines mortem vel optare incipiant vel certe timere desistant?desistant?interrogandi signum posuit Po.

nam sisi add. Kc supremus ille dies non extinctionem, sed commutationem adfert loci, quid optabilius? sin autem perimitperemit GR1 (

add. c) V ac delet omnino, quid melius quam in mediis vitae laboribus obdormiscere et ita coniventemconibentem VK1 (coniventẽ2) conibuentem R1 (corr. c) conhib. G somno consopiri sempiterno? quod si fiat, melior Enniennii R quam Solonis oratio. hic enim noster: nemo me lacrimis decoret Enn. var. 17 inquit nec funera fletu faxit! at vero ille sapiens: Mors mea ne careat lacrimis: linquamus amicisMaerorem,memorem K1R1 merorem GRc ut celebrent funera cum gemitu. Sol. fr.21

nos vero, si quid tale acciderit, ut a deo denuntiatum videatur ut exeamus e vita, laeti et agentes gratias pareamus emittique nos e custodia et levari vinclisvĩnclis K vinculis V2 arbitremur, ut aut in aeternam et planeplene X plane V2 ς inin del. Schue. nostram domum remigremus aut omni sensu molestiaque careamus; sin autem nihil denuntiabitur, eo tamen simussi

mus V animo, ut horribilem illum diem aliis nobis faustum putemus nihilque in malis ducamus, quod sit velsit

uel R (eras. u) V a diis inmortalibusimm. G vel aa supra v. add. R natura parente omnium constitutum. non enim temere necnec ne K1 fortuitofuito V1 sati et creati sumus, sed profecto fuit quaedam vis, quae generi consuleret humano nec id gigneret aut aleret, quod cum exanclavisset omnes labores, tum incideret in mortis malum sempiternum:quod 10 sempiternum Non. 107,24 portum potius paratum nobis et perfugium putemus.

quo utinam velis passispas

is K1 (expansis ss. 2) V1 pervehi liceat! sin reflantibussinereflantibus X sed prius e eras. in V (sine refl. dist. in G et postea in KR) ventis reiciemur, tamen eodemeodem ex eadem K1R1 paulo tardius referamur necesse est. quod autem omnibus necesse est, idne miserummisterium in miserum corr. K2 esse uni potest? Habes epilogum, ne quid praetermissum aut relictum putes.

Ego vero, et quidemet qui idem GR1 (in hoc alterum i linea deletum, turn iterum punctis ornatum ab R2, qui etiam

supra et scripsit; voluit ut v. atqui idem) fecit etiam iste me epilogus firmiorem.

Optime, inquam. sed nunc quidem valetudinivalitudini KRc tribuamus aliquid, cras autem et quotquot ς quos X dies erimus in Tusculano, agamus haec et ea potissimum, quae levationem habeant aegritudinum formidinum cupiditatum, qui omnis philosophiaeomni philosophia X (phil

ophia V1) omnis philosophiae V2 aut c ex omni ph. K2 est fructus uberrimus.

Neoptolemus quidem apud EnniumEnn. fr. sc. 376 philosophari sibi ait necesse esse,esse est H sed paucis; nam omnino haudhaut KV placere: ego autem, Brute, necesse mihi quidem esse arbitror philosophari—nam quid possum, praesertim nihilnil G1H agens, agere melius?—sed non paucis, ut ille. difficile est enim inin V2P2 ς om. X philosophia pauca esse ei nota, cui non sint aut pleraque aut omnia. nam nec pauca nisi e multis eligi possunt nec, qui pauca perceperit, non idem reliqua eodem studio persequetur.persequatur R1 (corr. c)

sed tamen in vita occupataNeoptolemus... 10 occupata H atque, utut add. G2 Neoptolemi tum erat, militari pauca ipsa multum saepe prosunt et ferunt fructus, sisi

V sed rell. non tantos quanti ex universa philosophia percipi possunt, tamen eos quibus aliqua ex parte interdum aut cupiditate aut aegritudine aut metu liberemur.liberemur ς liberentur (cf. 281,19) velut ex ea disputatione, quae mihi nuper habita est in Tusculano, magna videbaturvideba

tur V mortis effecta contemptio, quae non minimum valet ad animum metu liberandum. nam qui idqui

id R qui

d KV (ss. K2V2) quod vitari non potest metuit, is vivere animo quieto nullo modo potest; sed qui non modo quia necesse est mori, verum etiam quia nihil habet mors quod sit horrendum, mortem non timet, magnum is sibi praesidium ad beatam vitam comparavit.comparavit Man. (παρεσκεύασαι) comparabit, sed bit in r. 2 V comparat X (conp. G)

Quamquam non sumus ignari multos studiose contra esse dicturos; quod vitare nullo modo potuimus, nisi nihil omnino scriberemus. etenim si orationes, quas nos multitudinis iudicio probari volebamus (popularis est enim illa facultas, et effectus eloquentiae est audientium adprobatioapp. KVc )—sed si reperiebanturrepper. K non nulli, qui nihil laudarent nisi quod se imitari posse confiderent, quemque sperandi sibi, eundem bene dicendi finem proponerent, et cum obruerenturobruerentur ru in r. G1 obrue

ntur K1 copia sententiarum atque verborum, ieiunitatem et famem se malle quam ubertatem et copiam dicerent, unde erat exortumexortus GK exortus R1V1 ˜ supra u posuit R1?V2 genus Atticorum is ipsis, qui idquid G1? sequi se profitebantur, ignotum, qui iam conticuerunt paene ab ipso foro inrisi:

quid futurum putamus, cum adiutore populo, quo utebamurutebamur ex -ntur G1 antea, nunc minime nos uti posse videamus? est enim philosophia paucis contenta iudicibus, multitudinem consulto ipsa fugiensest philosophia ... 21 fugiens Lact. inst. 3, 25,2 eique ipsi et suspecta et invisa, ut, vel si quis universam velit vituperare, secundo id populo facere possit, vel si inin V3 in r. eam quam nos maxime sequimur conetur invadere, magna habere possit auxilia ee add. V2 ς om. X a ς reliquorum philosophorum disciplinis.est itaque philosophia... 26 disciplinis H Nos autem universae philosophiae vituperatoribus respondimus in Hortensio, pro Academia autem quae dicenda essent, satis accurate in Academicis quattuor libris explicata arbitramur; sed tamen tantum abest ut scribi contra nos nolimus,nolimus ex nolumus R1 ex uolumus G1 ut id etiam maxime optemus. in ipsa enim Graecia philosophia tantoipsa enim Graeciae philosophia tantum Boeth. in honore numquam fuisset, nisi doctissimorum contentionibus dissensionibusque viguisset.

viguisset V (ss.2) cf. praef. crevisset Boeth.

Quam ob rem hortor omnis, qui facere id possunt, ut huiuseius Boeth. quoque generis laudem iam languenti Graeciaegraecia G (graeciaerip.) RV1 graeciae V2 Boeth. grętiae K eripiant et transferantpraeferant X (pref. V) transferant V 2 Boeth. in hanc urbem, sicut reliquas omnis, quae quidem erant expetendae, studio atque industria sua maiores nostri transtulerunt.transtulerunt X Boeth. l

transtulere V2 atque oratorum quidem laus ita ducta ab humili venit ad summum, ut iam, quod natura fert in omnibus fere rebus, senescatsenescat rebus X trp. ς brevique tempore ad nihilum ventura videatur, philosophia nascatur Latinis quidem litteris ex his temporibus, eamque nos adiuvemusadiuvemur V1 nosque ipsos redarguiredarguiref. V1 (prius i in e mut. V2) refellique patiamur. quod i ferunt animo iniquo, qui certis quibusdam destinatisque sententiis quasi addicti et consecrati suntqui... 19 consecrati sunt Non. 69, 12 eaque necessitate constricti, ut etiam, quae non probare soleant, ea cogantur constantiae causa defendere: nos, quiqui add. G 1 sequimur probabiliapropabilia R1V1 nec ultra ~~quam~~ id quoddel.ς (cf. p.380, 14 div. 1, 24 al.) ultra quam quod Boeth. ultra quam ad id quod We. veri simile occurrit progredi possumus, et refellere sine pertinacia et refellirefelli ... 24 refellere Boeth. sed cf. ac 1, 44 sine iracundia paratipertinatia RVH sumus.sed... 11 transtulerunt et 21 nos, qui ... 24 sumus Boeth. in top. Cic. 372,31

Quodsi haec studia traducta erunt ad nostros, ne bibliothecis quidem Graecis egebimus, in quibus multitudo infinita librorum propter eorum est multitudinem, qui scripserunt. eadem enim dicuntur a multis, ex quo libris omnia referserunt.ex quibus verbis etiam omnia referserunt Prisc. GL II p. 539,6 quod accidet etiam nostris, si ad haec studia plures confluxerint.confluxerunt GR1V1H -int K et e corr. R1?V1? sed eos, si possumus, excitemus, qui liberaliter eruditi adhibita etiam disserendi elegantia ratione et via philosophantur.philosophentur Sauppe

est enim quoddam genus eorum qui sese add. K2 philosophos appellariapellari VG1 volunt, quorum dicuntur esse Latini sane multi libri; quos non contemno equidem, quippe quos numquam legerim; sed quia profitentur ipsi illi, qui eos scribunt, se neque distincte neque distribute neque elegantereliganter V1R2?H neque ornate scribere, lectionem sine ulla delectatione neglego.negle

go R1 quid enim dicant et quid sentiant i qui sunt ab ea disciplina, nemo ne add. ed. Lb. in mg. mediocriter quidem doctus ignorat. quam ob rem, quoniam quem ad modum dicant ipsi non laborant, cur legendi sint nisi ipsi inter se qui idemqui idem R quidem GKV1H sentiunt, non intellego.intelligo KRc?

nam, ut Platonem reliquosque Socraticos et deinceps eos, qui ab his profecti sunt, legunt omnes, etiam qui illa aut non adprobantappr. KVcRc (ad|adp. R1) aut non studiosissime consectantur,Philosophia 283, 23 consectantur H consecrantur R1V1 (corr. RcVc) Epicurum autem et Metrodorum non fere praeter suos quisquam in manus sumit, sic hos Latinos i soli legunt, qui illa recte dici putant. nobis autem videtur, quicquid litteris mandetur, id commendari omnium eruditorum lectionilectione K

si G1 decere;nobis... 28 decere H nec, si idid post si del. Ba.; cf. comm. ipsi minus consequi possumus, idcirco minus id ita faciendum esse sentimus.

Itaque mihi semper Peripateticorum Academiaeque consuetudo de omnibus rebus in contrarias partispartes K1R1?ecorr. disserendi non ob eam causam solum placuit, quod aliter non posset, quid in quaque rere add. in mg. K2 veri simile esset, inveniri,invenire GK1 (~i2 aut c) RV1 (i Vrec) sed etiam quod esset ea maxuma dicendi exercitatio. quaqua G princeps usus est Aristoteles, deinde eum qui secuti sunt. nostra autem memoria Philo, quem nos frequenter audivimus, instituit alio tempore rhetorum praecepta tradere, alio philosophorum: ad quam nos consuetudinem a familiaribus nostris adducti in Tusculano, quod datum est temporis nobis, in eo consumpsimus. itaque cum ante meridiem dictioni operam dedissemus, sicut pridie feceramus, post meridiemmeridie X (-di V me- ridi ach. G) meridiẽ K2Rc? cf. de orat.2, 367 et Usener, Jahrb f. Phil. 117 p. 79 in Academiam descendimus. in qua disputationem habitam non quasi narrantes exponimus,exponemus V2 sed eisdemex eisdem K (exp. 2 aut 1) fere verbis, ut actum disputatumque est.

Est igitur ambulantibus ad hunc modummundum V1 sermo ille nobis institutus et a taliet ali V1 et tali Vc quodam ductusductus Crat. inductus cf. Brut. 21 exordio:

Dici non potest, quam sim hesterna disputatione tua delectatus vel potius adiutus. etsi enim mihi sum conscius numquam me nimismeinimis X menimis V menimis K2 meminus Rrec vitae cupidum fuisse, tamen interdum obiciebatur animo metus quidam et dolor cogitanticogitanti V cogitantis GKR fore aliquando finem huius lucis et amissionem omnium vitae commodorum. hoc genere molestiae sic, mihi crede, sum liberatus, ut nihilnihil V minus curandum putem.

Minime mirum id quidem;

nam efficit hoc philosophia: medetur animis, inanes sollicitudines detrahit, cupiditatibus liberat, pellit timores. sed haec eius vis non idem potest apud omnis: tum valet multum, cum est idoneamidonea (ex -am) .. natura H conpl. G fortes2V Otto, Sprichw. 703 complexa naturam. fortis enim non modo fortuna adiuvat, ut est in vetere proverbio, sedset G2 multo magis ratio, quae quibusdam quasi praeceptis confirmat vim fortitudinis. te natura excelsum quendam videlicet et altum et humana despicientem genuit; itaque facile in animo forti contra mortem habita insedit oratio. sed haec eadem num censes apud eos ipsos valere nisi admodum paucos, a quibus inventa disputata conscripta sunt? quotus enim quisque philosophorum invenitur, qui sit ita moratus, ita animo acac in r. Vc vita constitutus, ut ratio postulat? qui disciplinam suamsuam om. Lact. sua (del. ipse) non ostentationem scientiae,scientiae K1 sed legem vitae putet? qui obtemperet ipseipsi G ipsi KRV ipse ς (H?) Lact. sibi et decretis suis pareat?pareat suis Lact.

videre licet alios tanta levitate et iactatione, ut iisut iis G ut his KR (

K2Rc) ut his V (h et s in r. Vc) Lact. codd. codd. plur. ut is H fuerit non didicisse melius,nam...285,18 melius alios

alios V pecuniae cupidos, gloriae non nullos,gloriae non nullos alios gloriae Lact. multos libidinum servos, ut cum eorum vita mirabiliter pugnet oratio.quotusquisque... 20 oratio Lact. inst. 3, 15, 9 quod quidem mihi videtur esse turpissimum. ut enim si grammaticumgramat. KR se professus quispiam barbare loquatur, aut si absurde canat is qui se haberihabere X (corr. V2K2R2) velit musicum, hoc turpior sit, quod in eo ipso peccet, cuius profiteturprofiteatur V2 Ern. fort. recte. scientiam, sic philosophus in vitae ratione peccans hoc turpior est, quod in officio, cuius magister esse vult, labitur artemque vitae professus delinquit in vita.sunt enim aliqui ex eadem professione pecuniae cupidi, nonnulli gloriam quaerentes, multi lib. servi, ut... 285, 28 in vita H

Nonne verendum est igitur, si est ita, ut dicis, ne philosophiam falsa gloria exornes? quod estest add. G1 enim maiusmagis K1 argumentum nihil eam prodesse, quam quosdam perfectos philosophos turpiter vivere?

Nullum vero id quidem argumentum est. nam ut agri non omnes frugiferi sunt qui coluntur, falsumque illud Acci:Accius Atr. 234 Accii Probae Mur. acimprobe RK (acĭ

pbe) acinprobe GV Probaefalsumque ... probae om. H etsi in segetem sunt deteriorem dataeFruges, tamen ipsaeipse KR suapte naturanaturaalt. a in r. G1 nature nitent K1 enitent, sic animi non omnes culti fructumcultum fructi R1 ferunt. atque, utut add. G1 in eodem simili verser, ut ager quamvis fertilis sine cultura fructuosus esse non potest, sic sine doctrina animus; ita est utraque res sine altera debilis. cultura autem animi philosophia est; haec extrahit vitia radicitus et praeparatproperat K1 animos ad satus accipiendos eaque mandatmandat ς mundat X is et, ut ita dicam, serit, quae adulta fructus uberrimos ferant.nam... 16 ferant H Agamus igitur, ut coepimus. dic, si vis, de quo disputari velis.

Dolorem existimo maxumum malorum omnium.

Etiamne maius quam dedecus?decus X corr. K2RcVc

Non audeo id dicere equidem,equidem Ha. quidem (id quidem dicere We.) et me pudet tam cito de sententia esse deiectum.

Magis essetesse X corr. K2Rc?Vc) pudendum, si in sententia permaneres. quid enim minus est dignumminus est indignum K1 minus te dignum V (te in r. Vc) quam tibi peius quicquam videri dedecore flagitio turpitudine? quae ut effugias, quis est non modo recusandus, sed non ultro adpetendusapp. KV2? subeundus excipiendus dolor?

Ita prorsus existimo.non ultro ... 287,1 existimo Char. GL. I 211,24 (sed sub. et exc. d. est) non om. V1 add. 2 quare ne sit sanesane om. K summum malum dolor, malum certe est.

Videsne igitur, quantum breviter admonitus de doloris terrore deieceris?deiceris V1 deieceris K sed alt. e del. 2

Video plane, sed plus desidero.

Experiar equidem; sed magna res est, animoque mihi opus est non repugnante.

Habebis id quidem. ut enim heri feci,et heri feci Char. GL. I 200, 12 sic nunc rationem, quo ea me cumque ducet, sequar.

Primum igitur de inbecillitateimb. R multorum et de variis disciplinis philosophorum loquar. quorum princeps et auctoritate et antiquitate Socraticus Aristippusaristiphus X corr. Vc non dubitavit summum malum dolorem dicere. deinde ad hanc enervatam muliebremque sententiam satis docilem se Epicurus praebuit.p

K (

ss. 2) hunc post Rhodius Hieronymushieronimus X dolore vacarevacaredolore R1 vacare V summum bonum dixit: tantum in dolore duxitdi

xit K (

man.c.?) mali. ceteri praeter Zenonem, Aristonem, Pyrrhonempyrronem X (phyrr. K1) idem fere quod modoquod modo edd. quomodo tu: malum illud quidem, sed alia peiora.

ergo idid add. K1 quod natura ipsa et quaedam generosa virtus statim respuit, ne scilicetscilicet Bentl. (sc. ς?) se X exp. Vc doloremdoloremne K1 summum malum diceresdiceres V2 (sec. Ströbel ex diceret) dicere X oppositoqueoppositoquel opposito quin? (dixit illud quidem p. 286, 18, sed non ita dixit ut non statim depelleretur; cf. 294, 8) dedecore sententia depellerere,depellerere edd. depellere in eo magistra vitae philosophia tot saecula permanet.permanent ex ˜et V1 quod huic officium, quae laus, quod decus erit tanti, quod adipisci cum dolore corporis velit, qui dolorem summum malum sibi esse persuaserit? quam porro quis ignominiam, quam turpitudinem non pertulerit, ut effugiat dolorem, si id summum malum esse decreverit? quis autem non miser non modo tunc, cum premetur summis doloribus, si in his est summum malum, sed etiam cum sciet id sibi posse evenire? etet ς Vrec (recte in altera syllogismi propositione) etsi X quis est, cui non possit? ita fit, utut add. V1 omnino nemo esse possit beatus.

MetrodorusMetr. fr. 5 quidem perfecteperfecit habuisse vid. V1 eum beatum putat, cui corpus benebene add. V2 constitutum sit et exploratum ita semper fore. quis autem est iste, cui id exploratum possit esse? EpicurusEp. fr. 601 vero ea dicit, ut mihi quidem risus captare videatur. adfirmataff. KR2 enim quodam loco, si uratur sapiens, si crucietur—expectas fortasse, dum dicat: patietur, perferet, non succumbet; magna mehercule lauslaus add. K1 et eo ipso, per quem iuravi, Hercule, digna; sed Epicuro, homini aspero et duro, non est hoc satis: in Phalaridis tauro si erit, dicet: quam suave est, quam hoc non curo! sqq. cf. Lact. inst.3,27,5 suavesuave N (= enim) K1 (corr. 2 ) etiam? an parum est, si non amarum? atat K2 ς ad X (atqui idem ex ad id quidem Vrec) id quidem illi ipsi, qui dolorem malum esse negant, non solent dicere, cuiquam suave esse cruciari: asperum, difficile, odiosum, contra naturam dicunt, nec tamen malum. hic, qui solum hoc malum dicitdicit add. Kc et malorum omnium extremum, sapientem censet id suave dicturum.

egoego (eras. fort.

= autem; non in mg. add. 2 ) a te postulo K ate G a te non postulo, ut dolorem eisdemisdem V eisdem ex hisdem ut v. K1 verbis adficias quibus voluptatem Epicurus,voluptatem ut Epicurus Po. Epicurus voluptatem ω volup- tatem del. Bentl. homo, ut scis,sis G voluptarius. ille dixerit sane idem in Phalaridis tauro, quod, si esset in lectulo; ego tantam vim non tribuo sapientiae contra dolorem. si fortis estfortis est Ha. forte in perferendo, officio satis est; ut laetetur etiam, non postulo. tristis enim res est sine dubio, aspera, amara, inimica naturae, ad patiendum tolerandumque difficilis.

Aspice Philoctetam,philotetam V cui concedendum est gementi;

ipsum enim Herculem viderat in Oeta magnitudine dolorum eiulantem.heiulantem (h Rc? h in r. G) nihil igitur hunc virum sagittae, quas ab Hercule acceperat, tum consolabantur,consol antu Bentl. cum E viperino morsu venae viscerumAccius philoct. 543. 562 Veneno inbutaeimb. KR taetros cruciatus cient. itaque exclamat auxilium expetens,expetens R expetens g (c eras.0 KV mori cupiens; Heu, quiqui (s eras.) G salsis fluctibus mandetAccius philoct. 543. 562 Me ex sublimosublimo R1(-i2) V sublimo (i eras.) G sublime K sublimi p ς vertice saxi!Iam iam absumor; conficit animamVis volneris, ulceris aestus. difficile dictu videtur eum non in malo esse, et magno quidem, quiia in r. G1 ita clamare cogatur.

Sed videamus Herculem ipsum, qui tum dolore frangebatur, cum inmortalitatemimm. R ipsa morte quaerebat: quas hic voces apud Sophoclem in Trachiniistrachinis X edit! cui cum Deianira sanguine Centauri tinctam tunicam induisset inhaesissetqueinhesise V ea visceribus, aitait ς at X ille:

“O multa dictu gravia, perpessu aspera,Quae corpore exanclataexanclato k2 atque animo pertuli!Nec mihi Iunonis terror inplacabilisNec tantum invexit tristis Eurystheuseuristeus X (ex erusteus G1) mali,Quantum una vaecorsvęcors X (sed R primo scripserat: unave corsoenei) Oenei partu edita.Haec me inretivit veste furiali inscium,Quae latere inhaerens morsu lacerat visceraUrgensqueurguensque KR graviter pulmonumpulmonum

-em K2 hauritaurit GK2? (h) R1 (h add. c) V spiritus: Iam decolorem sanguinem omnemsanguinem omnem sorbul Diom. GL. i 366,28 exorbuit.iam ... exorbuit Char. GL. I 198,2 exsorbuit Rc Sicsic G corpus cladeclade V horribili absumptum extabuit,Ipse inligatus peste interimor textili.interi morte textili R2 Hos non hostilis dextra, non Terra editaMoles Gigantum,gigantium X non biformato impetuCentaurus ictus corpori inflixitinfixit X inflixit V2 meo,Non Graia vis, non barbara ulla inmanitas,inm. KP imm. G (

man.) RV Non saeva terris gens relegata ultimis,Quas peragrans undique omnem ecferitatemicferitatem GR1 hicfer. KRcP effer. (sed ef. in r. Vc) V expuli,expulit GKRP (sed t) expuli V Sed feminaefeminae vir We. (Bentl.) vir femineafeminea vir X (vi Grec

l vi P2) interimorinteremor Grec (m ex n) R1 (i ss. Rc) V manu.O nate, vere hoc nomen usurpa patri,Ne me occidentem matris superet caritas.Huc arripe ad me manibus abstractam piis;Iam cernam, mene an illam potiorem putes.

Perge, aude, nate! inlacrimaillacrima Rc patris pestibus,Miserere: gentesgentis K1 nostras flebunt miserias.Heu, virginalem me ore ploratum edere,Quem vidit nemo ulli ingemescentemingemiscentem KRc malo!malum V1 Ecfeminataecfeminata Kl. sic fern. X (sic effem. ς) virtus adflicta occidit.Accede, nate, adsiste, miserandum aspiceEvisceratum corpus laceratilacerati V (ex -um) laceratum patris!Videte, cuncti, tuque, caelestumcaelestem in -um corr. R1 sator,Iace, obsecro, in me vim coruscamchoruscam G fulminis!Nunc, nunc dolorumdolorem Vc anxiferiauxiferi ut v. Rrec torquent vertices,Nunc serpit ardor. o ante victrices manus,

O pectora, o terga, o lacertorum tori,Vestrone pressu quondam Nemeaeusnemaeus GRVK2 (nom.1) leo Frendens efflavit graviter extremum halitum?halitum K1 (h exp. R2) Haec dextra Lernam taetrataetram KRV taetra G mactatamactata V excetraPacavit?pacavit Turn. placavit K et e corr. G1R1V2 placuit R1V1 plauit G1 haec bicorporem adflixit manum?Erymanthiam haec vastificam abiecit beluam?Haec ee add. K1 Tartareatartarea K1 tenebrica abstractum plagaTricipitem eduxit Hydra generatum canem?canum K1 Haec interemit tortu multiplicabiliDraconem auriferam optutuoptutũ RV (-um) K1 ut v. (-

u) obtutum G adservantem arborem?Multa alia victrix nostra lustravit manus,Nec quisquam e nostris spolia cepitcoepit X laudibus.”

Possumusne nos contemnere dolorem, cum ipsum Herculem tam intoleranterintolleranter GV1 doleredol

ere R ~ere ex ore V1 videamus?possumus neno cont.... 12 videamus Char. GL. I, 222, 9

Veniat Aeschylus,escylus X (y ex u K2) non poëta solum, sed etiam Pythagoreus; sic enim accepimus. quo modo fert apud eum Prometheus dolorem, quem excipit ob furtum Lemnium, UndeAccius Philoct. 533 ignis cluetclucet X (lucet KRP) cluet V (transf. m. 1 aut2) mortalibus clamDivisus; eum doctusdictus ς PrometheusClepsissead clepsisse glossam furasse adscr. Rvet dolo poenasquepoenasquę GRV1 (

e) IoviFatofato G (c eras.) furti Bentl. expendisse supremo? has igitur poenas pendenspendens om. V adfixus ad Caucasum dicit haec:

“Titanum suboles,soboles GKR1 (

ss. c) V (le ex lo1) o ante soboles add. V1 socia nostri sanguinis,Aeschyli προμηθ. λυόμ. fr. 193. ut ex §26 apparet, Cicero ipse locum vertit. aut igitur Nonius cum verba 'sublime ... sanguinem' p. 292, 12. 3 ex Acci Prometheo affert errat aut Cic. pauca Acciana suis immiscet Generata Caelo, aspicite religatum asperis Vinctumquevictumque GK1V1 vinctumque R1 (victūmque corr. 2) K2V2 saxis, navem ut horrisono fretoNoctem paventes timidi adnectunt navitae.Saturnius me sic infixit Iuppiter,iupiter K Iovisque numen Mulciberimulcebri X (mulcibri K2) adscivit manus.Hos ille cuneos fabrica crudeli inserensPerrupit artus; qua miser sollertiasolertia G (add. 1) K Transverberatus castrum hoc Furiarum incolo.incolo in r. G incolo

R (nulla nota, in mg. tamen 2 litt. erasae)

Iam tertio me quoque funesto dieTristi advolatu aduncis lacerans unguibusIovis satelles pastu dilaniat fero.Tum iecoreiecor GR1 (

add. 2) iec

K (ss. 2) iecur

V (e ss. et u in o mut. 2?) iecore Prisc. opimo farta et satiatatum ... satiata Prisc. GL. II, 542, 24 adfatimaff. KR1 e corr. Clangorem fundit vastum et sublime avolansPinnata cauda nostrum adulat sanguinem.Non. 17, 18: Accius Prometheo 'sublime avolans' (? codd. tui mei volans) 13 sanguinem avolans Turn. advolans nostrum sanguinem Arus. GL. VII, 457,6 Cum vero adesumadhesum V inflatu renovatumstrenovatum est X iecur,Tum rursum taetros avida se ad pastus refert.Sic hanc custodem maesti cruciatus alo,Quaehanc ... quae Bentl. (cf. satelles... farta... avida) hunc ... qui maesti G hanc ... quae Bentl. (cf. satelles... farta... avida) hunc ... qui maesti G me perenni vivum foedat miseria.Namque, ut videtis, vinclis constrictus IovisArcere nequeo diram volucremvoluere G voluerẽ R1 (e in c corr. manus vet. quae etiam in mg. adscr. volucrẽ) V1 (corr. 1) volucrě

vol|uere K1 a pectore.

Sic me ipseipse R sed coeperat ipso viduusipsiuidi ius G (corr. 1, in mg. l

viduus1) vidiuis V1 pestes excipio anxiasAmore mortis terminum anquirens mali;Sed longe a letol

eto V1 lęto K numine aspellor Iovis,Atque haec vetusta, saeclis glomerata horridis,Luctifica clades nostro infixa est corpori; E quo liquatae solis ardore exciduntGuttae, quae saxa adsidueass.K instillant Caucasi.”

vix igitur posse videmur ita adfectum non miserum dicere et, si nunc miserum, certe dolorem malum.

Tu quidem adhuc meam causam agis, sed hoc mox videro;

interea, unde isti versus? non enim adgnosco.adgnosco KR1 (d exp. 2) V1 (d eras.) a

n. G1

Dicam hercle; etenim recte requiris. videsne abundare me otio?

Quid tum?

Fuisti saepe, credo, cum Athenis esses, in scholis philosophorum.

Vero,

ante vero Vrec ac libenter quidem.

Animadvertebas igitur, etsi tum nemo erat admodum copiosus, verum tamen versus ab is admisceri orationi.

Acac hac G dyonisio X multos quidem a Dionysio Stoico.

Probe dicis. sed is quasi dictata, nullo dilectu, nulla elegantia:delectu K nulla elegantia a e in r. Vc eligantia KRc Philo et †proprium nrtsic G et proprium nr

t V (exp. 1) et proprium noster R etpũ nr

K (

add. 1 au 2, propriŭ ss. 2) et proprio numero Sey. et pronuntiabat numero (cf. div. 2, 117) Po. et lecta poëmata et loco adiungebat. itaque postquam adamavi hanc quasi senilem declamationem, studiose equidem utor nostris poëtis; sed sicubi illi defecerunt—verti enimenim exp. Vvet etlam Ha. multa de Graecis, ne quo ornamento in hoc genere disputationis careret Latina oratio.

Sed videsne, poëtae quid mali adferant?

lamentantis inducunt fortissimos viros, molliunt animos nostros, ita sunt deinde dulces, ut non legantur modo, sed etiam ediscantur. sic ad malam domesticam disciplinam vitamque umbratilem et delicatam cum accesserunt etiam poëtae, nervos omnis virtutis elidunt.elidunt i ex a Kc recte igitur a Platone eiciunturRep. 398 a eiciuntur ς dicuntur V di

cuntur G1R1 ducuntur K cf. Min. Fel. 24, 2 al. ex ea civitate, quam finxitfixit G1V1 (

G1V2) ille, cum optimos mores et optimum rei p. statum exquireret. at vero nos, docti scilicet a Graecia, haec et a pueritia legimus ediscimus,et a puer. leg. et discimus X corr. Sey. (cf.p.317,11) hanc eruditionem liberalem et doctrinam putamus.

Sed quid poëtis irascimur?

virtutis magistri, philosophi, inventi sunt, qui summum malum dolorem dicerent. atad in at corr. V1 tu, adulescens, cum id tibi paulo ante dixisses videri, rogatus a me, etiamne maius quam dedecus, verbo de sententia destitisti. rogarogo X roga V1 aut 2 cf. ac. fr. 20 hoc idemidem ex quidem R1? Epicurum: maius dicet esse malum mediocrem dolorem quam maxumumquamaxumum X dedecus; in ipso enim dedecore mali nihil esse, nisi sequantur dolores. quis igitur Epicurum sequitur dolor, cum hoc ipsum dicit, summum malum esse dolorem? quoquo G1 dedecus maius a philosopho nullum expecto. quare satis mihi dedisti, cum respondisti maius tibi videri malum dedecus quam dolorem. hoc ipsum enim si tenebis, intelleges quam sit obsistendum dolori; nec tam quaerendum est, dolordolori ... est do scr. Vc partim in r. partim in mg. (n&tā) malumne sit, quam firmandus animus ad dolorem ferendum.

Concludunt ratiunculas Stoici, cur non sit malum;

quasi de verbo, non de re laboretur. quid me decipis,decepis GRV1 (corr. 1 ) Zeno? nam cumnam cum bis V id, quod mihi horribile videtur, tu omnino malum negas esse, capior et scire cupio, quo modo id, quod ego miserrimum existimem, ne malum quidem sit. nihil est inquitinquld G1 (corr. 1 ) K malum nisi quod turpe atque vitiosumviciosum ex vit- V1 est. sqq. St. fr. 1, 185 ad ineptias redis;redis V illud enim, quod me angebat, non eximis. scio dolorem non esse nequitiam; desine id me docere: hochi

c K doce, doleam necne doleam, nihil interesse.necne ... 2 interesse in r.G1 numquam quicquam inquit ad beate quidem vivendum, quod est in una virtute positum; sed est tamen reiciendum. cur? asperum est, contra naturam, difficile perpessu,perpe

sso K (-u in r. G1) triste, durum.

haec est copia verborum, quod omnes uno verbo malum appellamus, id tot modis posse dicere. definis tu mihi, non tollis dolorem, cum dicis asperum, contra naturam, vix quod ferri tolerariquetollerarique G(

) RV possit; nec mentiris; sed re succumbere non oportebat verbis gloriantem. dumdu

in r. Vrec del. Lb. nihil bonum nisi quod honestum, nihil malumsi quod ... malum add. Vc nisi quod turpe— optare hoc quidem est, non docere;docere oce in r. V1 illud et melius et verius, omnia quae natura asperneturaspernetur V2 aspernatur X in malis esse, quae adsciscat, in bonis. hoc posito et verborum concertationeconcertatione V (m eras.) sublata tantum tamen excellet illud quod recterite H amplexantur isti, quod honestum, quod rectum, quod decorum appellamus, quod idem interdum virtutis nomine amplectimur, ut omnia praeterea, quae bona corporis et fortunaefortunae Vc furtunae X putantur, perexigua et minuta videantur,nihil melius aut verius dici queunt quam omnia quae... 20 videantur H igitur ne malum quidemquidem V (l litt. er.) ullum,illum G1 nec si in unum locumadd. Se. (nec malum ullum, ne si in unum quidem locum Ba.) conlata omnia sint, cum turpitudinis malo comparanda.

quare si, utsin tς sunt si ut ex sicut G1K2 ut si V (trp. m. rec.) initio concessisti, turpitudo peius est quam dolor, nihil est plane dolor.nihil...24 dolor add. G1 nam dum tibi turpe nec dignum viro videbitur gemere, eiulare,

ad eiul. add. Rc (sed iterum eras.) K2 lamentari,lamentare GR1V1 (corr. RcVrec) frangi, debilitari dolore,dolere GKR (ex delere) dumdum (ter) B tum X honestas, dum dignitas, dum decus aderit, tuque in ea intuensintueris X intuens V1 e corr. R2 (intuens te Rrec) te continebis, cedet profecto virtuti dolor et animi inductione languescet.

Aut enim nulla virtus est aut contemnendus omnis dolor.dolor est H prudentiamne vis esse, sine qua nene om. H neç K intellegi quidem ulla virtus potest? quid ergo? ea patieturne te quicquam facere nihil proficientem et frustra add.Lb.cf.p.351,3;356,17 laborantem? an temperantia sinetsinet

V (t in r. et

Vc) te inmoderateinmo

date V1 imm. KRH facere quicquam? an coli iustitia poterit ab homine propter vim doloris enuntiante commissa, prodente conscios, multa officia relinquente?relinquentem

K1R1V1H relinquente˜ (sign. interr.) G quid? fortitudini comitibusque eius, magnitudinimagnitudini G animi, gravitati,gravitate X corr. K2RcV1 patientiae, rerum humanarum despicientiae, quo modo respondebis?

adflictusneaudieris

Gr audiens X (de mendo cf. 1. 2) audies ς cf. Lebreton, Et. sur la langue et la grammaire de Cicéron p. 201 et iacens et lamentabili voce deplorans audieris: o virum fortem!? te vero ita adfectum nenec K virum quidem quisquam dixerit. amittenda igitur fortitudo estest om. H aut sepeliendus dolor.aut ... 17 dolor H Ecquidequid V1 scis igitur, si quidquid Vrec ς quis GR1V1 quē RcK de Corinthiis tuis amiseris, posse habere te reliquam supellectilemsupplectilem R1 salvam, virtutem autem si unam amiseris—etsi amitti non potest virtus, sed si unam confessus erisfueris GK (l

eris2) R (ful?) te non habere, nullam esse te habiturum?

num igitur fortem virum, num magno animo, num patientem, num gravem, num humana contemnentem potes dicere aut Philoctetamphil

otetă G1V1 (tet) atenim K1 illum—? a te enim malo discedere,discere X discedere (cf. ac. 2, 115) Bentl. sed ille certe non fortis, qui iacet in tectotecto Bouhier lecto umido,Accius Phil. 550 umido X (G1 in r.)

add. K2?V2Rc (sed postea deletum) Quod eiulatu, questu, gemitu, fremitibusResonando mutummutum fin. 2, 94 multum flebilis voces refert. non ego dolorem dolorem esse nego—cur enim fortitudo desideraretur?—sed eum opprimioprimi R1V1 dico patientia, si modo est aliqua patientia; si nulla est, quid exornamusexornamus G1 (fait t) philosophiammodo ... quid exornamur philo- sophia? Non. 105,27 aut quid eius nomine gloriosi sumus? pungitpungit dolor scr. Vc pungat Vrec dolor, vel fodiat sane: si nudus es, da iugulum; sin tectus Volcaniisvolcaniis -iis in r. Vc armis, id est fortitudine, resiste; haec enim te, nisi ita facies, custos dignitatis relinquet et deseret.

Cretum quidem leges,Cretum legs Char. GL. 124, 12 quas sive Iuppiter sive Minosadd. ς mino

s R (ss. al. m.) sanxit de Iovis quidem sententia, ut poëtae ferunt, itemque LycurgiLygurgi X laboribus erudiunt iuventutem, venando currendo, esuriendo sitiendo, algendo aestuando. Spartaespartiatae V2 vero pueri ad aram sic verberibus accipiuntur, ut multus e visceribus sanguis exeat, Trag. inc. 209 exeat V non numquam etiam, ut, cum ibi essem, audiebam, ad necem; quorum nonnon in r. Vc uno X modo nemo exclamavit umquam, sed ne ingemuit quidem. quid ergo? hoc pueri possunt, viri non poterunt? et mos valet, ratio non valebit?

Interest aliquid inter laborem et dolorem. sunt finitima omnino, sed tamen differtdiffert ert in r. G1 aliquid. labor est functio quaedam vel animi vel corporis gravioris operis et muneris, dolor autem motus asper in corpore alienus a sensibus. haec duo Graeci illi, quorum copiosior est lingua quam nostra, uno nomine appellant. itaque industrios homines illi studiososstudiosos R (er. i) vel potius amantis doloris appellant, nos commodius laboriosos:laboriosos K (exp. 2); item v. 17 aliud est enim laborare, aliud dolere.dolo

re K (4 dolore V1) o verborum inops interdum, quibus abundarehabund. G1 te semper putas, Graecia! aliud, inquam, est dolere,dolo

re K (4 dolore V1) aliud laborare. cum varices secabantur C.C.

l g K2 Mario, dolebat; cum aestu magno ducebat agmen, laborabat. est inter haec quaedam tamen similitudo: consuetudo enim laborum perpessionem dolorumdolorem X corr. K2R2 efficitefficiat X (a R1?) faciliorem.

itaque illi, quiqui RrecVrec quae X (que K1 ę2) Graeciae formam rerum publicarum dederunt, corpora iuvenum firmari labore voluerunt; quod Spartiatae etiam in feminas transtulerunt, quae ceteris in urbibus mollissimo cultu parietum umbris occuluntur.Trag. inc. 205sqq. illi autem voluerunt nihil horum simile esse apud Lacaenas virgines,Trag. inc. 205sqq. Quibus magis palaestrapalestra G1 e corr. V Eurotaseurota R eurotas ς sol pulvis laborMilitia inin del.Lb. (ς?) studio est quam fertilitas barbara. ergo his laboriosis exercitationibus et dolor intercurrit non numquam, inpellunturimp.K īp. ex inp. R1 feriuntur abiciuntur cadunt, et ipse labor quasi callum quoddam obducitipse ... obducit Char. GL.I 72,1 (quodam callo) ipse labor callum obduxit Auct. de dub. nom. GL. V575,3 dolori.

Militiam vero—nostram dico, non Spartiatarum,sqq. cf. Val. Max. 2, 6, 2 quorum procedit ad modum acies add. Po. acac ad GKR et in r. V1 tibiam,tibiam V(exp. rec) pr. agmen ad tibiam Tr. pr. acies ad tibiam We. nec adhibetur ulla sine anapaestisanapestis GKV pedibus hortatio—, nostri exercitus primum unde nomen habeant, vides; deinde qui labor, quantuset quantus male Dav. agminis: ferre plus dimidiati mensis cibaria, ferre, si quid ad usum velint, ferre vallum (nam scutumscutum (ex sicut eum?) G gladium galeam in onereonere in r. G1 nostri milites non plus numerant quam umerosumeros X (

add. K2RCV2) lacertoslacerates G1 manus: arma enim membra militis esse dicunt; quae quidem ita geruntur apte, ut, si usus fuerit,fuerit Bentl. foret X

fiat ss. V2 ferat Lb. abiectis oneribus expeditis armis ut membris pugnare possint). quid? exercitatio legionum, quid? ille cursus concursus clamor quanti laboris est! ex hoc ille animus in proeliis paratus ad volnera. adduc pari animo inexercitatum militem:

mulier videbitur. cur tantum interest inter novumnutum K1 (novum2) et veterem exercitum, quantum experti sumus? aetas tironumtyronum X plerumque melior, sed ferre laborem, contemnere volnus consuetudo docet. quin etiam videmus ex acie efferri saepe saucios, etet add. K2 quidem rudem illum et inexercitatum quamvis levi ictu ploratus turpissimos edere: at vero ille exercitatusexercitus K1 et vetus ob eamque rem fortior medicum modo requirens, a quo obligetur: O PatricolesEnn. Hect. lytra 161 inquit,inquid K1 -t in r. G1 adPost 19 (et 20) versum exci- disse statuit Ribb. vos adveniens auxilium et vestras manusPeto, prius quam oppeto malam pestem mandatam hostili manu,* * *Neque sanguis ullo potis est pacto profluens consistere,Si quiquidem V (ss. Vrec) sapientia magis vestra mors devitari potest.Namque Aesculapiesculapi K aesculapii GRV liberorum saucii opplent porticus;Non potestpotis Bothe accedi.—Certe Eurypyluseyrypylus GRV (-pilus) hic quidem est. hominem exercitum!certe ... exercitum! vel hominem exercitum! Ciceroni dant alii.

non minus autem exercitatumtalia fere supple Po. cum ap. Ennium exercitum sit idem ac 'vexatum'. : ubi tantum luctus continuatur,tantum luctum continuatus GKR tant

luctus continuatus V sed s

et alt. s in r. Vc aut 1 tantum luctus con- tinuatur ς vide quam non flebiliter respondeat, rationem etiam adferatadferat X -at Vvet curquur G aequoaquo G1 animo sibi ferendum sit: Quiqui V alteri exitiumexitum G1V1 (corr. G1V2) parat,Eum scire oportet sibi paratum,paratum Bentl. paratam pestem ut participet parem. abducetabducit V2 Patricoles, credo, ut conlocet in cubili,cubiculi X (sed cubiculi K2) ut volnus obliget.non obliget K (

2) siquidem homo esset; sed nihil vidi minus.vidiminus Vc vidimus X quaerit enim, quid actum sit: Eloquereeloquere

Rrec ut v eloquere, res Argivum proelio ut se sustinet.—Non potestpotis Dav. ecfariecfari hecfari haecfari GR (h del. 1?) tantum dictis, quantum factis suppetitLaboris. quiesce igitur et volnus alliga.alliga (ss. 2) V etiamsi Eurypylus posset, non posset Aesopus: Ubi fortuna Hectorishaectoris X (

aectoris R) nostram acrem aciem inclinatam . .dedit in fine add. Bergk et cetera explicat in dolore; sic est enim intemperans militaris in forti viro gloria. ergo haec veteranus miles facere poterit, doctus vir sapiensque non poterit?

ille vero melius, ac non paulo quidem. Sed adhuc de consuetudine exercitationis loquor, nondum de rationeexercitationis... 25 ratione in mg. add. G1 et sapientia. aniculae saepe inediam biduum aut triduumtridium G ferunt; subduc cibum unum diem athletae: Iovem,athletae iov. hletae i in r. G1 Iovemalt. iovem exp. R1?Vvet om. K1 add. 2 Olympium,olimpium V (iu in r. c) eum ipsum, cui se exercebit,exercebit V1 inplorabit,impl. RK2 ferreferre ex facere(?) K2 se post ferre add. V1 aut c ft. recte (cf. p. 346, 7) non posse clamabit. consuetudinis magna vis est: pernoctant venatores in nive in montibus; uri se patiunturpatiuntur. Inde ω corr. Dav. cf. p. 439,25 (locum fort. ante l. II scriptum. Comm. p. 26) pernoctant venatores in nive, in montibus uri se patiuntur. inde (del. hoc Lb. vide Sey.) pugiles eqs. alii (Se. Jb. d. ph. V. 24 p. 246) Indi; pugiles caestibus contusi ne ingemescuntingemescuntalt. e in i corr. G1 quidem.

sed quid hos, quibusquibus add. G1 Olympiorum victoria consulatusconsolatus X (

ss. Rrec) ille antiquus videtur? gladiatores, aut perditi homines aut barbari, quas plagas perferunt! quo modo illi, qui bene instituti sunt, accipere plagamplaga G malunt quam turpiter vitare! quam saepe apparet nihil eos malle quam vel domino satis facere vel populo! mittunt etiam volneribus confecti ad dominos, qui quaerant quid velint: si satis is factum sit, se velle decumbere.decŏmbere R1 quis mediocris gladiatorgradiator X (corr. RK1?K2Vrec) ingemuit, quis vultum mutavit umquam? quis non modo stetit, verum etiam decubuit turpiter? quis, cum decubuisset,decubisset R1 ferrum recipere iussus collum contraxit? tantum exercitatio meditatio consuetudo valet. ergo hoc poteritpoterit

V Samnis, spurcus homo, vita illa dignus locoqueLucil. 150 ; vir natus ad gloriam ullam partem animi tam mollem habebit, quam non meditatione et ratione conroboret? crudele gladiatorum spectaculum et inhumanum non nullis videri solet, et haudhaud V (ha in r. et d ex c1 autc) adhuc (adhoc K)X scio an ita sit, ut nunc fit; cum vero sontes ferro depugnabant, auribus fortasse multae, oculis quidem nulla poteratporter

it G1 esse fortior contra dolorem et mortem disciplina.

De exercitatione et consuetudine et commentatione dixi. age sis,sis V (exp. vet) age

sis K (s eras.) nunc de ratione videamus, nisi quid vis ad haec.

Egone ut teut te uite V1 interpellem? ne hochocdefendi potest ita ut ablativus sit (hiscere Po. in comm.) quidem vellem: ita me ad credendum tua ducit oratio.

Sitne igitur malum doleredolere ex -ore K2V2 necne, Stoici viderint, qui contortulisco

ntortulis (mut. al. m., vix 1 ) R (in mg. c

tortulis Rc) quibusdam et minutis conclusiunculisconclusiuinculis V1 nec ad sensus permanantibuspermanentibus X (

e V2) effici volunt non esse malum dolorem. ego illud, quicquid sit, tantumsitantum V1 sit

tant. G esse, quantum videatur, non puto, falsaque eius visione et specie moveri homines dico vehementius, doloremque ~~eiusdel. Ern. (eis Man.)~~ omnem esse tolerabilem.tollerabilem X (toll. GR1 t

l K1)

Unde igitur ordiar? an eadem breviter attingam,adt. G1 quae modo dixi, quoquo ex quod G2 facilius oratio progredi possit longius?

inter omnis igitur hoc constat, nec doctos homines solum sed etiam indoctos, virorum esse fortium et magnanimorummagna animorum X (corr. K2R2Vrec) et patientium et humana vincentium tolerantertolleranter X (toll R1) dolorem pati; nec vero quisquam fuit, qui eum, qui ita pateretur, non laudandum putaret. quod ergo et postulatur a fortibus et

et f. V (corr.2) laudatur, cum fit, id aut extimescere veniens aut non ferre praesens nonnenon

R (ss. 2) turpe est? atquiatqui K (

ss. 2) atqui

R1 atquin GV vide ne, cum omnes rectae animi adfectionesaff. VcH virtutes appellentur, non sit hoc proprium nomen omnium, sed ab ea quae unauana G1 ceteris excellebatexcellit H omnes nominatae sint.sunt G appellata est enim exex a V2 viro virtus; viri autem propria maxime est fortitudo, cuius munera duo sunt maxima: mortis dolorisque contemptio. utendum est igitur his, siprius si om. H virtutis compotesconp. V vel potius si viri volumus esse, quoniam a viris virtus nomen estnomen est nomine H mutuata.

Quaeresquaerentes G1 fortasse, quo modo,quo modo in commodo corr. H1 et recte: talem enim medicinam philosophia profitetur.sed cum omnes ... 303,6 profitetur H

venit Epicurus, homo minimeminime mini in r. Vc malus vel potius vir optimus; tantum monet,monet et G quantum intellegit.venit... 8 intellegit Char. GL. 120

, 19 Epic. fr. 446 neglegenegglege G (corr. 2 ) inquitinquid G1 (10 V1) dolorem. quis hoc dicit? idem, qui dolorem summum malum? vix

vix V satis constanter.constanter

V audiamus. si summus dolor est inquit,inquid G1 (10 V1) brevem necesse est esse.nec. est brevem e. KR iteradumiteradum ac. 2,88. iterandum X (-d

um Rc) eadem ista mihi!Iteradum ... 12 mihi Pacuv. Iliona 202 non enim satis intellego, quidquod V1 summum dicas esse, quid breve.brevi GR1V summum,si ante summum add. V2 quo nihil sit superius, breve, quoquod G1 nihil brevius. contemno magnitudinem doloris, a qua me brevitas temporis vindicabit ante paene quam venerit. sed si est tantus dolor, quantus Philoctetae? bene plane magnus mihi quidem videtur, sed tamen non summus;summis G1 nihil enim dolet nisi pes: possunt oculi, potest caput latera pulmones, possunt omnia; longe igitur abest a summo dolore. ergo inquitinquid G1 (10 V1) dolor diuturnus habet laetitiae plus quam molestiae.

nunc egoego ex ergo V non possum tantum hominem nihil sapere dicere, sed nos ab eo derideri puto. ego summum dolorem—summum autem dico, etiamsi decem atomis est maior alius—non continuo esse dico brevem multosque possum bonos viros nominare, qui complurescumplures GV annos doloribus podagrae crucientur maximis. sed homo catus numquam terminat nec magnitudinis nec diuturnitatis modum, sed ... 2 modum Non. 92,20 propter catus (castus LCADA ) catus ς Non. cautus cf. Progr. 21 1 ut sciam,sciat G1 quid summum dicat in dolore, quid brevebrevem X m del. R1 e 2K2 in tempore. omittamus hunc igitur nihil prorsus dicentem cogamusque confiteri non esse ab eo doloris remedia quaerenda, quique om. G1 dolorem malorum omnium maxumum dixerit,maxsumum duxerit G1 quamvis idem forticulum se in torminibus et in stranguria sua praebeat.quamvis ... 8 praebeat Non. 32, 12 Epic. fr. 122 Aliunde igitur est quaerenda medicina, et maxime quidem, si, quid maxime consentaneum sit, quaerimus, ab is quibus, quod honestum sit,sit est Hei. summum bonum, quod turpe, summum videtur malum. his tu praesentibus gemere et iactare te non audebis profecto;

loquetur enim eorum voce Virtus ipsa tecum: tune, cum pueros Lacedaemone,lacedemone KV (-nę) adulescentisadulescentes V2 Olympiae,olymphiae GKR barbaros in harenaharena h exp. K2 videris excipientisexcipient

es R1 gravissimas plagas et ferentis silentio, si te forte dolordolor add. Vc aliquis pervellerit, exclamabis ut mulier, non constanternon c. nec c. Char. et sedateet sedate sed ate G1 feres?ubi Virtus loqui desinat, C. non significat cf. ac.2, 93 al. exclamabis... 18 feres Char. GL. 1220, 17 fieri non potest; natura non patitur. audio. pueri ferunt gloriasupra gloria scr. ψol et in mg. ψgraeculi fer

. barbari fer

. Vc ducti, ferunt pudore alii, multi metu, et tamen veremur, ut hoc, quod a tam multisatatam multis X (corr.K2RV2) et quod tot locis perferatur, natura patiatur? illa vero non modo patitur, verum etiam postulat: nihil enim habet praestantius, nihil quod magis expetatexpe

tat V quam honestatem,honestatem quam decus. his ergo Char. quam laudem, quam dignitatem, quam decus. hisce ego pluribusnihil enim habet natura pr.... 305, 1 pluribus Char. GL. I 223, 31 nominibus unam rem declarari volo, sed utor,utor ς (P sec. Doug.) utar X (r in r. G

ita Vrec) Char. ut quam maxime significem, pluribus. volo autem dicere illud hominihomine X corr V1 longe optumum esse, quod ipsum sit optandum per se, a virtute profectum

pfectum G1 vel in ipsa virtute situm, sua sponte laudabile,volo... 6 laudabile Char. GL. I 204,,10 quod idem citius dixerim solum quam non summum bonum. atque ut haec de honesto, sic de turpi contraria: nihil tam taetrum,tetrum GK nihil tam aspernandum,nil tam asp. GH (etiam nil hom.) R1 e corr. nihil homine indignius.nihil enim ... 305, 9 indignius H

Quod sisit Vvet tibi persuasum est—principio enim dixisti plus in dedecore malidedecore. ali G1 tibi viderividere R1 quam in dolore—, reliquum est, ut tuteutute G1R1V1 t post ut ss. G2RcV2 ut. tu. te (tute ci 2) K tibi imperes. quamquam hoc nescio quo modo dicatur.dicitur Ba. duossimus G1R1V1 quasi duo simus, ut alter imperet, alter pareat! non insciteinsite G1 tamen dicitur. est enim animus in partispartes R2 tributus duas, quarum altera rationis est particeps, altera expers. cum igitur praecipitur, ut nobismet ipsis imperemus, hoc praecipitur, ut ratio coërceat temeritatem. est inest inin r. Vc animis omnium fere natura molle quiddam, demissum,dimissum Vc? humile, enervatum quodam modo et languidum. si nihil esset aliud,si nihil esset aliud V (sed hil esset scr. Vc in r.) senile sed aliud GKR1 (senile; sed si aliud non esset2) nihil esset homine deformius. sed praesto est domina omnium et regina ratio, quae conixaconixa ς conexa X (conn. G) per se et progressa longius fit perfecta virtus. haec ut imperet illi parti animi, quae oboedireobedire GK1 debet, id videndum est viro. quonamquonam n in r. Vc modo? inquies.

vel ut dominus servo vel ut imperatorvelud imp. R militi vel ut parens filio. sed... 306, 1 filio H si turpissime se illa pars animi geret, quam dixi esse mollem, si se lamentis muliebriter lacrimisque dedet,si ... lacrimisque dedecoret Char. GL. I 206,17 vinciatur et constringatur amicorum propinquorumque custodiis; saepe enim videmus fractos pudore, qui rationequi ratione add. K2 nulla vincerentur. ergo hos quidem ut famulos vinclisvin

clis V1 prope ac custodia,acad custodia KV (ad exp. m. vet.) G2 (adac1) ac ad custodiam R atque c. Halm (sed cf. Th. l. l. II, 1049) qui autem erunt firmiores nec tamen robustissimi, hos admonitu oportebit ut bonos milites revocatos dignitatem tueri. non nimis in Niptrisin niptris R1 in ni

ptris2 ille sapientissimus Graeciae saucius lamentaturlamentator vel modice potius: pedetemptim, inquit,inquid G1K iteite, quod Cic. ipse addidit, del. Dav. et sedato nisuPacuv. 256 Soph.p. 230 pedetemptim ac sedato nisu Char. GL. I 214, 10 pedi

temptim K (

ss. 2) peditemtim R1 (pedetemptim

) V1 (pedetemtim corr. 1) peditentẽ in -ĩ corr. G2? cf. p. 345, 1 nisi G1 -su ne suc in r. V Ne succussu arripiat maiorDolor (Pacuvius hoc melius quam Sophocles;

apud illum enim perquam flebiliter Ulixes lamentatur in volnere); tamen huic leviter gementi illi ipsi, qui feruntfuerunt G1 (non R) saucium, personae gravitatem intuentes non dubitantdubitant ς dubitarunt X dicere: Tu quoque, Ulixes, quamquam graviterCernimus ictum,ictu X (˜ add. V1R2) nimis paene animo esMolli, qui consuetusconsuetu's Wo. in armisAevomaevo

m R1K2 agere ferrendi GR (corr. 1 et 2 ) intellegit poëta prudens ferendi doloris consuetudinem esse non contemnendam magistram.

atque ille non inmoderate magno in dolore: Retinete, tenete! opprimitretinetene oppr. G1 opprimit Vossius opprimite ulcus;Nudate! heu miserum me: excrucior. incipit labi, deinde ilico

lico G2 desinit:desin

t G2 Operite, abscedite iam iam!iam iam iam tandem Mue. Mittite! nam attrectatuatrectatu X (corr. R2) et quassuSaevum amplificatis dolorem. videsne, utut ex et G2 obmutueritommut. KR1V non sedatus corporis, sed castigatus animi dolor? itaque in extremis Niptris alios quoque obiurgat, idque moriens: Conqueri fortunam adversam, non lamentari decet;Id viri est officium, fletus muliebri ingenio additus.

Huius animi pars illa molliormolior K1V1 rationi sic paruit ut severo imperatori miles pudens.pudens prudens G2RcK2 in quo verovero Bentl. viro erit perfecta sapientia—quem adhuc nos quidem vidimusvidimus ς videmus X cf. orat. 19. 100. Lael. 18 al. neminem; sed philosophorum sententiis, qualis hic futurusfuturis G1K1 ut v. sit, si modo aliquando fuerit, exponitur—, is igitur sive ea ratio, quae erit in eo perfecta atque absoluta, sic illi parti imperabit inferiori ut iustus parens probis filiis; nutu, quod volet, conficiet, nullo labore, nulla molestia; eriget ipse se, suscitabit,suscitabit ς suscitabitur X instruet, armabit, ut tamquamut aquam V1 hosti sic obsistat dolori. quae sunt ista arma? contentiocotentio K1R confirmatio sermoque intumus, cum ipse secum:

'cave turpe quicquam, languidum, non virile.' obversenturobversentur ς obversetur GRK2 observetur K1V (s in r. m.vet) species honestaehoneste X(alt. e transf. Vvet) animo:animo (aio) ς ūo V1 (exp. 2autc) uero GKR viro Tr. Zeno proponatur Eleates, qui perpessus est omnia potius quam consciosconscius X (consscius G1) corr. Vrec ς delendae tyrannidis indicaret; de Anaxarchode anaxarcho V2 Democritiodenax. X cogitetur, qui cum Cypricypri V (p e corr. 1) cyrri GKR(r1) in manus TimocreontisTimocreontis Nicocreontis ς regis incidisset, nullum genus suppliciisupplici

V1 deprecatus est neque recusavit. CallanusCallanus ω cf. Th. l. l. Indus, indoctus ac barbarus, in radicibus Caucasi natus, sua voluntate vivusnobis V2 combustus est; nos, si pes condoluit, si dens sed fac totumfac totum factotum facto tum factottum K1 doleredolere om. V dolore K1G1 (corr. K2G2) corpussi tactum dolore corpus ς We. (addito est) sed... corpus del. Bai. , ferre non possumus. opinio est enim quaedam effeminata ac levis—nec in dolore magis quam eadem in voluptate—, quaqua

V cum liquescimusliquiscimus R1 fluimusqueflu

musque V (

m Vc) mollitia, apis aculeum sine clamore ferre non possumus.

at vero C.C. G. X Marius, rusticanus vir, sed plane vir, cum secaretur, ut suprasupra p.298,5 dixi, principio vetuit se alligari,C. Marius, rust. vir, cum secaretur, principio ... alligari Char. GL. I 215,17 nec quisquamnequisquam KV1 ante Marium solutus dicitur esse sectus.

esse

sectus et postea

alii V (signa app. 2) cur ergo postea alii? valuit auctoritas. videsne igitur opinionis esse, non naturae malum? et tamen fuisse acrem morsum doloris idem Marius ostendit; crus enim alterum non praebuit. ita et tulit dolorem ut vir et ut homo maiorem ferre sine causa necessaria noluit.

Totum igitur in eo est, ut tibi imperes. ostendi autem, quod esset imperandi genus; atque haec cogitatio, quid patientia, quid fortitudine, quid magnitudine animi dignissimum sit, non solum animum comprimit, sed ipsum etiam dolorem nescio quo pacto mitiorem facit.

ut enim fit in proelio, ut ignavus miles ac timidus, simul ac viderit hostem, abiecto scuto fugiat quantum possit, ob eamqueque om. X (add. K2R2V2) causam pereat non numquam etiam integro corpore, cum ei qui steterit nihil tale evenerit, sic quisi

quid V1 (d del. vet.) doloris speciem ferre non possunt, abiciunt sese om. G1 atque ita adflicti et exanimati iacent;examinati lacent G qui autem restiterunt, discedunt saepissime superiores. sunt enim quaedam animi similitudines cum corpore. ut onera contentis corporibus facilius feruntur, remissis opprimunt,ut ... 6 obprimunt Non. 258, 29 (pessimis obprimuntur) simillime animus intentione sua depellit pressumpraessum GKR (pr

aess.) omnem ponderum,

remissioneremissio G1 autem sic urgetur, ut se nequeat extollere. et si verum quaerimus, in omnibus officiis persequendispersequentis X animi est adhibenda contentio; ea est sola officii tamquam custodia. sed hoc idem in dolore maxumemaximi G1 est providendum, ne quid abiecte, neve ne G quid timide, ne quid ignave, ne quid serviliter muliebriterve faciamus,providendum est ne ... 13 faciamus Char. GL. 1203, 7 in primisque refutetur ac reiciatur Philocteteus ille clamor. Ingemescereingemisc. K1Rc non numquam viro concessum est, idque raro, eiulatus

eiulatus K1 (eiu in r.) ne mulieri quidem; et hic nimirum est lessuslessus Mur. cf. leg. 2,59.64 fletus ω

l pessus in mg. Vc cf. Progr. p.30 , quem duodecim tabulae in funeribus adhiberi vetuerunt.tabulae, V

nec vero umquam nene nec X corr. Vvet ingemescitingemisc. K1Rc quidem vir fortis ac sapiens, nisi forte ut se intendat ad firmitatem, ut in stadio cursores exclamant quam maxime possunt. faciunt idem, cum exercentur, athletae;in stadio ... 21 athletae Char. GL. 216, 19 atlętae RV atlete K1 adlaetae G pugiles vero, etiam cum feriuntferunt K1 adversarium, in iactandis caestibus ingemescunt,ingemisc. K1Rc -scent -scunt K2RcV2 non quod doleant animove succumbant, sed quia profundendaprofunda G1 voce omnecum ante omne V2 corpus intenditur venitque plaga vehementior. quid? qui volunt exclamare maius, num satis habent latera fauces linguam intendere, e quibus elicielici cf. Pl. ad nat. deor. 2, 151 vocem et fundi videmus? totoOtto, Sprichw. 1828 corpore atque omnibus ungulis, ut dicitur, contentioni vocis adserviunt.

genu mehercule M. Antonium vidi, cum contentecontente (n in r.) K contempte pro se ipse legele

G2 Varia diceret, terram tangere. ut enim ballistaebalistae GK2(1?)R2(1?) lapidum et reliqua tormenta telorum eo graviores emissiones habent, quo sunt contenta atque adducta vehementius, sic vox, sic cursus, sic plaga hoc gravior, quoquo (ante est) ς cum X est missa contentius. cuius contentionis cum tanta vis sit, si gemitus in dolore ad confirmandum animum valebit, utemur; sin erit ille gemitus elamentabilis, si inbecillus,imb. R imbecill

is K1 si abiectus, si flebilis, ei qui se dederit, vix eum virum dixerim. quiquae q. X corr. K1(?)RcV2 quidem gemitus si levationis aliquid adferret,adferrent KR adferent G tamen videremus, quid esset fortis et animosi viri; cum vero nihil imminuat doloris, cur frustra turpesturpe X corr. K2Vc esse volumus? quid est enim fletu muliebri viro turpius?

atque hoc praeceptum, quod de dolore datur, patet latius: omnibus enim rebus, non solum dolori, simili contentione animi resistendumeadem G est. ira exardescit, libido concitatur: in eandem arcem confugiendum est, eadem sunt arma sumenda. sed quoniam dede add. G2Vc dolore loquimur,loquimus V1 illa omittamus.omittam; (= -us) R opm. G1

Ad ferendum igitur dolorem placide atque sedate plurimum proficit totoOtto, Sprichiv. 1368 pectore, ut dicitur, cogitare, quam id honestum sit. sumus enim natura, ut anteante p. 304, 24ss. dixi—dicendum est enimenim om. H saepius—, studiosissimi adpetentissimique honestatis, cuius si quasi lumen aliquod aspeximus, nihil est quod, ut eo potiamur, non parati simussumus G1V paratissimus K1 et ferre et perpeti. ex hoc cursu atque impetu animorum ad veram laudem atqueat v. l. adque G1 honestatem illailla om. H pericula adeuntur in proeliis, non sentiunt viri fortes in acie volnera,uulnera K1R1 e corr. H (in 8 uuln. V) vel sentiunt, sed mori malunt quam tantumtantulum V2 fort. recte cf. We. modo de dignitatis gradu demoveri.omnibus rebus ... 311,6 demoveri (om. 22 sed ... 26 sit) H

fulgentis gladios hostium videbant Decii, cum in aciem eorum inruebant. his levabat omnem volnerum metum nobilitas mortis et gloria. num tum ingemuisse Epaminondam putas, cum una cum sanguine vitam effluere sentiret? imperantem enim patriam Lacedaemoniislacedemoniis GK (iis in r. 2) relinquebat, quam acceperat servientem. haec sunt solacia, haec fomenta summorum dolorum.

Dices: quid in pace, quid domi, quid in lectulo? ad philosophos me revocas, qui in aciem non saepe prodeunt. e quibus homo sane levis, Heracleotes Dionysius,St. fr. 1,432 dionisius X cum a Zenone fortis esse didicisset, a doloredol

ere R1 dedoctusdeductus X corr. Bentl. est. nam cum ex renibus laboraret, ipso in eiulatuhei.K2 clamitabat falsa esse illa, quae antea de dolore ipse sensisset. quem cumtum X tum R1? Cleanthescleantes X1 condiscipulus rogaret, quaenam ratio eum de sententia deduxisset, respondit: quia, si, cumquicum X quia cum ς si add. Mdv. ad fin. 5, 94 (post dedissem Se.) tantulum operaetanto opere X (operam Vrec) tantum operae ς tantulum operae Po. philosophiae dedissem, dolorem tamen ferre non possem, satis esset argumenti malum esse dolorem. plurimos autem annos in philosophia consumpsi nec ferreferre non possum V possum. malum est igitur dolor.dolor or in r. Vc tumtunc Cleanthem,cleantem clehantem G cum pede terram percussisset, versum ex EpigonisTr. gr. fr. adesp. 3 epigoneis X ferunt dixisse: audisne haec, Amphiaraeamphiare X sub terram abdite? Zenonem significabat, a quoquo

V illum degenerare dolebat.

at non noster Posidonius;possidon. X quem et ipse saepe vidi et id dicam, quod solebat narrare Pompeius, se, cumsecum X (ipse cum Rc) Rhodum venisset decedens ex Syria,ex yria K audire voluisse Posidonium;possidon. X sed cum audisset eum graviter esse aegrum, quod vehementer eius artus laborarent, voluisse tamen nobilissimum philosophumphilosoph

um R visere: quem ut vidisset etet add. Vc salutavisset honorificisque verbis prosecutus esset molesteque se dixissetdixs. G ferre, quod eum non posset audire, at ille: tu vero inquit potes, nec committam,necomitam G (

ss. 2) KR (nec

om. K2R) ne commitam V neccommittam ς ut dolor corporis efficiat, ut frustra tantus vir ad me venerit. itaque narrabat eum graviter et copiose de hoc ipso, nihil essenihil esse nihile G1 bonum nisi quod esset honestum, cubantem disputavisse, cumque quasi faces ei doloris admoverentur,admoverentur -rentur in r. Vc saepe dixisse:dixs. G

'nihil agis, dolor! quamvis sis molestus, numquam te esse confitebor malum.' Omninoque omnesomnis K1 clari et nobilitatinobilitati diffamati ss. Vrec labores continuocontinuo Kl. (cf. p. 303, 25 S. Rosc. 94 al. ac de re pag. 311, 8 his ... 9 gloria) contempno GK1R (c

contempno R2) P1 contem

ndo V (ss. 1 ut v.) contemptu K2B Gr. contendendo Bentt. fiuntficunt G etiam tolerabiles. videmusnevidemus

ne R (

2) ~~utut X om. ς vel Se.~~ , apud quos eorum ludorum,ludorum ex dolorum Kc qui gymnici nominantur, magnusmagnos X (corr. KcRcVrec) honos sit, nullum ab is, qui inqui

in V id certamen descendant, devitari dolorem? apud quos autem venandi et equitandi laus viget, qui hanc petessunt,potę|sunt G1 pes

sunt K1 nullum fugiunt dolorem. quid de nostris ambitionibus, quid de cupiditate honorum loquar? quae flamma est, per quam non cucurrerintcucurrerint ς -runt X i qui haecqui ad haec G1 quiec K olim punctis singulis colligebant? itaque semper Africanus Socraticumsingulis... 2 socraticum add. Kc in mg. Xenophontem in manibus habebat, cuius in primis laudabat illud, quod diceret eosdem laboresCyr. 1, 6, 25 non esse aeque gravisnon esse aeque gravis esse X (prius esse del. R2Vrec edd. multae, alt. K2 ς) imperatori et militi, quod ipse honos laborem leviorem faceret imperatorium.

sed tamen hoc evenit, ut in vulgus insipientiuminsipientum G1 (corr. 1 et 2) opinio valeatvalet G1 honestatis, cum ipsam viderevideri X (corr. R2Vrec) non possint. itaque fama et multitudinis iudicio moventur,movetur V1 cum id honestum putent, quod a plerisque laudetur. te autem, si in oculis sis multitudinis, tamen eius iudicio stare nolim nec, quod illa putet, idem putare pulcherrimum. tuo tibi iudicio est utendum; tibi si recta probanti placebis, tum non modo tetetete V1? viceris,tecevisceris K1 quod paulo ante praecipiebam, sed omnis et omnia.

hoc igitur tibi propone:propono K1 amplitudinem animianimi del. Bai. et quasi quandam exaggerationem quam altissimam animi, quae maxime eminet contemnendis et despiciendis doloribus,dolorem G1 unam esse omnium rem pulcherrimam, eoque pulchriorem, si vacet populo neque plausum captans sese

G1 tamentamen tantum edd. vett. ipsa delectet. quin etiam mihi quidem laudabiliora videntur omnia, quae sine venditatione et sine populo teste fiunt,quin... 22 fiunt Non. 189, 12 non quo fugiendus sit

sit V1—omnia enim bene facta in luce se conlocari voluntomnia recte facta... 24 volunt Aug. civ. 14, 18 —, sed tamen nullum theatrum virtutivirtuti

V conscientia maius est.

Atque in primis meditemur illud, ut haec patientia dolorum, quam saepe iam animi intentione dixi essedixi

sse G firmandam, in omni genere se aequabilem praebeat. saepe enim multi, quiquia H aut propter victoriae cupiditatem aut propter gloriae aut etiam, ut ius suumiussum V1 et libertatem tenerent, volnera exceperunt fortiter et tulerunt, idem omissa contentione dolorem morbi ferre non possunt; neque enim illum,ilium add. V2 quem facile tulerant, rationeratione

V aut sapientia tulerant, sed studio potius et gloria. itaque barbari quidam et inmanes ferro decertare acerrume possunt, aegrotare viriliter non queunt.non queunt nequeunt Hς Graecigretia G1K1 autem homines, non satis animosi, prudentes, ut est captus hominum, satis, hostem aspicere non possunt: eidemE

idem K (Ei ex Eii) E

idem V (puncta pos. m. vet.) morbos toleranter atque humane ferunt.idem ... 14 ferunt Char. GL. I 222,8 at Cimbricf. Val. Max. 2, 6, 11 et Celtiberi in proeliis exultant, lamentantur in morbo. nihil enim potest esse aequabile, quod non a certa ratione proficiscatur.

sed cum videas eos, qui aut studio aut opinione ducantur,eos qui... ducantur quo quisque (in ras.) ... ducatur V2 male in eo persequendo atque adipiscendo dolore non frangi, debesdebes Vvet ς (cf. Plane. 77 Lael. 6 al.) debeas X (quod vix defenditur locis quales sunt nat. deor. 1, 43; natum videtur esse ex videas 17) existimare aut non esse malum dolorem aut, etiamsi,etiam si

c G(.2 quicquid asperum alienumque natura

natura V1ςfort. recte cf. p. 448, 18 sit, id appellari placeat malum, tantulum tamen esse, ut a virtute ita obruatur, ut nusquamut

nusquam V u

nusquam G appareat. quae meditare quaeso dies et noctes. latius enim manabit haec ratio et aliquanto maiorem locum quam de uno dolore occupabit. nam si omnia fugiendae turpitudinis adipiscendaeque honestatis causa faciemus, non modo stimulos doloris, sed etiam fulminaflumina K1 fortunae contemnamusomnia ... 315,1 contemnamus (sine 314, 11 Graeci... 314,15 morbo et 314, 22 quae . .. 314, 25 occupabit) H contempn

mus V (ss. rec) licebit, praesertim cum paratum sit illud ex hesterna disputatione perfugium.

ut enim si cui naviganti, praedones si si add. Wopkens (post na- viganti Kü.) insequantur, deus qui dixerit: eice te navi;e vel de navi ς praesto est qui excipiat: vel delphinus, ut Arionem Methymnaeum,metymnaeum X (-eum KV) vel equi Pelopis illiille X corr. V1 Neptunii,neptuni V poetae tragici verba subesse videntur. Trag. inc. 196 qui per undas curruscursus G1 suspensos rapuisse dicuntur, excipientexcipiant V te et quo velis perferent, omnem omittatomittas X (omitas G

l omittamus K2) corr. V2 omittat is Mue. timorem, sic urguentibusurgentibus KRc? asperis et odiosis doloribus, si tanti sint, ut ferendi non sint,si tanti non sint ut ferendi sint X corr. Man. (et sic Vind. 222 Oxon. D'Orville 85 sec. Doug.) quo sitquo sint X (corr. G2? Vvet) confugiendum, tutu ς ut X (exp. Vvet om ς) vides.

Haec ferefe

re V hoc tempore putavi esse dicenda. sed tu fortasse in sententia permanes.

Minime vero, meque biduo duarum rerum, quas maxime timebam, spero liberatum metu.

Cras ergo

ego K ad clepsydram; sic enim diximus,duximus GRV1 (corr. 1 ut v.) etet Turn. (cf. leg. 2, 7) sed tibi hoc video non posse deberi.

Ita prorsus; et illud quidem ante meridiem, hoc eodem tempore.

Sic faciemus tuisque optumis studiis obsequemur.

Quidnam esse, Brute,Quidnam-Brute om. RK cf. praef. cur om. K causae putem, cur, cum constemus ex animo et corpore, corporis curandi tuendique causa quaesita sit ars atque eiusars eius atque X (areius atque K1, cf. praef.) corr. Man. utilitas deorum inmortaliumde eorum inm. R1V1 inventioni consecrata, animi autem medicina nec tam desideratadesidera GRV (

add. V1?) sit, ante quam inventa, nec tam culta, posteaquam cognita est, nec tam multis grata et probata, pluribus etiam suspecta et invisa? an quod corporis gravitatem et dolorem animo iudicamus, animi morbum corpore non sentimus? ita fit ut animus de se ipse tumtumex cum corr. K2 iudicet, cum id ipsum, quo iudicatur, aegrotet.

Quodsi talis nos natura genuisset, ut eam ipsam intueri et perspicere eademque optima duce cursum vitae conficere possemus, hauthaut V2 aut GK1RV1 haud K2Bς erat sane quod quisquam rationem ac doctrinamrationem ac doctrinam ς ratione ac doctrina X rationedẽ V2 hac pro ac G1 et Gr.?) requireret.requiret G1 nunc parvulos nobis dedit igniculos, quos celeriter malis moribus opinionibusque depravatidepravati V1? e corr. Bς depravatis X sic restinguimus, ut nusquam naturae lumen appareat. sunt enim ingeniis nostris seminasemita G innata virtutum, quae si adolescereadholescere G1 adol. sed o in r. V1 liceret,licet in liceret corr. Rc licetret G1 ipsa nos ad beatam vitam natura perduceret. nunc autem, simul atque editi in lucem et suscepti sumus, in omni continuo pravitate et in summa opinionum perversitate versamur, ut paene cum lacte nutricis errorem suxisse videamur. cum vero parentibus redditi, deinreddit idem G reddit

idemr R (

et r = require al.m.) redditidē V1 (redditi dein V2 sec. Str.) redditi idem HK (

demŭ ss. 2) redditi demum Gr.(?)B magistris traditi sumus, tumtum ... 9 cedat Non. 416, 32 ita variis imbuimurinb. KR erroribus, ut vanitati veritas et opinioniopinio G1 confirmataeconfirmatae ς Non. confirmata X naturanaturae K ipsa cedat.

accedunt etiam poëtae, qui cum magnam speciem doctrinae sapientiaeque prae se tulerunt, audiuntur leguntur ediscuntur et inhaerescunt penitus in mentibus. cum vero eodem quasi maxumus quidamquidem K1R1H magister populus accessitaccessit Vc (cf. rep. 4,9) om. X (accedit ante eodem add. multi ς) atque omnis undique ad vitia consentiens multitudo, tum plane inficimur opinionum pravitate a naturaque desciscimus,dessciscimus KR1 ut nobis optime naturae vim vidissenaturae vim vidisse Mdv. ad fin. 3,62 naturam invidisse videantur, qui nihil melius homini, nihil magis expetendum, nihil praestantius honoribus, imperiis, populari gloria iudicaverunt. adad at K quam fertur optumus quisque veramque illam honestatem expetens,expe

tens V quam unam natura maxime anquirit,unam ς una anquirit Mos. inquirit in summa inanitate versatur consectaturque nullam eminentem effigiem virtutis,virtutis del. Bentl. gloriae (ex gloria V2) del. Bai. sed adumbratam imaginem gloriae. est enim gloria solida quaedam res et expressa, non adumbrata; ea est consentiens laus bonorum, incorruptaet ante incorrupta add. Vc vox bene iudicantium de excellentiexcellenti ex -te V1 excellente rell. (ft. recte cf. de orat. 2, 85 fr. ap. Char. GL. I p. 138, 13) virtute, ea virtuti resonat tamquam imago;gloriae post imago add. X exp. V1 quae quia recte factorum plerumque comes est, non estnon est ea H est in r. Vc bonis viris repudianda.repudienda in -anda corr. K1V1

illa autem, quae se eius imitatricem esse volt,uult R e corr. H temeraria atque inconsiderata et plerumque peccatorum vitiorumque laudatrix, fama popularis, simulatione honestatis formamforme G1 eius pulchritudinemque corrumpit. qua caecitate homines, cum quaedam etiam praeclara cuperent eaqueque om. H nescirent nec ubi nec qualia essent, funditus alii everterunteverterent X corr. K2RcV1? suas civitates, alii ipsi occiderunt. atque hi quidem optuma petentes non tam voluntate quam cursus errore falluntur. quid? quiquid qui KcR2V1? e corr. quid- que GR1V1 quiqui K1 pecuniae cupiditate, qui voluptatum libidine feruntur,quid...12 feruntur om. H quorumque ita perturbantur animi, ut non multum absint ab insania, quod insipientibus contingitcontigit G1 omnibus,quod 14 omnibus del. Ba. isis H his rell. nullanene om. G1 est adhibenda curatio? utrum quod minus noceant animi aegrotationes quam corporis, an quod corpora curari possint, animorum medicina nulla sit?

at et morbimorbi ex moribus K1 perniciosiores pluresque sunt animi quam corporis;an ... 18 corporis add. G2 in mg. hi enim ipsihi...19 ipsi hoc. . ipso Ba. male: 'ipsi corporis morbi animi morbos efficere possunt eorumque numerum augent' (plures!) cf. p. 405,14 odiosi sunt, quod ad animum pertinentpertine

t V eumque sollicitant,solicitant G1R1V1 animusque aeger, ut ait Ennius,Enn. sc. 392 semper errat neque patipati poti Ribb. sed cf. Va. neque perpeti potest, cupere numquam desinit. quibus duobus morbis, ut omittam alios, aegritudine et cupiditate,cupidldatẽ R1 qui tandem possunt in corpore esse graviores? qui vero probari potest ut sibi mederi animus non possit, cum ipsam medicinam corporis animus invenerit, cumque ad corporum sanationem multum ipsa corpora et natura valeat nec omnes,omnis X corr. V2 sint Tregd. sunt qui curari se passi sint, continuo etiam convalescant,convalescunt G animi autem, qui se sanari voluerint praeceptisque sapientium paruerint, sine ulla dubitatione sanentur?

est profecto animi medicina, philosophia;Cur igitur cum constemus ... 319,4 philosophia H cuius auxilium non ut in corporis morbis petendum est foris, omnibusque opibus viribus,et ante viribus add. Vc ς viribus om. Gr. ut nosmet ipsi nobis mederi possimus, elaborandum est. Quamquam de universa philosophia, quanto opere et expetenda esset et colenda, satis, ut arbitror, dictum est in Hortensio.ortensio G de maxumis autem rebus nihil fere intermisimus postea nec disputare nec scribere. his autem libris exposita sunt ea quaeeaque G1 aa om. K1 nobis cum familiaribus nostris in Tusculano erant disputata. sed quo niam duobus superioribus de morte et de dolore dictum est, tertius dies disputationis hoc tertium volumen efficiet.

ut enim in Academiam nostram descendimus inclinato iam in postmeridianum tempus die, poposci eorum aliquem, qui aderant,aliquid quid adherant G1 causam disserendi. tum res acta sic est: Videtur mihi cadere in sapientem aegritudo.

Num reliquae quoque perturbationes animi, formidines libidineslibidines add. G2 iracundiae? haec enim fere sunt eius modi,eiusmodi V (ss. c) quae Graeci πάθη pathe X appellant; ego poteram morbos, et id verbum esset e verbo, sed in consuetudinem nostram non caderet. nam misereri, invidere, gestire, laetari, haec omnia morbos Graeci appellant, motus animi rationi non obtemperantis, nos autem hos eosdem motus concitati animi recte, ut opinor, perturbationes dixerimus, morbos autem non satis usitate,relique ... 29 usitate (libere) H uisit. G1 (sic etiam 322, 10; 325,16) nisi quid aliud tibi videtur.

Mihi vero isto modo.

Haecinehaeccine R2 igitur cadere in sapientem putas?

Prorsus existimo.

Ne ista gloriosa sapientia non magno aestimanda est, siquidem non multum differt ab insania.

Quid? tibiquid tibi in r. V2 tibine G (exp. 2) omnisne animi commotio videtur insania?

Non mihi quidem soli, sed, id quod admirariamirari G1(āmirari2) R1V saepe soleo, maioribus quoque nostris hoc ita visum intellego multis saeculis ante Socratem,socrantĕ G1 (n del. 2) socraten KR a quo haec omnis, quae est de vita et de moribus, philosophia manavit.

Quonamquoniam G (i del. 1?) tandem modo?

Quia nomen insaniae significat mentis aegrotationem et morbum, id est insanitatem et aegrotum animum, quam appellarunt insaniam.id est . . 14 insaniam (quae C. addidit quia eius aequalibus nomen insaniae non insanum animi habitum sed furorem significabat) del. Bentl.

(omnis autem perturbationes animi morbos philosophi appellant negantque stultum quemquam his morbis vacare. qui autem in morbo sunt, sani non sunt; et omnium insipientium animi in morbo sunt: omnes insipientes igitur insaniuntomnis ... 18 insaniunt del. Ba. (post sanos 321, 2 ponit Margrander Trans. and proc. of the American phil. ass. XXX p. 34). verum non mirus nescio qui glossator sed Cicero ipse haec postea addidisse videtur, cum intellegeret se illud 'omnisne animi commotio videtur insania?' in argumentatione neglexisse. ). sanitatem enimenim om. Hς animorum positam in tranquillitate quadam constantiaque censebant; his rebus mentem vacuam appellarunt insaniam, propterea quod in perturbato animo sicut in corpore sanitas esse non posset.posset Ern. possit ille G1

nec minus illud acute, quod animi adfectionem lumine mentis carentem nominaverunt amentiam eandemque dementiam.omnis... 25 dementiam H ex quo intellegendum est eos qui haec rebus nomina posuerunt sensissesenisse GR1V1 hoc idem, quod a Socrate acceptum diligenter Stoici retinuerunt, omnis insipientes esse non sanos. qui estquis X (qus G1) sed s in R fort. postea additum enim animus in aliquo morbo—morbos autem hos perturbatos motus,morbos ... 4 motus (sine hos) ut modo dixi, philosophi appellant—, non magis est sanus quam id corpus quodcorpus quod punctis not. G2 in morbo est. ita fit ut sapientia sanitas sit animi, insipientia autem quasi insanitas quaedam, quae est insania eademque dementia;insipientia... 7 dementia (sine quaedam) Non. 122,24 multoque melius haec notata sunt verbis Latinis quam Graecis.

quod aliis quoque multis locis reperietur;reperitur G1 sed id alias, nunc, quod instat. totum igitur idalt.id om. H ς quod quaerimus quid et quale sit,sit fit V verbi vis ipsa declarat. eos enim sanos quoniam intellegi necesse est, quorum mens motu quasi morbo perturbata nullonulla X corr. V1? sit, quiquia K1 contra adfectiaffecti GR2 insani G1 sint, hos insanos appellari necesse est. itaque nihil melius, quam quod est in consuetudine sermonis Latini, cum exisse ex potestate dicimus eos, qui ecfrenatihecfrenati G (h del. 2) hęc fr. V effr. RrecVrec feruntur aut libidine aut iracundia— quamquam ipsa iracundia libidinis est pars; sic enim definitur: iracundia ulciscendi libidoulciscendi libido cf. Aug. civ. 14,15 quis V1 —; qui igitur exisse ex potestatedicimus ... 20 ex potestate om. H dicuntur, idcirco dicuntur, quia non sint in potestate mentis, cui regnum totius animi a natura tributum est. Graeci autem μανίαν manian X (man in r. V1) appellant X unde appellent, non facile dixerim; eam tamen ipsamipsa KGH (ipsāR, sed

vix m. 1) distinguimus nos melius quam illi. hanc enim insaniam, quae iuncta stultitiaestultitiae K2VcBGr.(?) stultitia X patet latius,nos post latius add. Vc a furore disiungimus.distinguimus R Graeci volunt illi quidem, sed parum valent verbo: quem nos furorem, μελαγχολίαν melancholian GV -iam KRH illi vocant; quasi vero atra biliatribili V1K (-bi

li) atra- bili GR solum mens ac nonnon add. Rc saepe vel iracundia graviore vel timorevel timore add. G2 vel dolore moveatur;totum . . 322, 3 moveatur H quo genere Athamantem Alcmaeonemalomeonem K1 alc

meonem V (on in r. Vc) Aiacem Orestem furere dicimus. qui ita sit adfectus, eum dominum esse rerum suarum vetant duodecimduodecem R1V tab. 5, 7. Ciceronis locus obversatur Horatio s. 2, 3, 217 tabulae; itaque non est scriptum si insanus, sed si furiosusinsanus et fur. Non. escit Bouhier esse incipit ω esset Non. escit. stultitiamstultiam V (ss rec) stultia K (- 2) stultitia GR1 (-ă2) H enim censuerunt constantia,inconstantiam KR (etiam m a m. 1 ut. v.) V1 (sed in et m exp. 1) H inconstantia G insaniam enim censuerunt constantiam, id est sanitatem, tamen posse tueri Non. id est sanitate, vacantem posse tamen tueri mediocritatem officiorum et vitae communem cultum atque usitatum; furorem autemautem om. Non. esse rati sunt mentis ad omnia caecitatem. quod cum maiusmagis R1 esse videatur quam insania, tamen eius modi est, ut furor in sapientem cadere possit, non possit insania.itaque stultitia censuerunt ... 13 insania itaque ... 13 cadere possit, insania non Non. 443, 2 sed haec alia quaestio est; nos ad propositum revertamur.

Cadere, opinor, in sapientem aegritudinem tibi dixisti videri.

Et vero ita existimo.

Humanum id quidem, quod ita existumas. non enim silice nati sumus, sed est naturale in animis tenerume ante silice add. Vc non male naturabile X sed bi exp. V1 (cf. animabili codd. nat. deor. 2,91) natura Lb. quiddamquidam R1V1 (corr. 1) -ddā in r. G2 atque molle, quodquod quā G1 aegritudine quasi tempestate quatiatur,sed humanum... 22 quatiatur H nec absurde Crantor ille, qui inin om. X add. ς Vrec nostra Academia vel in primis fuit nobilis, minime inquitinquid G1 adsentior is qui istam nescio quam indolentiam magno opere laudant, quaequae V2B qui X nec potest ullaulle G1 esse nec debet. ne aegrotus sim;sim ς si inquit (inquid G1P cf. 2) fuerat X (

fuat V2 si exp. et

ss. Vrec) corr. Sey. cf. Ps. Plut. Cons. ad Ap. 102c, qui primum οὐ γὰρ συμφέρομαι — ἔξω καὶ τοῦ δυνατοῦ καὶ τοῦ συμφέροντος οὖσαν ut sua profert, paulo post addit: 'μὴ γὰρ νοσοῖμεν', φησὶν ὁ ἀκαδημαικὸς κράντωρ, 'νοσήσασι δὲ παρείη τις αἴσθησις' κτλ. inquit ut 303, 21 ergo, inquit al. si debet nec aegrotassem. Si X (a apertum post t in V) c exp. V2? ne aegrotus inquit fuero,sin quid fuerit Vict. sensus adsit,adsit d in r. G2 absit Vc sive secetur quid sive avellatur a corpore. nam istuc nihil doleredolere ex dolore K1R1 ex dobere (b= lo) V1 contigit G1 non sine magna mercede contingit inmanitatis in animo, stuporis in corpore.non sine... 7 corpore Aug. civ. 14, 9

sed videamus ne haec oratio sit hominum adsentantium nostrae inbecillitati et indulgentium mollitudini; nos autem audeamus non solum ramos amputare miseriarum, sed omnis radicum fibrasfybras X evellere. tamen aliquid relinquetur fortasse; ita sunt altaealta GKV (corr. 2?) H stirpes stultitiae; sed relinquetur id solum quod erit necessarium. Illud quidem sic habeto, nisi sanatus animus sit, quod sine philosophia fieri non potest, finem miseriarum nullum fore.sed... 15 fore quam ob rem, quoniam coepimus, tradamus nos ei curandos: sanabimur, si volemus. et progrediar quidem longius: non enim de aegritudine solum, quamquam id quidemquidem in mg. add. Rc primum, sed de omni animi, ut ego posui, perturbatione, morbo, ut Graeci volunt, explicabo. et primo, si placet, Stoicorum more agamus, qui breviter astringere solent argumenta; deinde nostro instituto vagabimur.

Qui fortis est, idem est fidens (quoniam confidenssqq. St. fr. 3, 570 mala consuetudine loquendiloquendum Non. L 1 in vitio ponitur, ductum verbum aa add. V2 confidendo, quod laudisin ante laudis add. V2 est). qui autem est fidens, is profecto non extimescit; discrepat enim a timendoqui... 4 a timendo fidens (fidere Quich.) Non. 443, 9 confidere.confidens Non. atqui,atqui R2 (cf. We.) atque in quem cadit aegritudo, in eundem timor; quarum enim rerum praesentia sumus in aegritudine, easdem inpendentes et venientesinpendentis..venientis e corr. V aut 2 timemus. ita fit ut fortitudini aegritudo repugnet.ita. ... repugnet del. Hei. veri simile est igitur, in quem cadatcadit G aegritudo, cadere in eundemeundem eum Non. timorem et infractioneminfractionem V (exp. rec) quidemquidem quandam ut v. in mg. Rrec animiin quem... 10 animi Non. 122,28 et demissionem.demisionem GKR1 dimis

ionem V1 quae in quem cadunt, in eundem cadit, ut serviat, ut victum, si quando,si quando aliquando (ali in r. 2) V se esse fateatur. quae qui recipit, recipiat idem necesse est timiditatem et ignaviam. non cadunt autem haec in virum fortem: igitur ne aegritudo quidem. at nemo sapiens nisi fortis: non cadetcadit V2H cadat K ergo in sapientem aegritudo.

Praeterea necesse est, qui fortis sit, eundem esse magni animi;qui magni animi BK2 om. X qui autem magni animi Vc (ft. rec- tius cf. 326,11 Str. Phil. 49 p. 60) qui magni animi sit, invictum; qui invictus sit, eumeum om. H res humanas despicere atque infra se positas arbitrari. despicere autem nemo potest eas res,eas res nemo potest H propter quas aegritudine adfici potest;post potest add. nisi fortis Vc ex quo efficitur fortem virum aegritudine numquam adfici. omnes autem sapientes fortes: non cadit igitur in sapientem aegritudo. Et quem ad modum oculus conturbatusturbatus H non est probe adfectus ad suum munus fungendum,fugendum K1V1 et reliquae partes totumve corpus statu cum est motum, deest officio suo et muneri, sic conturbatussiconturbatus G1K1 adxequendum V1 animus non est aptus ad exequendumad ex seq. G munus suum. munus autem animi est ratione bene uti; et sapientis animus ita semper adfectus est, ut ratione optime utatur; numquam igitur est perturbatus. atad G1 (14 G1K1) aegritudo perturbatio est animi: semper igitur ea sapiens vacabit.primo iam si 325, 6 vacabit H

Veri etiam simile illudilli G1 est, qui sit temperans— quem Graeci σώφρονα appellant eamque virtutem σωφροσύνην vocant, quam soleo equidem tum temperantiam, tum moderationem appellare, non numquam etiam modestiam; sed haud-d haut in r. K1 scio an recte ea virtus frugalitas appellari possit, quod angustius apud Graecos valet, qui frugi homines χρησίμους appellant, id est tantum modo utilis; at illud est latius; omnis enim abstinentia, omnis innocentia (quae apud Graecos usitatum nomen nullum habet, sed habere potestpotest om. H ἀβλάβειαν;αBλαBEl in r. V1 ABδABεlAN fere K1RG2 (in litt. evan. aut eras.) abdabeian H αBλαBElαN V1 nam est innocentia adfectioaffectio KRH talis animised praeterαN in r. quae noceat nemini)—reliquas etiametiam om. H virtutes frugalitas continet.omnis abst.... 19 continet quae nisi tanta esset, et si is angustiis, quibus plerique putant, teneretur, numquam esset L. Pisonis cognomen tanto opere laudatum.

sed quia, nec qui propter metum praesidium reliquit,relinquit (-id G1) X corr. V1 aut 2 quod est ignaviae, nec qui propter avaritiam clam depositumdepositi G non reddidit, quod est iniustitiae, nec qui propter temeritatem male rem gessit, quod est stultitiae, frugi appellari solet, eo tris virtutes, fortitudinem iustitiam prudentiam, frugalitas complexa est (etsi hoc quidem commune est virtutum; omnesomnis X enim inter se nexae et iugatae sunthoc quidem est commu- ne ... 326, 1 sunt (sine nexae et) Non. 47, 7 ): reliqua igitur et quarta virtus sitsit ut sit X sed ut exp. V2 reliqua igitur est, quarta v. ut sit, ipsa fr. Mdv. ipsa frugalitas. eius enim videtur esse proprium motus animi adpetentis regere et sedare semperquesemper quae X corr. Rc adversantemaversantem X corr. VCR2 libidini moderatam in omni re servare constantiam. cui contrarium vitium nequitia dicitur.

frugalitas, ut opinor, a fruge, qua nihil melius eest e We. terra, nequitia ab eo (etsi erit hoc fortasse durius, sed temptemus: lusisselu

sisse V (l m. 2?) iusisse R1 iussisse GKR2H putemur,putatos V (ato in r. 2 ut v.; voluitne putato ?) nil GRc (totum verbum del. R2) si nihil sit) ab eo, quod nequicquam est in tali homine, ex quo idem nihili St. fr. 3, 570 nihili V2 nihil

dic. G (2 litt. erasae) nihil KRV1 dicitur.—qui sit frugi igitur vel, si mavis, moderatus et temperans, eum necesse est esseesse add. G2 constantem; qui autem constans, quietum; qui quietus, perturbatione omni vacuum, ergo etiam aegritudine. et sunt illa sapientis:sed ... 326, 13 sapientis H aberit igitur a sapiente aegritudo.

Itaque non inscite Heracleotes DionysiusSt. fr. 1, 434 dyonisius KR dioni

ius V ad ea disputat, quae apud Homerum Achilles queritur hoc, ut opinor, modo: Corque meum penitus turgescit tristibus iris,I 646 Cum decore atque omni me orbatum laude recordor. num manus adfecta recte est, cum in tumore est, aut num aliud quodpiamaliud quodpiam Turn. ex ς aliquod (ex aliquid K1) quippiam X alia quippiam H membrum tumidum ac turgidum non vitiose se habet?

sic igitur inflatus et tumens animus in vitio est. sapientis autem animus semper vacat vitio, numquam turgescit, numquam tumet; at iratiirati V e corr. iratus X cf. 23 sapientis animus eius modi est: numquam igitur sapiens irascitur. nam si irascitur, etiam concupiscit; proprium est enim irati cupere, a quo laesus videatur, ei quam maxumum dolorem inurere. qui autem id concupierit, eum necesse est, si idsi id sit G1 consecutus sit, magno operemagnopere K H (magno opere R) laetari. ex quo fit, ut alieno malo gaudeat; quod quoniam non cadit in sapientem, ne ut irascatur quidem cadit.sapientis... 24 timet (pro tumet) 21 num ... 23 est 24 at... 327, 6 cadit (hoc ordine) H sinsin, non si (ut dicit Ha.) R autem caderet in sapientem aegritudo, caderet etiam iracundia; qua quoniam vacat, aegritudine etiam vacabit.

Etenim si sapiens in aegritudinemaegritudinem -ne G incidere posset,posset semel R1 posset etiam in misericordiam, posset in invidentiam (non dixi invidiam, quae tumtum (cum G) etiam Bouh., alii aliter, Ciceronem corrigentes est, cum invidetur; ab invidendo autem invidentia recte dici potest, ut effugiamusut et fug. Non. ambiguum nomen invidiae.posset (posse codd.) etiam... 12 invidiae Non. 443,15 (10 in invidiam. non dixi in invidentia 11 invidia) quod verbum ductumdictum G1K1 (cf. Isidor. 10,134) est a nimis intuendo fortunam alterius, ut est in Melanippo: quisnam floremAcc. fr. 424 (unde aut quis mortalis fl. Non. 500, 13 num quis non mortalis fl. Ri. num quisnam poetae sit, dubium) quasnam G1 liberum invidit meum? male Latine videtur, sed praeclare Accius; ut enim videre, sic invidere florem flore X florē K2Rc? rectius quam flori. nos consuetudine prohibemur;

poëta ius suum tenuit et dixit audacius)—cadit igitur in eundem et misereri et invidere.non cadit ... 19 invidere nam qui dolet rebus alicuius adversis, idem alicuius etiam secundis dolet,olet V

add. 1 aut 2 solet GK1 (corr. 2) R1 (

dolet m. ant.) ut Theophrastus interitum deplorans Callisthenis sodalis sui, rebus Alexandri prosperis angitur, itaque dicit Callisthenem incidisse in hominem summa potentia summaque fortuna, sed ignarum quem ad modum rebus secundis uti conveniret. atqui, quem ad modum misericordia aegritudo est ex alterius rebus adversis, sic invidentia aegritudo est ex alterius rebus secundis. in quem igitur cadit misereri, in eundem etiam invidere;atqui . . 328, 3 invidere nonnon nunc K1 cadit autem invidere in sapientem: ergo ne misereri quidem. quodsi aegre ferreaegre ferre ς Vrec haec referre X sapiens soleret, misereri etiam soleret. abest ergo aa add. Vc sapiente aegritudo.

Haec sicsic Rc? Vc si X dicuntur a Stoicis concludunturque contortius. sed latius aliquandoaliquando cf. 323,22 aliquanto ς male, cf. de orat. 1, 133 opt. gen. 23 dicenda sunt et diffusius; sententiis tamen utendum eorum potissimum, quiqui ex quā ut v. G2 maxime forti et, ut ita dicam, virili utuntur ratione atque sententia. nam Peripatetici, familiares nostri, quibus nihil est uberius, nihil eruditius, nihil gravius, mediocritates vel perturbationum vel morborum animi mihi non sane probant. omne enim malum, etiam mediocre,mediocre iocre in r. G2 malummalum Bouh. magnum alt. id om. H est; nos autem id agimus, ut id in sapiente nullum sit omnino. nam ut corpus, etiamsi mediocriter aegrum est, sanum non est, sic in animo ista mediocritas caret sanitate. itaque praeclare nostri, ut alia multa, molestiam sollicitudinem angorem propter similitudinem corporum aegrorum aegritudinemaegritudinem cf. Aug. civ. 14,17 ext. nominaverunt.

hoc propemodum verbo Graeci omnem animi perturbationem appellant; vocant enim πάθος,παOOC G1 patos H id est morbum, quicumque est motus in animo turbidus. nos melius: aegris enim corporibus simillima animi est aegritudo, atat ex aut G2 aegrotationes X non similis aegrotationis est libido, non inmoderata laetitia, quae est voluptas animi elata et gestiens.genstiens hic et 331, 21 G 1 ipse etiam metus non est morbi admodum similis, quamquam aegritudiniaegritudine X corr. V1?B1 est finitimus, sed proprie, ut aegrotatio in corpore, sic aegritudo in animo nomen habetsed... 329,1 nomen habet (nominavet L1) Non, 443,23 non seiunctum a dolore. doloris huius igitur origo nobis explicanda est, id est causa efficiens aegritudinem in animo tamquam aegrotationem in corpore. nam ut medici causa morbimorbi verborum Non. inventa om. Non. del. Rc inventa curationem esse inventam putant,nam ... 5 putant Non. 493,20 sic nos causa aegritudinis reperta medendirepertãedendi G1 corr. 2 repertā medendi R (- postea add.) reperiemur V facultatem reperiemus.

Est igitur causa omnis in opinione, nec vero aegritudinisSt. fr. 3, 385 solum, sed etiam reliquarum omnium perturbationum, quae sunt genere quattuor, partibus plures. nam cum omnis perturbatio sit animi motus vel rationis expers vel rationem aspernans vel rationi non oboediens, isque motus aut boni aut mali opinione citetur bifariam, quattuor perturbationes aequaliter distributae sunt. nam duae sunt ex opinione boni; quarum altera, voluptas gestiens, id est praeter modum elataaelata G1R1 laetitia, opinione praesentis magni alicuius boni, altera, cupiditas, quae recte vel libido dici potest, quae est inmoderata adpetitio opinati magni boni rationi non obtemperans,post obtemperans add. vel cupiditas recte vel libido dici potest X quae retinent sec. Dav. edd., in v. 17. 8 verba cupiditas — potest delentes. sed ut voluptatis sic cupi- ditatis nomen appositionis locum tenere debebat. de cupiditate autem praedicandam erat 'opinione futuri boni turbatur'; quod cum iam in enuntiato relativo expressum esset, anacoluthon natum est. ad boni 17 Vc in mg. adscr.: et quidem magis significat nomen libidinis magnitudinem erroris. itaque in ea cupiditate quae flagrantissima est proprie plerumque nomen hoc ponitur si omnis appetitio opinati boni haec] ut H

—ergo haec duo genera, voluptas gestiens et libido, bonorum opinione turbantur, utut in at corr. V2 duo reliqua, metus etet om. Hς aegritudo, malorum. nam et metusest post metus add. Vc ς non male. opinio magni mali inpendentisinpendentes G1R1V1 (corr. G2R1V1) et aegritudo est opinio magni mali praesentis, et quidem recens opinio talis mali, ut in eo rectumrecte H videatur esse angi, id autem est, utut om. G1 dolore V is qui doleat oportere opinetur se dolere. his autem perturbationibus, quas inquas in quasi in GKH quas

in R vitamvitam Lb. vita (cf. off. 3,34) homini H hominum stultitia quasi quasdam Furias inmittit atque incitat,, 3 omne ... 330, 4 incitat H omnibus viribus atque opibus repugnandum est, si volumus hoc, quod datum est vitae, tranquille placideque traducere.

Sed cetera alias; nunc aegritudinem, si possumus, depellamus. id enim sitsit (si

V1)] est Bouh. sed cf. fin. 4,25 propositum, quandoquidem eam tu videri tibi in sapientem cadere dixisti, quod ego nullo modo existimo; taetra enim res est, misera, detestabilis, omniomne GRV (corr. R1V1) contentione, velis, ut ita dicam, remisque fugienda.

qualis enim tibi ille videtur Tantalo prognatus, Pelope natus, qui quondam aEnn. Thy. sc. 357 socrusocru Bentl. coll. Non. 223, 30 al. socero Oenomao rege Hippodameamhippodamiam R2 raptis nanctusnactus KRc nactust Bentl. sed haec ab ipso Thyeste proferri videri Va. monet nuptiis—? Iovis iste quidem pronepos.Iovis ... pronepos poe- tae trib. Bentl. tamne ergo abiectus tamque fractus? Nolite inquit hospites ad me adire, ilicoillic oG1KV1 (l exp. 2) istic,Enn. Thy.349 istic istinc vel isti ς sed cf. Plaut. Mere. 912 Ne contagio mea bonis umbrave obsit.Tantaante tanta ins. meo Bentl. stetis La. vis sceleris in corpore haeret. tu te,tu te tune R2 Thyesta, damnabis orbabisque luce propter vim sceleris alieni? quid? illum filium Solis nonne patris ipsius luce indignum putas? Refugere oculi, corpus macie extabuit,Trag. inc. 189 extabunt R1V1G2 extabant G1 Lacrimae peredere umoreumorem RV1Kc humo-rem GV2K2 utmorem K1 exanguis genas, Situm inter orissitum inter oris La. ad Lucr. 2,118 situ nitoris GKRV1 situ nitoris corr. V2? praeterea nidoris Vrec ut v. situ nigroris Va. op. ac. 1, 56 al. alii bárba paedorepedore hic X (cf.p. 348, 25) hórrida atqueatque (adque G 1) del. Bothe sed cf. La. ad Lucr. 2,118 Intónsa infuscat péctus inluviéinluviae GK (ill.) R1 scabrum. haec mala, o stultissime Aeeta,aeota G eota KRV1 (aeota V2) ipse tibi addidisti; non inerant in is quae tibi casus invexerat, et quidem inveterato malo, cum tumor animi resedisset—est autem aegritudo, ut docebo, in opinione mali recentisest etiam aegr.... 6 recentis H recenti Ba. sed cf. 5 inveterate, p. 355, 8, Rabbow, Antike Schr. über Seelenheilung S. 153 —; sed maeres videlicet regni desiderio, non filiae. illam enim oderas, et iure fortasse; regno non aequo animo carebas. est autem inpudensimpud. GKR e corr. luctus maerore sesed G conficientis, quod imperare non liceat liberis.

Dionysiusdionisius KRV quidem tyrannus Syracusis expulsus Corinthi pueros docebat: usque eo imperio carere non poterat. Tarquinio vero quid impudentius, qui bellum gereret cum is qui eius non tuleranttullerant G1 tulerat V1 superbiam? is cum restitui in regnum nec Veientiumvegentium KR1 ien- tium in r. G2 nec Latinorumlatiorum X corr. Vrec armis potuisset, Cumas contulisse se dicitur inque ea urbe senio et aegritudine esse confectus. Hoc tu igitur censes sapienti accidere posse, ut aegritudine opprimatur, id est miseria? nam cum omnis perturbatio miseria est, tum carnificina est aegritudo. habet ardorem libido, levitatem laetitia gestiens, humilitatem metus, sed aegritudo maiora quaedam, tabem cruciatum adflictationem foeditatem, lacerat exest animum planeque conficit. hanc nisi exuimus sic ut abiciamus, miseria carere non possumus.

Atque hoc quidem perspicuum est, tumtum add.G2 aegritudinem existere, cum quid ita visum sit, ut magnum quoddam malum adesse et urgere videatur. Epicuro autem placet opinionem mali aegritudinem esseea ante esse add. V2 natura,esse, ea natura Usen. Ep. fr. 444 (sed cf. 334,14 necesse esse eqs.) ex opinione pro opinionem Sey. efficere pro esse Bai. cf. quae dixi Herm. XLI 323 ut, quicumque intueatur in aliquod maius malum, si id sibi accidisse opinetur, sit continuo in aegritudine.aegritudinem X Cyrenaici non omni malomalo modo R1 aegritudinemaegritudine GK1 effici censent, sed insperato et necopinato malo. est id quidem non mediocre ad aegritudinem augendam: videntur enim omnia repentina graviora. ex hoc et illa iure laudantur: Ego cum genui, tum moriturosmoriturum et huic rei Sen. ad Pol. 11, 2 scivi et ei reiEnn. Telam. sc. 312. cf. Hier. epist. 60, 5 sustuli.Praetereapraeterea ae in r. Vc ad Troiam cum misi ob defendendam Graeciam,Scibamscibam Fronto p. 217 sciebam me in mortiferum bellum, non in epulas mittere.

haec igitur praemeditatio futurorum malorum lenit eorum adventum, quae venientia longe ante videris. itaque apud Euripiden a Theseo dicta laudantur; licetEurip. fr. 964 euripidĕ K thesseo GKR1 enim, ut saepe facimus, in Latinum illa convertere: Nam qui haec audita a docto meminissem viro,Futuras mecum commentabar miserias:Aut mortem acerbam autalt. aut add. G2 exilii X exili maestam fugamAut semper aliquam molem meditabar mali,Ut, si qua invecta diritas casu foret,Ne me inparatum cura laceraret repens.lacerare trepens G1R1

quod autem Theseus a docto se audisse dicit, id de se ipsode ipso K1 (ex dese ipse) V1 (se add. 1) Anax. A 33 loquitur Euripides. fuerat enim auditor Anaxagorae, quem ferunt nuntiata morte filii dixisse: sciebam me genuisse mortalem. quae vox declarat is esse haec acerba, quibus non fuerint cogitata. ergo id quidem non dubium, quin omnia, quae mala putentur, sint inprovisa graviora. itaque quamquam non haec una res efficit maximam aegritudinem, tamen, quoniam multum potest provisio animi et praeparatio ad minuendum dolorem, sint semper omnia homini humana meditata. etet ex e Vc nimirum haec est illa praestans et divina sapientia, et perceptas penitus et pertractatas res humanas habere, nihil admirari,ammirari GR1V cum acciderit, nihil, ante quam evenerit, non evenire posse arbitrari. Quam ob rem omnis, cum secundae res sunt maxume, tum maxumetum maxume add. Kc maxime alt. loco GRV bis H Meditari secum oportet, quo pacto adversamadversum KRH aerumnam ferant.fuerant H ferat K1 Pericla,pericula X damna peregre rediens semper secum cogitet,pericla damna exilia peregre rediens semper cogitet Ter. codd. Aut filifilii p. X peccatum aut uxoris mortem aut morbum filiae,Communia esse haec, ne quid horum umquam accidat animo novum;c. e. haec, fieri posse, ut ne quid animo sit novom Ter. Quicquid praeterpraeter propter K spem eveniat, omne id deputare esse in lucro.ergo .. 22 lucro H ... 22 Ter. Phormio 241–6 ergo hochoc ex haec G2 Terentius a philosophia sumptum cum tam commode dixerit, nos, e quorum fontibus id haustum est, non et dicemus hoc melius et constantius sentiemus?

hic est enim ille voltus semper idem, quem dicitur Xanthippe praedicare solita inet in G (exp. 2) viro suo fuisse Socrate:socrate V2B e corr. M socratem KRV1 socratam G (ss. 2) del. Ba. def. Va. opp. 2 p. 130 eodem semper se vidisse exeuntemet ante exeuntem add. Vc illum domo et revertentem. Nec vero ea frons erat, quae M. Crassiquem crassi V1 que crassi G1 illius veteris, quem semel ait in omni vita risisseriesisse R1 risisse, sed prius i in r. GV Luc. fr. 1300 Lucilius, sed tranquilla et serena; sic enim accepimus. iure autem erat semper idem voltus, cum mentis, a qua is fingitur, nulla fieretfieret R (

Rc?) fieret

V (t a m. 2) fieri G1K mutatio. quare accipio equidemquidem G1 a Cyrenaicis haec arma contra casus et eventus, quibus eorum advenientes impetus diuturna praemeditatione frangantur,frangatur R1 simulque iudico malum illud opinionis esse, non naturae; si enim in re esset,esset ς We. essent cur fierent provisa leviora?

Sed est, isdem de rebus quod dici possit subtilius, si prius Epicuri sententiam viderimus. qui censetEpic. fr. 444 necesse esse omnis in aegritudine esse, qui se in malis esse arbitrentur, sive illa ante provisa et expectata sint sive inveteraverint. nam neque vetustate minui mala nec fieri praemeditata leviora, stultamque etiam esse meditationem futuri mali aut fortasse ne futuri quidem: satis esse odiosum malum omne, cum venisset;cum venisset ex conv. K2 qui autem semper cogitavisset accidere posse aliquid adversi, ei fieri illud sempiternum malum; si vero ne futurum quidem sit,sit ex si Vc frustra suscipi miseriam voluntariam;voluntariam add. GR1 in fine pag. ita semper angi aut accipiendo aut cogitando malo.

Levationem autem aegritudinis in duabus rebus ponit, avocatione a cogitanda molestia et revocationerevocationem GKV1 ad contemplandas voluptates. parerepareri GR1 (corr. 1) V1 (corr. 2) enim censet animum rationi posse et, quo illa ducat, sequi. vetat igitur ratio intueri molestias, abstrahit ab acerbis cogitationibus, hebetemhabetem V1 aciem ad miserias contemplandas facit;facit add. Vc (ante aciem We. ft. rectius cf. docere 220,13 sed cf. off. 1, 12 extr. al.) om. cett. a quibus cum cecinitcecidit X corr. 2 receptui, inpellitreceptuimpellit VHKc (receptaimp. K1)G2 (receptum pellit1) receptū impellit R rursum et incitat ad conspiciendas totaque mente contrectandascontractandas K (ex -tes1) H varias voluptates,vetat... 335, 4 voluptates H quibus ille et praeteritarum memoria et spe consequentium sapientis vitam refertam putat.refert amputat G1R1V1 Haec nostro more nos diximus, Epicuriiepicurei RcK2 dicunt suo; sed quaequae ex qui V2 dicant, videamus, quo modo, neglegamus.

Principio male reprehendunt praemeditationem rerum futurarum. nihil est enim quod tam optundatoptundat V (at in r.) Rc optundet GR1 obtundet HK1 (-at2) elevetque aegritudinem quam perpetua in omni vita cogitatio nihil esse quod non accidere possit, quam meditatio condicionisconditionis X humanae, quam vitae lex commentatioque parendi, quae non hoc adfert, ut semper maereamus, sed ut numquam. neque enim, qui rerum naturam, qui vitae varietatem, qui inbecillitatemimb. KRcH generis humani cogitat, maeret, cum haec cogitat, sed tum velvel om. H maxime sapientiae fungitur munere: utrumque enim consequitur, ut et considerandis rebus humanis proprioad proprio in mg. adscr. non Vrec philosophiae fruaturfruatur fungatur Man. (sed phil. off. est 'id quod homini praestare potest ac debet philo- sophia') officio et adversis casibus triplici consolatione sanetur,sanentur X corr. K2R2V2 primum quod nihil ei accidit nisi quod posse accidere diu cogitaverit,suppl. Po. cogitavit pro -erit Dav. quae cogitatio una maxime molestias omnis extenuat et diluit, deinde quod humana humanehumana humane humane KV1 (hu- mana add. 2) H humana G human

e R (del. c) cf. Ps. Plut. cons. ad Ap. 118 c φέρειν τὰ ἀνθρώπινα ἀνθρωπίνως ferenda intellegit, postremo quod videt malum nullum esse nisi culpam, culpam autem nullam esse, cum id, quod ab homine non potuerit praestari,praestari vel praecaveri Rvet sed cf. (etiam ad ea quae hic antecedunt) epist. 6,1, 4 (et 9,16,5) evenerit.nihil ... 336,2 evenerit H

Nam revocatioavocatio V2 illa, quam adfert,adfret G1K1 cum a contuendis nos malis avocat, nulla est. non est enim in nostra potestate fodicantibus ishis ω eis Non. opinemur] -mur in r. G2 -ur in r. V1? rebus, quas malas esse opinemur, dissimulatio vel oblivio:on... 6 oblivio Non. 66, 15 lacerant, vexant, stimulos admovent, ignis adhibent, respirare non sinunt, et tu oblivisci iubes, quod contra naturam est, qui, quod a naturaadd. Tr. quia natura X datum est, auxilium extorqueas inveterati doloris? est enim tarda illa quidemquidam V1 medicina, sed tamen magna, quam adfert longinquitas et dies. Iubes me bona cogitare, oblivisci malorum. diceres aliquid, et magno quidem philosopho dignum, si ea bona esse sentires, quae essent homine dignissima. Pythagoras mihi si diceret aut Socrates aut Plato:

quid iaces aut quid maeres aut cur succumbis cedisque fortunae? quaequae om. G1 pervellere te forsitan potuerit et pungere, non potuit certe vires frangere. magna vis est in virtutibus; eas excita, si forte dormiunt. iam tibi aderit princeps fortitudo, quae te animo tanto esse coget, ut omnia, quae possint homini evenire, contemnas et pro nihilo putes. aderit temperantia, quae est eadem moderatio, a me quidem paulo ante appellata frugalitas, quae te turpiter et nequiter facere nihil patietur.patiatur X (cf. coget 21 dicet 28) quid est autem nequius aut turpius ecfeminatoeff. G1 e corr. R2Vrec viro? ne iustitia quidem sinet te ista facere, cui minimum esse videtur in hac causa loci;loqui X corr. Vc? quae tamen ita dicet dupliciter esse te iniustum, cum et alienum adpetas,appetas V2 qui mortalis natus condicionemconditionem GKV postules inmortalium et graviter feras te, quod utendum acceperis, reddidisse.

prudentiae vero quidquod R1 respondebis docenti virtutem sese esse contentam, quo modo ad bene vivendum, sic etiam ad beate? quae si extrinsecus religata pendeat et non et oriaturet ante oriatur om. KR a se et rursus ad se revertatur et omnia sua complexa nihil quaerat aliunde, non intellego, cur aut verbis tam vehementer ornanda aut re tantopere expetenda videatur—ad haec bona meme V (eras. si) si revocas, Epicure, pareo, sequor, utor te ipso duce, obliviscor etiam malorum, ut iubes, eoque facilius, quod ea ne in malis quidem ponenda censeo. sed traducis cogitationes meas ad voluptates. quas? corporis, credo, aut quae propter corpus vel recordatione vel spe cogitentur. num quid est aliud? rectene interpretorinterprecor K1V sententiam tuam? solent enim isti negare nos intellegere, quid dicat Epicurus.

hoc dicit, et hoc ille acriculusagriculus X corr. Vc me audiente Athenis senex Zeno, istorum acutissimus, contendere et magna voce dicere solebat: eum esseEpic. fr. 446 beatum, qui praesentibus voluptatibus frueretur confideretque se fruiturum aut in omni aut in magna parte vitae dolore non interveniente, aut si interveniret, si summus foret, futurum brevem, sin productior, plus habiturum iucundi quam mali; haec cogitantem fore beatum, praesertim cumcum add. Vc si ςR2 (ft. rectius, sed cf. fin. 1, 41 ad ea cum accedit) om. X et ante perceptis bonis contentus esset et nec mortem nec deos extimesceret.add. Hei. habes formam Epicuri vitae beatae verbis Zenonis expressam, nihil ut possit negari.

Quid ergo?

huiusne vitae propositio et cogitatio aut Thyestem levare poterit aut Aeetam,aetam X (ex aetem K1) oetam K2Rc? cf. p. 331,3 de quo paulo ante dixi, aut Telamonem pulsum patria exulantem atque egentem? in quo haec admiratio fiebat: Hicinehicine BR2 haecine X est ille Telamon,Telamo Turn. sed cf. Str. p. 64 modo quem gloria ad caelum extulit,Quem aspectabant, cuius ob os GraiGraii ς Graj La. Lucr. 3, 374. cf. epist. 9, 26 ora obvertebant sua?Trag. inc. 93

quodsi cui, ut ait idem, simul animus cum re conciditanimus rem condidit X corr. Vc ς , a gravibus illis antiquis philosophis petenda medicina est, nonest

non V est si non X ab his voluptariis. quam enim isti bonorum copiam dicunt? fac sane esse summum bonum non dolere—quamquam id non vocatur voluptas, sed non necesse est nunc omnia—: idne est, quo traducti luctum levemus? sit sane summum malum dolere:dolore in dolere corr. G2K2V2 in eo igitur qui non est, si malo careat, continuone fruitur summo bono?

Quid tergiversamur, Epicure, nec fatemur eam nos dicere voluptatem, quam tu idem, cum os perfricuisti, soles dicere? sunt haec tua verba necne? in eo quidem libro, qui continetEpic.π. τέλουςfr. 67 p. 119, 16 omnem disciplinam tuam,—fungar enim iam interpretis munere, ne quis me putet fingere—dicis haec: nec equidem habeo, quod intellegam bonum illud, detrahens eas voluptates quae sapore percipiuntur, detrahens eas quae rebus percipiuntur veneriis, detrahenseas quae rebus percipiuntur venereis detrahens add. in mg. Vc om. rell. cf. praef. et locos ab Usenero ad fr. 67 congestos eas quae auditu ee Sor. et (cf. 23 ex formis) cantibus, detrahens eas etiam quae ex formis percipiuntur oculisdetrahens eas supra oculis add. K2 suavis motiones, sive quae aliae voluptates in toto homine gignuntur quolibetquelibet V1 quodlibet K1 sensu. nec vero ita dici potest, mentis laetitiam solam esse in bonis. laetantem enim mentem ita novi: spe eorum omnium, quae supra dixi, foreforte G1K1 ut natura isnatura is naturalis X natura iis ς potiens dolore careat.

atque haec quidem his verbis, quivis ut intellegat, quam voluptatem norit Epicurus. deinde paulo infra: saepe quaesivi inquitEpic. ib. fr. 69 ex is qui appellabantur sapientes, quid haberent quod in bonisquid in boni GV (quod V2) R1 (in exp. 1) quidboni K1 quid in bonis K2B quod in bono Gr. relinquerent, si illa detraxissent, nisi si vellent voces inanis fundere: nihil ab is potui cognoscere. qui si virtutes ebullire volent et sapientias,sapientiam V2 nihil aliud dicent nisi eam viam,vi

am K viam V (exp. 2) vim quae fiant ureae vol. Non. quae G qua efficiantur eaeeae haec K voluptates quas supra dixi.qui si ... 7 dixi Non. 26, 19 quae secuntur,sequuntur GR in eadem sententia sunt, totusque liber, qui estalt. est om. X add. V2 de summo bono, refertus est et verbis et sententiis talibus.

ad hancine igitur vitam Telamonem illum revocabis, ut leves aegritudinem, et si quem tuorum adflictum maerore videris,videbis R1 huicut huic V tu huic Str. p. 58 (non male, sed v. 10 ut pro et Non. CADA ) acipenseremaccipenserem X (cf. fat. fr. 5) accipienserem Non. V2 (

pen) (acup. fin. 2,91 cf. 24. 5) potius quam aliquem Socraticum libellum dabis?et si... 12 dabis Non. 550, 18 hydraulihγδPAλl fere X hydraulis V2 hortabere ut audiat voces potius quam Platonis? expones,exponens X corr. V2 quae spectet,spectat K florida et varia? fasciculum ad naris admovebis? incendes odores et sertis redimiri iubebis et rosa? si vero aliquid etiam—, tum plane luctum omnem absterseris.

haec Epicuro confitenda sunt aut ea, quae modo expressa ad verbum dixi, tollenda de libro vel totus liber potius abiciundus; est enim confertus voluptatibus. Quaerendum igitur, quem ad modum aegritudine privemusprivemur X corr. K2R2V3 eum qui ita dicat: Pol mihi fortuna magis nunc defit quamquam quod G1 genus.Enn. Thyest. sc. 354 Namquenamque neque K regnum suppetebat mi,mihi X corr. Grotius ut scias, quanto e loco,Quantis opibus, quibus de rebus lapsa fortuna accidat.occidat Ribb. sed cf. Th. l. l. I p. 290 quid? huic calix mulsi impingendus est, ut plorare desinat,quid? plorare se desinat Non. 545, 20 aut aliquid eius modi? ecce tibi ex altera parte ab eodem poëta; ex opibus summis opis egens, Hector,haector X tuae—huic subvenire debemus; quaerit enim auxilium: Quid petam praesidipraesidii X aut exequar quove nuncEnnius Andr. sc. 85. 6 Auxilio exiliexilii X (exillii K1) de hiatu cf. Plaut. Aul. 142 al. (Jacobsohn, Quaest. Plaut. Gött. 1904 p. 21) aut fugaefugae ς Bentl. fuga freta sim?Arce et urbe orba sum. quo accidam?accedam X (accedam' K) corr. ς quo applicem?Cui nec arae patriae domi stant, fractae et disiectae iacent,Fana flamma deflagrata, tosti altialii X corr. M2 ς stant parietesDeformati atque abiete crispa— scitis quae sequantur, et illa in primis:ilium primis X corr. Tr. illud in primis Vc ς cf. p. 260, 26 O pater, o patria, o Priami domus,Saeptum altisono cardine templum!Vidi ego te adstantedstantem X (def. Va.) sed m eras. in V astante p. 260, 22 ope barbaricaTectis caelatis laqueatis,Auro ebore instructam regifice.regificem X sed m exp. K1B

o poëtam egregium! quamquam ab his cantoribus EuphorionisEuphorioneis V ei in r. 1autc contemnitur. sentit omnia repentina et necopinata esse graviora; exaggeratis igitur regiisregis X corr. ς opibus, quae videbantur sempiternae fore, quid adiungit? Haec omnia vidi inflammari,Enn. ib. 92.97 cf. p.260, 22 sqq. Priamo vi vitam evitari,Iovis aram sanguinesanguine KRc Non. sanguinem GR1V turpari.Iovis... turpari Non. 181, 1

praeclarum carmen! est enim et rebus et verbis et modis lugubre. Eripiamus huic aegritudinem. quo modo? conlocemus in culcita plumea, psaltriam adducamus,eripiamus ... 341, 1 adducamus Non. 542, 17 aducamus G1R1V1 (corr. G2RcV2) demusdamus X

supra a scr. Vc aut 1 hedycrum,hedrycrum G1R1V1 aut c hedrycum R1V1 aedricrum G od. add. Po. psaltriam adducamus, hedychri incendamus scut. Mdv., sed he- dychrum unguentum est non suffimentum, Diosc, 1.58 al. nihil add. Se neque G. Dittmann qui litteris ad me datis scutellam idem esse statuit atque scutram Plaut. Persa 89 Cato agr. 157, 11; sed cf. p. 339, 15; 431, 27 odorum incendamus scutellam, dulciculae potionis aliquid videamusdulciculae videamus Prisc. GL. II p. 105, 21 Anon. Class. auct. ed. Mai 8, 165 et cibi? haec tandem bona sunt, quibus aegritudines gravissumae detrahantur? tu enim paulo ante ne intellegereinterrogandi signa pos. Po. cf. § 43. 4 quidem tete quidem, ω corr. Lb. We. cl. v. 24, ac. 2, 140. fin. 2, 7. 20. 30. nat. deor. 1, 111 alia ullaulla V 2 ω multa X dicebas. revocari igitur oportere aoportere a ς oportet ea X (o. eum a V3) maerore ad cogitationem bonorum conveniret mihi cum Epicuro, si, quid esset bonum, conveniret.

Dicet aliquis: quid ergo? tu Epicurum existimasEpic. fr. 440 existimas ς existimabas ista voluisse, aut libidinosas eius fuisse sententias? ego vero minime; video enim ab eo dici multa severe, multa praeclare. itaque, ut saepe dixi, de acumine agitur eius, non de moribus; quamvis spernatspernant X (sperant G1) corr. Vc aut 1 voluptates eas quas modo laudavit, ego tamen meminero quodquid G videatur ei summum bonum. non enim verbo solum posuit voluptatem, sed explanavit quid diceret: saporem inquit et corporum complexum et ludosEpic. fr. 67 atque cantus et formas eas quibus oculi iucunde moveantur. num fingo, num mentior? cupio refelli. quid enim laboro nisi ut veritas in omni quaestione explicetur?

'atat ad V idem ait non crescere voluptatem dolorefr. 419 detracto,detractos G 1V1 esse Vc ς om. X summamque esse voluptatem nihil dolere.dolore V1 ' paucis verbis tria magna peccata: unum, quod secum ipse pugnat. modo enim ne suspicari quidem se quicquam bonum, nisi sensus quasi titillarenturtitilarentur R1VG2 (ex titul.) voluptate; nunc autem summam voluptatem esse dolore carere: potestne magis secum ipse pugnare? alterum peccatum, quod, cum in natura tria sint,sunt G1 unum gaudere, alterum dolere, tertium nec gaudereprius gaudere om. K1 nec dolere, hic primum et tertium putat idem esse nec distinguit a non dolendo voluptatem. tertium peccatum commune cum quibusdam, quod, cum virtus maxime expetaturmaxime expetatur in r. Vc eiusque adipiscendae causa philosophia quaesita sit, ille aa om. G1 virtute summum bonum separavit.

'atat ac R1 laudatEpic. fr. 507 saepe virtutem'. et quidem C. Gracchus,sqq. grachus G1 (gracchi 23) K cum largitiones maximas fecisset et effudisseteffundisset X corr. K1V1 aerarium, verbis tamen defendebat aerarium. quid verba audiam, cum facta videam? L.L. add. Vc om. X (ut p. 223, 13 M. ante Crassum) cf. Verr. 4, 195 Piso ille Frugi semper contra legem frumentariam dixerat. is lege lata consularis ad frumentum accipiundumaccipiendum G1K venerat. animumanimam X corr.R1?K2 advertit Gracchus in contione Pisonem stantem; quaerit audiente p. R., qui sibi constet, cum ea lege frumentum petat, quam dissuaserit.dissuas serat G1 nolim inquit mea bona, Gracche, tibi viritim dividere libeat, sed, si facias,facies K partem petam. parumneparumne

satis ss. V2 declaravit vir gravis et sapiens lege Sempronia patrimonium publicum dissupari? lege orationes Gracchi, patronum aerarii esse dices.

negat Epicurussqq. Epic. fr. 506. 584. 459 iucunde posse vivi, nisi cum virtute vivatur, negat ullam in sapientem vim esse fortunae, tenuem victum antefert copioso, negat ullum esse tempus, quo sapiens non beatus sit. omnia philosopho digna, sed cum voluptate pugnantia. non istam dicit voluptatem. dicat quamlibet; nempe eam dicit, in qua virtutis nulla pars insit. age, si voluptatem non intellegimus, ne dolorem quidem? nego igitur eiuseius om. R1 esse, quiquid X d del. in RV doloredolorem X corr. ς autem illi summum malum metiatur, mentionem facere virtutis.

Et queruntur quidam Epicurei, viri optimi—nam nullum genus est minus malitiosum—, me studiose dicere contra Epicurum. ita credo, de honore aut de dignitate contendimus. mihi summum in animo bonum videtur, illi autem in corpore,videtur in corp. K1 mihi in virtute, illi in voluptate. et illi pugnant, et quidem vicinorum fidem implorant—multi autem sunt, qui statim convolent —; ego sum is qui dicam me non laborare, actum habiturum, quod egerint.

quid enim? de bello Punico agitur? de quo ipso cum aliud M. Catoni, aliud L. Lentulo videretur, nulla inter eos concertatioconcertatio er in r. V concertio K umquam fuit. hi nimis iracunde agunt, praesertim cum ab is non sane animosa defendatur sententia, pro qua non in senatu, non in contione,contentione R1 non apud exercitum neque adad apud V2 censores dicere audeant. sed cum istis alias, et eo quidem animo, nullum ut certamen instituam, verum dicentibus facile cedam; tantum admonebo, si maxime verum sit ad corpus omnia referre sapientem sive, ut honestius dicam, nihil facere nisi quod expediat, sive omnia referre ad utilitatem suam, quoniam haec plausibilia non sunt, ut in sinuin sinu insignum vel in signum RG1K1 in sinum K1 e corr. G2V gaudeant, gloriose loqui desinant.Otto, Sprichw. 1656

Cyrenaicorum restat sententia;

qui tum aegritudinem censent existere, si necopinato quid evenerit. est id quidem magnum, ut suprasupra p. 332, 6 dixi; etiam ChrysippoChrys. fr. eth. 417 crysippo X ita videri scio, quod provisum ante non sit, id ferireferire fieri X corr. Vc aut 1 vehementius; sed non sunt in hochic in hoc G (exp. 2) omnia. quamquam hostiumet ante hostium add. V2 non male repens adventusadvetus G1R1V1 magis aliquantoaliquando X corr. Vc aut 1 conturbat quam expectatus, et maris subita tempestas quam ante provisa terretprovisitaret K1 navigantes vehementius, et eius modi sunt pleraque. sed cum diligenter necopinatorum naturam consideres, nihil aliud reperiasrepperias G R1V nisi omnia videri subita maiora, et quidem ob duas causas, primum quod, quanta sint quae accidunt,post accidunt Vc in mg. add.: et qualia, cum repente accidunt (non inepte cf. p. 345, 21) considerandi spatium non datur, deinde, cumcum tum G videtur praecaveri potuisse, si provisum esset, quasi culpa contractum malum aegritudinem acriorem facit.

Quod ita esse dies declarat, quae procedens ita mitigat, ut isdem malis manentibus non modo leniatur aegritudo, sed in plerisque tollatur. KarthaginiensesKartag. X (22G1V Kart

g K1) multi Romae servierunt, Macedones rege Perse capto; vidi etiam in Peloponneso, cum essem adulescens, quosdam Corinthios. hi poterant omnes eadem illa de Andromachaantromacha X (ex anthr. K1) cf.p.340, 23 deplorare: haec omnia vidi , sed iamiam etiam KR decantaverant fortasse. eo enim erant voltu, oratione, omni reliquo motu et statu, ut eos Argivos aut Sicyoniossicionios K1R diceres,dicere X corr. Vc magisque me moverant Corinthi subito aspectaeaspecta X corr.V2 parietina Rc parietinae quam ipsos Corinthios, quorum animis diuturna cogitatio callum vetustatis obduxerat.

legimus librum Clitomachi, quem ille eversa Karthagine misit consolandi causa ad captivos, cives suos; in eo est disputatio scripta Carneadis, quam se ait in commentarium rettulisse.retulisse G1K (ex retullisse1) V cum ita positum esset, viderividi G1 fore in aegritudine sapientem patria capta, quae Carneades contra dixerit, scripta sunt. tanta igitur calamitatis praesentis adhibetur a philosopho medicina, quanta inveterataeinveterata X corr. ς (in inveterata al.) desideraretur V2 ne desideratur quidem, nec, si aliquotaliquod G annis post idem ille liber captivis missus esset, volneribus mederetur, sed cicatricibus. sensim enim et pedetemptim progrediens extenuatur dolor, non quo ipsa res immutari soleat aut possit, sed id, quod ratio debuerat, usus docet, minora esse ea quae sint visa maiora.

Quid ergo opus est, dicet aliquis, omnino ratione aut consolatione illa,ratione aut omnino consolatione ulla X illa ς (idem men- dum p. 353, 29 al.) omnino ratione aut Po. qua solemus uti, cum levare dolorem maerentium volumus?

hoc enim fere tum habemus in promptu,promtu GR nihil oportere inopinatum videri. autaut R, sed u del. Rc quisic VBMς videantur ψ non quia G1R1, in mg. eodem signo addito quia recentia sunt, maiora videntur G2 quia recentia sunt Rvet (c ?) quia recentia sunt in textu habet K1 maiora videntur add. K2 (item P) tolerabilius feret incommodum, qui cognoveritcognoverint X corr. R2Vc necesse esse homini tale aliquid accidere? haec enim oratio de ipsa summa mali nihil detrahit, tantum modo adfert, nihil evenisse quod non opinandum fuisset. neque tamen genus id orationis in consolando non valet, sed id haud sciam an plurimum. * ergo ista necopinata non habent tantam vim, ut aegritudo ex is omnis oriatur; feriunt enim fortasse gravius, non id efficiunt, ut ea, quae accidant maiora videantur:sic VBMς videantur ψ non quia G1R1, in mg. eodem signo addito quia recentia sunt, maiora videntur G2 quia recentia sunt Rvet (c ?) quia recentia sunt in textu habet K1 maiora videntur add. K2 (item P) quia recentia sunt, maiora videntur, non quia repentina.Ergo... 18 repentinaverba ipsa sana sunt (cf. Herm. XLI p. 324), sed non suo loco posita. a Cicerone ipso, ut argumentationem §§ 52–54 concluderent, in chiro- grapho postea adscripta, ab Attici librariis autem falso loco inserta esse videntur. (nam id efficiunt ... videantur, sed maiora videntur, quia recentia sunt, non quia repentina We. ut ea quae accidant, mala videantur ... non quia repentina, mala Se, Jb. d. ph. V. 24 p. 244)

* Duplex est igitur ratio veri reperiendi non in isnon his (G1 is) solum X in add, K2RcVc aut 1 solum, quae mala, sed in is etiam, quae bona videntur. nam autaut ut X corr. B 1 ipsius rei natura qualis et quanta sit, quaerimus, ut de paupertate non numquam, cuius onus disputando levamus docentes, quam parva et quam pauca sint quae natura desideret, aut a disputandi subtilitate orationem ad exempla traducimus. hic Socrates commemoratur, hic Diogenes, hic Caecilianumhic Socrates ... 4 Caecilianum om. H cecil. X fr. inc. 266 illud: saepe est etiam sub palliolo sordido sapientia. cum enim paupertatis una eademque sit vis, quidnam dici potest, quam ob rem C. Fabricio tolerabilis ea fuerit, alii negent se ferre posse?

huic igitur alteri generi similis est ea ratio consolandi, quae docet humana esse quae acciderint. non enim id solum continet ea disputatio, ut cognitionemcogitationem G1 adferat generis humani, sed significat tolerabiliatollerabilia GKRV tolerabiliora H esse, quae et tulerint et ferant ceteri. de paupertate agitur:agitur igitur H multi patientes pauperes commemorantur; de contemnendo honore: multi inhonorati proferuntur, et quidem propter id ipsum beatiores, eorumque, qui privatumeorumquae qui p. R1V eorumquae p. G1K1H otium negotiis publicis antetulerunt, nominatimnominati GKV1 (- add. c) H vita laudatur,Duplex igitur ratio est ... 346, 16 laudatur (sine 346, 5 cum ... 346, 7 posse) H nec siletur illud potentissimi regis anapaestum, quiEurip. Iph. Aul. 16 laudat senem et fortunatum esse dicit, quod ingloriusinglorious G (exp. 2) inglori

us V ingloriosus K1R sit atque ignobilis ad supremum diem perventurus;

similiter commemorandis exemplis orbitates quoque liberumliberorum Vc praedicantur, eorumque,eorum

quoque K1 qui gravius ferunt, luctus aliorum exemplis leniuntur. sic perpessio ceterorum facit, ut ea quae acciderint multo minoramaiora ex minora Vc quam quanta sint existimata, videantur. ita fit, sensim cogitantibus ut, quantum sit ementita opinio, appareat. atque hoc idem et Telamo ille declarat: ego cum genui et Theseus: futuras mecum commentabar miserias tum morituros scivi et ei rei sustuli add. R2, moriturum scivi V3 et Anaxagoras: sciebam me genuisse mortalem. cf. p. 332, 9 sqq. hi enim omnes diu cogitantes de rebus humanis intellegebant eas nequaquam pro opinione volgi esse extimescendas.extimescendas KR1 existimescendas RcG existimiscendas G1 e corr. V et mihi quidem videtur idem fere accidere is qui ante meditantur, quod is quibus medetur dies, nisi quod ratioratio

V ratione GKR (unde in hoc quae- dam2?) quaedam sanat illos, hos ipsa natura intellecto eo quod rem continet, illudillud continet X trp. B malum, quod opinatum sit esse maxumum, nequaquam esse tantum, ut vitam beatam possit evertere.

hoc igitur efficitur, ut ex illo necopinato plaga maior sit, non, ut illi putant, ut, cum duobus pares casus evenerint, is modo aegritudine adficiatur,aff. KR cui ille necopinato casus evenerit.

Itaque dicuntur non nulli in maerore, cum de hac communi hominum condicione audivissent, ea lege esse nos natos, ut nemo in perpetuum esse posset expers mali, gravius etiam tulisse. quocirca Carneades, ut video nostrum scribere Antiochum,anthiochum KR reprenderereprehendere KVc Chrysippumcrysippum X Chr. fr. eth. 487 solebat laudantem Euripideum carmen illud:Eurip. Hypsip. fr. 757 (S. Eur. ed. Arn. p. 62) Mortalis nemo est quem nonnon om. X add. K2Vc attingatattingit ω (attigit K) vix recte, cf. Mue. in Seyfferti Laelio p. 143 dolorMorbusque; multismultis Lb. multi sunt humandi liberi,Rursum creandi, morsquemors quae GK (morsquę) R1V (s in r. c) est finita omnibus.Quae generigenere X corr. V3 humano angorem nequicquam adferunt:adferant V2 Reddenda terrae est terra, tumtum tam Sey. nam Küh. vita omnibusMetenda ut fruges. sic iubet Necessitas.

negabat genus hoc orationis quicquam omnino ad levandam aegritudinem pertinere. id enim ipsum dolendum esse dicebat, quod in tam crudelem necessitatem incidissemus; nam illam quidem orationem ex commemorationeex commemoratione V (sed com in r. c) K2 ex quo memoratione K1R ex quo nemo ratione G alienorum malorum ad malivolos consolandoscf. Sen. ad Marc. 12, 5 esse accommodatam. Mihi vero longe videtur secus. nam et necessitas ferendae condicionis humanae quasi cum deo pugnare prohibetquohibet in cohibet corr. K1Rc cohibet GV1 prohibet V2 admonetque esse hominem, quae cogitatio magno opere luctum levat, et enumeratio exemplorum, non ut animum malivolorum oblectet, adfertur, sed ut ille qui maeret ferundum sibi id censeat, quod videat multos moderate et tranquille tulisse.

Omnibus enim modis fulciendi sunt, qui ruunt nec cohaerere possunt propter magnitudinem aegritudinis. ex quo ipsam aegritudinem λύπην ὰγπHN fere X (λ ex A V) Chrysippus quasiChrys. fr. eth. 485 solutionem totius hominis appellatamomnibus modis... 12 appellat putat.appellat amputat KR1V (cf. H et praef.) Quae tota poterit evelli explicata, utut aut V1 principio dixi,dixi cf. p. 329, 2sqq. causa aegritudinis; est enim nulla alia nisi opinio et iudicium magni praesentis atque urgentis mali.est... 15 mali itaque et dolor corporis, cuius est morsus acerrumus, perfereturperferetur X (cf. Po. comm. ad 1, 29) perfertur Vc spe proposita boni, et acta aetas honeste ac splendide tantam adfert consolationem, ut eos qui ita vixerint aut non attingat aegritudoaegritudo del. Dav. aut perleviter pungat animi dolor.

Sed ad hanc opinionem magni mali cum illa etiam opinio accessit oportere, rectum esse,rectū esse

esse scr. Vc ad officium pertinere ferreperferre V (sed per in r. rec) illud aegre quod acciderit, tum denique efficitur illa gravis aegritudinis perturbatio.tum ... 23 perturbatio om. H

ex hac opinione sunt illa varia et detestabilia generagenere KR1H lugendi: paedores,pedores KH cf. p. 331, 1 muliebres lacerationes genarum, pectoris feminum capitis percussiones;sed ... 26 percussiones H hinc ille Agamemno HomericusK 15 et idem Accianus scindens dolore identidemAccius fr. inc. 672 intonsam comam; in quo facetum illud Bionis, perinde stultissimum regem in luctu capillum sibi evellere, quasi calvitio maeror levaretur.

Sed haec omnia faciunt opinantes ita fieri oportere. itaque et Aeschinesaescinnes X corr. Vc inde cor. 77 Demosthenemdemostenem X (de- monstenem K) invehitur, quod is septimo die post filiae mortem hostias immolavisset. at quamquam excopiose X (ex del. V1 aut c) quam et copiose ς (et in r. B) rhetorice, quamcf. Hier. epist. 60, 14 (qui Cic. consolationem sequitur) copiose! quas sententias colligit, quae verba contorquet! ut licere quidvisquodvis V1 rhetori intellegas. quae nemo probaret, nisi insitum illud in animis haberemus, omnis bonos interitu suorum quam gravissime maerere oportere. ex hoc evenit, ut in animi doloribus alii solitudines captent, ut ait Homerus de Bellerophonte: Qui miser in campis maerens errabat AleisZ 201 Aleis Be- roaldus alienis (unde Vc errat, tum errat maerens Vrec) Ipse suum cor edens,edens V2M evidens X hominum vestigia vitans;vitas X corr. Vc et Nioba fingitur lapidea propter aeternum, credo, incf. Hier. epist. 60, 14 (qui Cic. consolationem sequitur) luctu silentium, Hecubamhaecubam X (he

c ubam V) autem putant propter animi acerbitatem quandam et rabiem fingi in canem esse conversam. sunt autem alii, quosquos V1 aut cR2 quo X in luctu cum ipsa solitudine loqui saepe delectat, ut illa apud EnniumEnn. Med. sc. 257 nutrix: Cupido cepit miseram nunc me proloquiCaelo atque terrae MedeaiMedeai Turn. Medeae miserias.

haec omnia recta vera debita putantes faciunt in dolore, maximeque declaraturdeclaratur hoc sana cf. Mue. (off. 1, 61) hoc quasi officii iudicio fieri, quod, si qui forte, cum se in luctu esse vellent, aliquid fecerunt humanius aut si hilarius locuti sunt, revocant se rursus ad maestitiam peccatique se insimulant, quod doleredolore K1V1 intermiserint. pueros vero matres et magistri castigare etiam solent, nec verbis solum, sed etiam verberibus, si quid in domestico luctu hilarius ab is factum est aut dictum, plorare cogunt. Quid? ipsa remissio luctus cum est consecuta intellectumqueintellectaque X corr. Vc estest om. K1 nihil profici maerendo, nonne res declarat fuisse totum illud voluntarium?

Quid ille Terentianusterentianus K2 mg. Vrec terrentianus X ipse se poeniens,poenitens (pen. K)X eὰγTON TεlMωPOγMεNOC fere X id est ἑαυτὸν τιμωρούμενος? Decrevi tantisperdecrevi

tant. V (prius t Vc) me minus iniuriae,Chremes,me ... 7 Chremes Vcin r. (s scr. V1) meo gnato facere, dum fiam miser. hic decernit, ut miser sit. num quis igitur quicquam decernit invitus? malo quidem me quovis dignum deputem— malo se dignum deputat, nisi miser sit. videsTer. 147. 8. 135 ergo opinionis esse, non naturae malum. Quid, quos resquid quod res H ipsa lugere prohibet? ut apud Homerum cotidianae neces interitusque multorum sedationem maerendi adferunt, apud quem ita dicitur: Namque nimis multos atque omni luce cadentisT 226 cadentis (ίπτουσιν) Man. carentis Cernimus, ut nemo possit maerore vacare.Quo magis est aequum tumulis mandare peremptosFirmo animo et luctum lacrimis finire diurnis.

Ergo in potestate est abicere dolorem, cum velis, tempori servientem. an est ullum tempus, quoniam quidem res in nostra potestate est, cuicui cum V non ponendae curae et aegritudinisadd. Dav. exς. aut aegritudinis aut curae del. alii (iam in V curaer sec. Str. ut vid.) causa serviamus?vides ... 22 serviamus constabat eos, qui concidentem volneribus Cn. Pompeium vidissent,GN. X cum in illo ipso acerbissimo miserrimoque spectaculo sibi timerent, quod se classe hostium circumfusos viderent, nihil aliud tum egisse, nisi ut remiges hortarentur et ut salutem adipiscerentur fuga; posteaquam Tyrum venissent, tum adflictari lamentarique coepisse. timor igitur ab his aegritudinem potuit repellere, ratio ab sapienti viroab sapienti viro Bentl. ac sapientia vera (def. Linde Era- nos XII p. 175) non poterit? Quid est autem quod plus valeat ad ponendum dolorem, quam cum est intellectum nilnihil KH profici et frustra esse susceptum? si igitur deponi potest, etiam non suscipi potest; voluntate igitur et iudicio suscipi aegritudinem confitendum est.si timor aliquoties ab aegritudine potest repellere ... 351, 6 est H

Idqueidque itaque K1 indicatur eorum patientia, qui cum multa sint saepe perpessi, facilius feruntferant X cf. praef. quicquid accidit, obduruissequeobduruisseque iam Tr. obduruisse quam X (e ex am corr. V2) iam sesesese V contra fortunam arbitrantur, ut ille apud Euripidem:Eur. Phrix. fr. 821 (Chrys. fr. eth. 482) Si mihi nunc tristis primum inluxisset diesNec tam aerumnoso navigavissemnavigassem X salo,Esset dolendi causa, ut iniecto eculeiFreno repente tactu exagitantur novo;Sed iam subactussubiactus GV1 (i del. 2) sub- iectus KRP miseriis optorpui.obt. KRc defetigatio igitur miseriarum aegritudines cum faciat leniores, intellegi necesse est non rem ipsam causam atqueipsam atque causam ω trp. Er. fontemfontem fon in r. Vc esse maeroris.

Philosophi summi nequedumneque nondum X corr. V3 tamen sapientiam consecuti nonne intellegunt in summo se malo esse? sunt enim insipientes, neque insipientia ullum maius malum est. neque tamen lugent. quid ita? quia huic generi malorum non adfingiturnon affingitur V (non af in r. Vc n ante g del. idem) nodfingitur R1 illa opinio, rectum esse et aequum et ad officium pertinere aegre ferre, quod sapiens non sis, quod idem adfingimus huic aegritudini, in qua luctus inest, quae omnium maxuma est.

itaque Aristoteles veteres philosophosArist. fr. 53 accusans, qui existumavissent philosophiam suis ingeniis esse perfectam, ait eos aut stultissimos aut gloriosissimos fuisse; sedsed si V se videre, quod paucis annis magna accessio facta esset, brevi tempore philosophiam plane absolutam fore.Aristoteles . .. 352, 3 fore libere redd. Lact. inst. 3, 28, 20 Theophrastus autem moriens accusasse naturam dicitur, quod cervis et cornicibus vitam diuturnam, quorum id nihil interesset, hominibus, quorum maxime interfuisset, tamtamen KR1 exiguam vitam dedisset; quorum si aetas potuisset esse longinquior, futurum fuisse ut omnibus perfectis artibus omni doctrina hominum vita erudiretur. querebaturquaerebatur VK2 quaerebat GK1 (quer-) R igitur se tum, cum illa videre coepisset, extingui. quid? ex ceteris philosophis nonne optumus et gravissumus quisque confitetur multa se ignorare et multamulta V2 ς multi sibi etiam atque etiam esse discenda?

neque tamen, cum se in media stultitia, qua nihilquia n. G1 est peius, haerere intellegant, aegritudine premuntur; nulla enim admiscetur opinio officiosi doloris. Quid, qui non putant lugendumlungendum GV1 (prius n eras.) iungen- dum KR viris?sqq. cf. Hier. epist. 60, 5 qualis fuit Q. Maxumusfuitque maxumus

G2 (quae G1) KV (

ss. m. 3) ac fortasse R1 (Q post fuit in r. m. al.) efferensefferrens GR1V filium consularem, qualis L. Pauluspaullus RG1 e corr. V1 (l eras.) cf.p. 263, 17; 274, 19; 457, 7 duobus paucislucius et marcus X diebus amissisamisis G1R1V1 filiis, qualis M. Cato praetore designato mortuo filio, quales reliqui, quos in Consolationeconsolationem G -ne V conlegimus.

quid hos aliud placavit nisi quod luctum et maerorem esse non putabant viri? ergo id, quod alii rectum opinantes aegritudini se solent dedere, id hi turpe putantes aegritudinem reppulerunt. ex quo intellegitur non in natura, sed in opinione esse aegritudinem.

Contra dicuntur haec: quis tam demens, ut sua voluntate maereat? natura adfert dolorem, cui quidem Crantor, inquiunt, vester cedendum putat; premit enim atque instat, nec resisti potest. itaque Oileusoileus V ille apud Sophoclem, qui Telamonem antea de Aiacis mortemorte V consolatus esset, is cum audivissetaudisset K de suo, fractus est. de cuius commutata mente sic dicitur: Nec vero tanta praeditus sapientiaSoph.fr. 666 Quisquam est,quisquamst edd. qui aliorum aerumnam dictis adlevansNon idem, cum fortuna mutata impetumConvertat,convertit Sey. clade ut subita X corr. ς clade subita frangatur sua,Ut illa ad alios dicta et praecepta excidant.ex p. G2 haec cum disputant, hoc student efficere, naturae obsisti nullo modo posse; idemiidem Ern. (idem tamen Phil. 2, 91 al.) hi (= i cf. praef.) ω et Sey. tamen fatentur graviores aegritudines suscipi, quam natura cogat. quae est igitur amentia—? ut nos quoque idem ab illisillis Urs. ex ς allis requiramus.

Sed plures sunt causae suscipiendi doloris: primum illa opinio mali, quo viso atque persuaso aegritudoaegritudo add. Vc insequitur necessario. deinde etiam gratum mortuis se facere, si graviter eos lugeant, arbitrantur.sed ... 16 arbitrantur H accedit superstitio muliebris quaedam; existumant enim diis inmortalibus se facilius satis facturos, si eorum plaga perculsi adflictos se et stratos esse fateantur. sed haec inter se quam repugnent, plerique non vident. laudant enim eos, qui aequo animo moriantur; qui alterius mortem aequo animo ferant, eos putant vituperandos. quasi fieri ullo modo possit, quod in amatorio sermone dici solet, ut quisquam plus alterum diligat quam se.

praeclarumseipsū G illud est et, si quaeris, rectum quoque et verum, ut eos, qui nobis carissimi esse debeant, aeque ac nosmet ipsos amemus; utut ς at X (ad K) vero plus, fieri nullo pacto potest. ne optandum quidem est in amicitia, ut me ille plus quam se, ego illumullum V plus quam me; perturbatio vitae, si ita sit, atque officiorum omnium consequatur. sed de hoc alias; nuncsed ... 354, 1 alias. nunc H illud satis est, non attribuereatribuere G1R1V1 ad amissionem amicorum miseriam nostram, ne illos plus quam ipsiipse K velint, si sentiant, plus certe quam nosmet ipsos diligamus. Nam quod aiunt plerosque consolationibus nihil levari adiunguntque consolatores ipsos confiteri se miseros, cum ad eos impetum suum fortunafortuna add. V2 om. X converterit, utrumque dissolvitur. sunt enim ista non naturae vitia, sed culpae. stultitiamstultitia X corr. V2 autem accusare quamvis copiose licet. nam et qui non levantur, ipsi se ad miseriam invitant, et quiadd. Dav. suos casus aliter ferunt atque utut ad G1 auctores aliis ipsi fuerunt, non suntsunt solum G1 vitiosiores quam fere plerique, qui avari avaros, gloriae cupidos gloriosi reprehendunt. est enim proprium stultitiae aliorum vitia cernere, oblivisci suorum.

Sed nimirum hoc maxumemaxumum X

me ss. B est exprimendum,exprimendum X (con- fessio adversariis exprimenda est cf. Verr. 4, 112 Liv. 21, 18, 5 Lucan. 6, 599 manibus exprime verum) experimentum (et antea maxumum) edd. (sed hoc uerbum Tullianum non est, illudque hanc—diuturna ratione conclusum, non ex experientia sumptum) cum constet aegritudinemaegritudinem V -ne GKR vetustate tolli,tollit X sed ult. t eras. V hanc vim non esse in diediē V positam, sed in cogitatione diuturna.diurna X corr. B1 ς nam si et eadem res est et idem est homo, qui potest quicquam de dolore mutari, si neque de eo, propter quod dolet, quicquam est mutatum neque de eo, quiqui quod G1 dolet? cogitatio igitur diuturnadiurna X corr. B1 ς nihil esse in re mali dolori medetur, non ipsa diuturnitas.

Hic mihi adferunt mediocritates.mediocritas X -tates Vc Non. quae si naturales sunt, quid opus est consolatione?at hae mihi afferentur med.... 24 consolatione Non. 29, 27 natura enim ipsa terminabit modum; sin opinabiles, opinio tota tollatur.

Satis dictum esse arbitror aegritudinem esse opinionem mali praesentis,satis arbitror dictum esse ... 355, 1 praesentis H in qua opinione illud insit, ut aegritudinem suscipere oporteat.

additur ad hanc definitionem a Zenone recte, ut illa opinio praesentis mali sit recens. hoc autem verbum sic interpretantur, ut non tantum illud recens esse velint, quod paulo ante acciderit, sed quam diu in illo opinato malo vis quaedam insit, utut ς et X vigeat et habeat quandam viriditatem, tam diu appelleturappellatur K recens. ut Artemisia illa, Mausoli Cariae regis uxor, quae nobile illud Halicarnasialicarnasi X fecit sepulcrum, quam diu vixit, vixit in luctu eodemque etiam confecta contabuit. huic erat illa opinio cotidie recens; quae tum denique non appellaturappellabatur X corr. V2 recens, cum vetustate exaruit.

Haec igitur officia sunt consolantium, tollere aegritudinem funditus aut sedare aut detrahereaut detr. V (ss. 2) quam plurumum aut supprimere nec pati manare longius aut ad alia traducere.

sunt qui unum officium consolantiscons

olantis R1 consulantis GK1V1 putentputent docere Lb. Cleanthes fr. 576 malum illud omnino non esse, ut Cleanthi placet; sunt qui non magnum malum, ut Peripatetici; sunt qui abducant a malis ad bona, ut Epicurus; sunt qui satissatis om. G1 putent ostendere nihil inopinatiinopinanti GRV1 (n exp. c) opinanti K accidisse, ut Cyrenaicilac. stat. Po. ut Cyrenaici pro nihil mali (nihil a mali V1) Dav. cogitari potest: ut Cyr. atque hi quoque, si verum quaeris, efficere student ut non multum adesse videatur aut nihil mall. Chr. cf. § 52–59. 61 extr. Chrys. fr. eth. 486 nihil mali. Chrysippus autem caput esse censet in consolando detraheredetra in r. Vc illam opinionem maerentis, qua semaerentis se X (mer. KR) qd add. V2 maerentis si vel maerentl si ς (sed sec. Chr. omnes qui maerent in illa opinione sunt; non recte p. 275, 19 confert Va. Op. 1, 70) qua Po. officio fungi putet iusto atque debito. sunt etiam qui haec omnia genera consolandi colligantabducunt... 21 putant... 356, 2 colligunt X 356, 2 colligant V2 abducant et putent Ern. (obloq. Küh. Sey. cf. tamen nat. deor. 2, 82 al.). inconcinnitatem modorum def. Gaffiot cf. ad p. 226, 23 —alius enim alio modo movetur—, ut fere nos in Consolatione omniaomnia bis scripsit, prius erasit G omnia exp. et in mg. scr. fecimus. omne genus consolandi Vc in consolationem unam coniecimus; erat enim in tumore animus, et omnis in eo temptabatur curatio. sed sumendum tempus est non minus in animorum morbis quam in corporum; ut Prometheus ille Aeschyli, cui cum dictum esset: Atqui, Prometheu, te hoc tenere existimo,Mederi posse rationemratione ratione G1RV1 (alterum exp. G2V1 ratione rationem K1 (ratione del. K2) orationem Stephanus (ft. recte cf. λόγοι) iracundiae,v. 377 respondit: Siquidem quiquiet ss. Vc tempestivam medicinam admovensNon adgravescensadgr.

ss. Vc volnus inlidat manu.manus X s exp. V

Erit igitur in consolationibus prima medicina docere aut nullum malum esse aut admodum parvum, altera etprius et om. G1 de communi condicione vitae et proprie,propriae G1KVH (sim. 358, 6) si quid sit de ipsius qui maereat disputandum, tertiatertiam H summam esse stultitiam frustra confici maerore, cum intellegas nihilnil G posse profici. nam Cleanthescleantes X (24 GK1) Cl. fr. 577 quidem sapientem consolatur, qui consolatione non eget. nihil enimenim om. G1 esse malum, quod turpe non sit, si lugenti persuaseris, non tu illi luctum, sed stultitiam detraxeris;erit... 21 detraxeris (sine 18 nam... 19 eget) H alienum autem tempus docendi. et tamen non satis mihi videtur vidisse hoc Cleanthes, suscipi aliquando aegritudinem posse ex eo ipso, quod esse summum malum Cleanthessuscipi... 24 Cleanthes om. K Cleanthes del. Ba. sed cf. Va. Op. 2, 130. 409 ipse fateatur. quid enim dicemus, cum SocratesAisch. Socr. fr. 10 D. Aug. civ. 14, 8 Alcibiadi persuasisset, ut accepimus, eum nihil hominis esse nec quicquam inter Alcibiadem summo loco natum et quemvis baiolum interesse, cum se Alcibiades adflictaret lacrimansque Socrati supplex esset, ut sibi virtutem traderet turpitudinemque depelleret,illam ante dep. add. V2 —quid dicemus, Cleanthe?acleanthe V (356, 23 cl. in r. V2) o cleanthe Str. p. 58 tumtum (cf. 356, 23 aliquando)] num edd. aegritudinem X corr. K1RcV1 in illa re, quae aegritudine Alcibiadem adficiebat, mali nihil fuisse?

quid? illa Lyconis qualiaquia GRV1 (a eras.) sunt? qui aegritudinem extenuans parvis ait eam rebus moveri, fortunae et corporis incommodis, non animi malis.mali X corr. V2 quid ergo? illud, quod Alcibiades dolebat, non ex animi malis vitiisque constabat? ad Epicuri consolationem satis est ante dictum.

nene n

onne K (ss. 2) illa quidem firmissima consolatio est, quamquamquamquam quidquam K1 et usitata est et saepe prodest: non tibi hoc soli. prodest haec quidem, ut dixi,dixi p. 345, 13 sed nec semper nec omnibus; sunt enim qui respuant; sed refert, quo modo adhibeatur. ut enimenim om. G1 tulerit quisque eorum qui sapienter tulerunt, non quo quisque incommodo adfectus sit, praedicandum est. Chrysippicrys. KR chris. G ad veritatem firmissima est, ad tempus aegritudinis difficilis. magnum opusopus ς onus X est probare maerenti illum suo iudicio et, quod sese exp. V2 ita putet oportere facere, maerere. Nimirum igitur, ut in causis non semper utimur eodem statu—sic enim appellamus controversiarum genera—, sed ad tempus, ad controversiae naturam, ad personam accommodamus, sic in aegritudine lenienda, quamlenienda. nam quam X nam del. ς quisque curationem recipere possit, videndum est.nimirum ... 26 est H

Sed nescio quo pacto ab eo, quod erat a tea te ante K propositum, aberravit oratio. tu enim de sapiente quaesieras, cui aut malum videri nullum potest, quod vacet turpitudine, aut ita parvum malum, ut id obruatur sapientia vixque appareat, quiqui add. V2 nihil opinione adfingat adsumatque ad aegritudinem nec id putet esse rectum,tum post rectum add. Vc se quam maxume excruciari luctuque confici, quo pravius nihil esse possit. edocuit tamen ratio, ut mihi quidem videtur, cum hoc ipsum proprie non quaereretur hoc tempore, numnum Vx nunc X num quid We. sed cf. Mue. quod esset malum nisi quod idem dici turpe posset, tamen ut videremus,viderimus V1 quicquid esset in aegritudine mali, id non naturale esse, sed voluntario iudicio et opinionis errore contractum.

Tractatumtractum GV1 est autem a nobis id genus aegritudinis, quod unum est omnium maxumum, ut eo sublato reliquorum remedia ne magnopere quaerenda arbitraremur. sunt enim certa, quae de paupertate certa, quae de vita inhonorata et ingloria dici soleant; separatim certae scholae sunt de exilio, de interitu patriae, de servitute, de debilitate,dibilitate R1V1 de caecitate, de omni casu, in quo nomen poni solet calamitatis.calamitatis tatis Vc in r. haec Graeci in singulas scholas et in singulos libros dispertiunt; opus enim quaerunt (quamquam plenae disputationesplanae disputationis ω corr. Turn. delectationis summae. Tamen V (mae T atque ultima hasta litterae m antecedentis in r. 2) delectationis sunt);

et tamen, ut mediciuti

medici K (er. n) toto corpore curando minimae etiam parti, si condoluit, medentur, sic philosophia cum universam aegritudinem sustulit, sustulit aegritudinem sustulit tamen si X (sustullit G1V1 condoluit tamen si K1 medenturaegr. sustulit add. c) corr. Keil, Quaest. Tull. p. XVIII etiam, si quis error alicundealicunde Ern. aliunde extitit, si paupertas momordit, si ignominia pupugit,pupigit G1R1V1 si quid tenebrarum obfudit exilium,exsilium GV1 aut eorum quaequaeque (quaeque G) modo X corr. ς modo dixi si quidsi quid sicut K extitit. etsi singularum rerum sunt propriae consolationes, de quibus audies tu quidem, cum voles. sed ad eundem fontem revertendum est, aegritudinem omnem procul abesse a sapiente, quod inanis sit, quod frustra suscipiatur, quod non natura exoriatur, sed iudicio, sed opinione, sed quadam invitatione ad dolendum, cum id decreverimus ita fieri oportere.

Hoc detracto, quod totum est voluntarium, aegritudo erit sublata illailia ita G1 maerens, morsus tamentamen tantum Bentl. sed cf. p. 323, 11 quo Cic. hic respicit et contractiuncula quaedamcontractiuncuculae quaedam (quadam G quandam V1) relinquentur ω Non. (relincuntur) corr. Bentl. cf. 9 hanc et Sen. ad Marc. 7, 1 animi relinquetur.hoc... 9 relinquentur Non. 92, 24 hanc dicant sane naturalem, dum aegritudinis nomen absit grave taetrum funestum, quod cum sapientia esse atque, ut ita dicam, habitare nullo modo possit. At quaeat quae Bentl. atque stirpes sunt aegritudinis, quam multae, quam amarae! quae ipsoipso om. V trunco everso omnes eligendaeelidendae R2 sunt et, si necesse erit, singulis disputationibus. superest enim nobis hoc, cuicuimodicuicuimodi cuiusmodi V3 est, otium. sed ratio una omnium est aegritudinum, plurased plura H nomina. nam et invidere aegritudinis est et aemulari et obtrectare et misereri et angi, lugere, maerere, aerumna adfici, lamentari, sollicitari,sollicitari add. G2 dolere,dolore V in molestia esse, adflictari, desperare.

Haec omnia definiunt Stoici, eaque verba quae dixi singularum rerumSt. fr. 3, 419 sunt, non, ut videntur, easdem res significant, sed aliquid differunt; quod alio locoalio loco cf. IV, 16 fortasse tractabimus. haechae V2 sunt illae fibrae stirpium, quas initio dixi, persequendae et omnes eligendae,et 25 eligendae X (cf. Colum. 4, 5 Varro rust. 1, 47) eliciendae Vc ne umquam ulla possit existere. magnum opus et difficile, quis negat? quid autem praeclarum non idem arduum? sed tamen id se effecturam philosophia profitetur, nos modo curationem eius recipiamus.denique ratio una ... 360, 3 recipiamus H

Verum haec quidemverum quidem haec ω corr. We. actenus K1R1 hactenus, cetera, quotienscumque voletis, et hoc loco et aliis parata vobis erunt.

Cum multis lociscum multis locis om. R1 spatio rubricatori relicto (add. R2), pallidiore atramento add. K1? cf. praef. nostrorum hominum ingenia virtutesque, Brute, soleo mirari, tum maxime in is studiis, quae sero admodumadmodum V1(?) expetita in hanc civitatem e Graecia transtulerunt. nam cum a primo urbis ortu regiisgraegiis R1 institutis, partim etiam legibus auspicia, caerimoniae, comitia, provocationes, patrum consilium,consilium. V1 equitum peditumque discriptio, tota res militaris divinitus essetesse KR1 constituta, tum progressio admirabilis incredibilisque cursus ad omnem excellentiam factus est dominatu regio re p.res p. X liberata. nec vero hic locus est, ut de moribus institutisque maiorum et disciplina ac temperatione civitatis loquamur; aliis haec locis satis accurate a nobis dicta sunt maximeque in is sex libris, quos de re publica scripsimus.

hoc autem loco consideranti mihi studia doctrinae multa sanesanae GK sane RV occurrunt, cur ea quoque arcessita aliunde neque solum expetita, sed etiam conservata et culta videantur. erat enim illis paene in conspectu praestanti sapientia et nobilitate Pythagoras, qui fuit in Italia temporibus isdem quibus L. Brutus patriam liberavit, praeclarus auctor nobilitatis tuae. Pythagorae autem doctrina cum longe lateque flueret, permanavisse mihi videtur in hanc civitatem, idque cum coniectura probabile est, tum quibusdam etiam vestigiis indicatur. quis enim est qui putet, cum floreret in Italia Graeciagraeciae X potentissumis etet s. v. add. V1? maximis urbibus, ea quae magna dicta est, in isque primum ipsius Pythagorae, deindedein K1 posteapythagorae deinde postea add. Vc in mg. Pythagoreorumpytagorae

orum G (e del. 2) pythagoraeorum ex -reorum ter Vc tantum nomen esset, nostrorum hominum ad eorum doctissimas voces aures clausas fuisse?

quin etiam arbitror propter Pythagoreorum admirationem Numam quoque regem Pythagoreumpythagoreorum K1 pythagoreum

V a posterioribus existimatum. nam cum Pythagorae disciplinam et institutainstituta ς constituta X cognoscerent regisque eius aequitatem etet s. v. add. V1 sapientiam a maioribus suis accepissent, aetatesaetas R1 autem et tempora ignorarent propter vetustatem, eum, qui sapientia excelleret, Pythagorae auditorem crediderunt fuisse. et de coniectura quidem hactenus. vestigia autem Pythagoreorum quamquam multa colligi possunt, paucis tamen utemur, quoniam non id agitur hoc tempore. nam cum carminibus soliti illi esse dicantur et praeceptadel. Dav.2 (opponuntur inter se carmina et cantus ut 28 cf. de orat. 3, 197) quaedam occultius tradere et mentes suas a cogitationum intentione cantu fidibusquefid

elibusque K (corr. in fidibusque2) ad tranquillitatem traducere, gravissumus auctor in Originibus dixitfr. 118 cf. 218, 17 Cato morem apud maiores hunc epularum fuisse, ut deinceps, qui accubarent, canerent ad tibiam clarorum virorum laudes atque virtutes; ex quo perspicuum est et cantus tum fuisse discriptosrescriptos GKR

rescripto suo cum s. V (

V2) discriptos Sey. vocum sonis et carmina.

quamquam id quidem etiam duodecim tabulae declarant,tb. 8, 1 Br. condi iam tum solitum esse carmen; quod ne liceret fieri adad X in V2 alterius iniuriam,iniuriam

infamiam add. V2 (sed C. non ut rep. 4, 12 ipsa legis verba affert) legelegem V1 (m. del. 2) longe K sanxerunt. nec vero illud non eruditorum temporum argumentum est, quod et deorum pulvinaribus et epulis magistratuum fides praecinunt, quod proprium eius fuit, de qua loquor, disciplinae. mihi quidem etiam Appiiappii+ tuberonem K1 (etiam+), reliqua in mg. add. Kc Caeci carmen, quod valde Panaetius laudat epistola quadam, quae est ad Q.ad Q. Vrec ς atque X Tuberonem, Pythagoreumpythagoreorum X corr. V2? videtur. multamultae GR1 (corr. 1 ) V1 (corr. 2?) etiam sunt in nostris institutis ductaductis ducta K autc ab illis; quae praetereo, ne ea, quae repperisseperperisse X peperisse K2 ς repperisse Dav. (cf. nat. deor. 2, 16) ipsi putamur, aliunde didicisse videamur.aliunde didicisse videamur post 13 nostros habet X. suo loco posuit Vc

Sed ut ad propositumpositum G1 redeat oratio, quam brevi tempore quot et quanti poëtae, qui autem oratores extiterunt! facile ut appareat nostros omnia consequi potuisse, simul utut

et V2 velle coepissent.

Sed de ceteris studiis alio loco et dicemus, si usus fuerit, et saepe diximus. sapientiae studium vetus id quidem in nostris, sed tamen ante Laelii aetatem et Scipionis non reperio quos appellare possim nominatim. quibus adulescentibus Stoicum Diogenen et Academicum Carneadem video ad senatum ab Atheniensibus missos esse legatos, qui cum rei publicae nullam umquam partem attigissent essetqueesseque V1 eorum alter Cyrenaeuscyreneus GKR (cyręn.) alter Babylonius, numquam profecto scholis essent excitati neque ad illud munusmunus legationis ss. Vrec electi, nisi in quibusdam principibus temporibus illis fuissent studia doctrinae. qui cum cetera litteris mandarent, alii ius civile, alii orationes suas, alii monumentamonomenta GR1 (corr. 1) V maiorum, hanc amplissimam omnium artium, bene vivendi disciplinam, vita magis quam litteris persecuti sunt.

itaque illius verae elegantisque philosophiae, quae ducta a Socrate in Peripateticis adhuc permansit et idem alio modo dicentibus Stoicis, cum Academici eorum controversias disceptarent,disceptare R1 nulla fere sunt autaut ς ac X pauca admodum Latina monumenta sive propter magnitudinem rerum occupationemque hominum,hominum ς omnium X sive etiam quod imperitis ea probari posse non arbitrabantur,arbitr

antur G1 cum interim illis silentibus C. Amafiniusamifinius X (corr. R1?) extitit dicens, cuius libris editis commota multitudo contulit se ad eameam ex eandem K2 eadem R1 (

add. 2) potissimum disciplinam, sive quod erat cognitu perfacilis, sive quod invitabanturinvitabantur ς invitabatur X cf. fin. 1, 25 inlecebris blandis voluptatis, sive etiam, quia nihil erat prolatum melius, illud quod eraterat R1 tenebant.tenebant V1

post Amafiniumammafinius K1 (alt. m eras.) autem multi eiusdem aemuli rationis multa cum scripsissent, Italiam totam occupaverunt, quodque maxumum argumentum est non dici illa subtiliter,sumtiliter GV1 quod et tamet tam Dav. etiam X facile ediscantur et ab indoctis probentur, id illi firmamentum esse disciplinae putant.

Sed defendat, quodquod ς Vrec quo X quisque sentit; sunt enim iudicia libera: nos institutum tenebimus nullisquenulliusque Bentl. sed cf. 441, 25 unius disciplinae legibus adstricti, quibus in philosophia necessario pareamus, quid sit in quaque re maxime probabile, semper requiremus.requiremus cf. nat. deor. 2, 96 quod cum saepe alias, tum nuper in Tusculano studiose egimus. itaque expositis tridui disputationibusdiscipulationibus G1 quartus dies hoc libro concluditur. ut enim in inferiorem ambulationem descendimus, quod feceramus idem superioribus diebus, acta res est sic:

Dicat, si quis volt, qua de re disputari velit.

Non mihi videtur omniomnia X corr. K2R1V() animi perturbatione posse sapiens vacare.

Aegritudineaegritudine

V quidem hesterna disputatione videbatur, nisi forte temporis causa nobisnobis ς novis Gr. novi X (nōvi Vrec) adsentiebare.absenti

abare G (

2) asentiabare R1 (ass. 2?) asentiabaere V1 assentiebare KVrec

Minime vero; nam mihi egregieaegregiae X (agr- V1 -ie G) probata est oratio tua.

Non igitur existumas cadere in sapientem aegritudinem?

Prorsus non arbitror.

Atqui, si ista perturbare animum sapientis non potest, nulla poterit. quid enim? metusne conturbet? atat ς et X earum rerum est absentium metus, quarum praesentium est aegritudo; sublataet sublatus KR igitur aegritudine sublatus est metus. restant duae perturbationes, laetitia gestiens et libido; quae si non cadent in sapientem, sempersemper Kc ex sip mens erit tranquilla sapientis.

Sic prorsus intellego.

Utrum igitur mavis? statimne nos velavela add. G2 facere an quasi e portu egredientisaegridientis V1 paululum remigare?

Quidnam est istuc? non enim intellego.

Quia Chrysippus et Stoici cum de animi perturbationibusSt. fr. 3, 483 disputant, magnam partem in hishis is? partiendis et definiendis occupati sunt, illa eorum perexigua oratio est, qua medeantur animis nec eos turbulentos esse patiantur, Peripatetici autem ad placandos animos multa adferunt, spinas partiendi et definiendi praetermittunt. quaerebam igitur, utrum panderem vela orationisvela orationis Vc (vela or in r.) ς velorationis GKR (o

R2) statim an eam ante paululum dialecticorum remis propellerem.propellerem

propalarem K2

Isto modo vero; erit enim hoc totum, quod quaero, ex utroque perfectius.

Est id quidem rectius;

sed post requires, si quid fuerit obscurius.

Faciam equidem; tu tamen, ut soles, dices ista ipsa obscura planius quam dicuntur a Graecis.

Enitar equidem, sed intento opus est animo, nene nemo K1 omnia dilabantur, si unum aliquid effugerit. Quoniam, quae Graeci πάθη vocant, nobis perturbationespathe X perturbationes cf. Aug. civ. 14, 5 appellari magis placet quam morbos, in his explicandis veterem illam equidem Pythagorae primum, dein Platonis discriptionem sequar, qui animum in duas partes dividunt: alteram rationis participem faciunt,fiunt K1 alteram expertem; in participe rationis ponuntponunt Vrec ς ponant X tranquillitatem, id est placidam quietamque constantiam, in illa altera motus turbidos cumcum We. tum irae tum cupiditatis, contrarios inimicosque rationi.

sit igitur hichic K1 fons; utamur tamen in his perturbationibus describendisdiscrib. Mue. sed cf. Th. l. l. 5, 663 Stoicorum definitionibus et partitionibus,parti

cipationibus R1 particionibus GVH qui mihi videntur in hac quaestione versari acutissime.

Est igitur Zenonis haec definitio, ut perturbatioZeno fr. 205 sit, quod πάθος πατOC K patos R (πex

) πλTωC H ille dicit, aversa aa om. V1 (add. c) recta ratione contra naturam animi commotio. quidam brevius perturbationem esse adpetitum vehementiorem, sed vehementiorem eum volunt esse, qui longius discesserit a naturae constantia. partes autem perturbationum volunt ex duobus opinatis bonis nasci et ex duobus opinatis malis; ita esse quattuor, ex bonis libidinem et laetitiam, ut sit laetitia praesentium bonorum, libido futurorum, ex malis metum et aegritudinem nasci censent, metum futuris, aegritudinem praesentibus; quae enim venientia metuuntur, eadem adficiunt aegritudineaegritudinem K (corr. 2) RH instantia.

laetitia autem et libido in bonorum opinione versantur, cum libido ad id, quod videtur bonum, inlectainlecta ς iniecta X etsqq. cf. Barlaami eth. sec. Stoicos 2, 11 qui hinc haud pauca adsumpsit. inflammata rapiatur, laetitia ut adepta iam aliquid concupitum ecferatur et gestiat. naturanatura ς Vrec naturae X (-re K) enim omnes ea,Stoic. fr. 3, 438 quae bona videntur, secuntur fugiuntque contraria; quam ob rem simul obiecta species estspeciei est H speci est KR (

add. c) speciest GV cuiuspiam, quod bonum videatur, ad id adipiscendum impellit ipsa natura. id cum constanter prudenterque fit, eius modi adpetitionem Stoici βούλησιν BOγλAHClN KR boγλHC

in G boγαHCin V appellant, nos appellemusappellemus We. appellamus X (apell

G) cf. v. 26, fin. 3, 20 voluntatem, eameam iam V illi putant in solo esse sapiente; quam sic definiunt: voluntas est, quae quid cum ratione desiderat. quae autem ratione adversanteadversante Po. (cf. p.368, 6; 326, 3; St. fr. 3, 462 ἀπειθῶς τῷ λόγῳ ὠθούμενον ἐπὶ πλεῖον adversa X (d del. H1) a ratione aversa Or. incitata est vehementius, ea libido est vel cupiditas effrenata, quae in omnibus stultis invenitur.

itemque cum itaita om. H movemur, ut in bono simus aliquo, dupliciter id contingit. nam cum rationecuratione K1 (ũ2) animus movetur placide atque constanter, tum illud gaudium dicitur; cum autem inaniter et effuse animus exultat, tum illa laetitia gestiens vel nimia dici potest, quam ita definiunt: sine ratione animi elationem. quoniamque,quoniam quae X praeter K1 (quae del. Vrec) ut bona natura adpetimus,app. KR2? (H 367, 24) sic a malis natura declinamus, quae declinatio si cumdel. Bentl. ratione fiet, cautio appelletur,appellatur K1Vrec ς eaque intellegatur in solo esse sapiente; quae autem sine ratione et cum exanimatione humili atque fracta, nominetur metus; est igitur metus a a Gr.(?) ς om. X ratione aversa cautio.cautioCic. dicere debebat: declinatio

praesentis autem mali sapientis adfectio nulla est, stultorumstultorum Dav. stulta autem aegritudo est, eaqueeaque Ba. ea qua X (ea qu

e M1) adficiuntur in malis opinatis animosque demittunt et contrahunt rationi non obtemperantes. itaque haec prima definitiodifin. V est, ut aegritudo sit animi adversante ratione contractio.itaque ... 6 contractio Non. 93, 1 sic quattuor perturbationes sunt, tres constantiae, quoniamcf. Aug. civ. 14, 8 aegritudini nulla constantia opponitur.

Sed omnes perturbationes iudicio censent fieri etSt. fr. 3, 380 et 393 opinione. itaque eas definiunt pressius, ut intellegatur, non modo quam vitiosae,vitiose GKR sed etiam quam in nostra sint potestate. est ergoergo igitur Hς aegritudoaegritudo om. G1 add. 1 et 2 opinio recens mali praesentis, in quo demitti contrahique animo rectum esse videatur, laetitia opinio recens boni praesentis, in quo ecferriecferri haec ferri VKc (eff. K2) rectum esse videatur,laetitia...15 videatur om. G1, add. G2 in mg. inf. (lemmata laetitia metus adscr. 1 cf. praef.) metus opinio impendentis mali, quod intolerabileintollerabile V esse videatur, libidolubido K, in lib. corr. G1 (libido etiam in mg.) R1 opinio venturi boni, quod sit ex usu iam praesens esse atque adesse.

sed quae iudicia quasque opiniones perturbationum esse dixi, non in eis perturbationes solum positas esse dicunt, verum illa etiametiam ilia H quae efficiuntur perturbationibus, ut aegritudo quasi morsum aliquem doloris efficiat, metus recessum quendam animi et fugam, laetitia profusam hilaritatem, libidolubido Kx li

bido R effrenatameffrenata X corr. K2Rc adpetentiam. opinationem autem, quam in omnis definitiones superiores inclusimus, volunt esse inbecillam adsensionem.

Sed singulisin singulis G (exp. 2) perturbationibus partes eiusdem generis plures subiciuntur, ut aegritudini invidentia— utendum est enim docendidicendi V1 causa verbo minus usitato, quoniam invidia non in eo qui invidet solum dicitur, sed etiam in eo cui invideturut... 369, 3 invidetur Non. 443, 19 —, aemulatio, obtrectatio, misericordia, angor, luctus, maeror, aerumna, dolor, lamentatio, sollicitudo, molestia, adflictatio,adflectatio K1R1 desperatio, et si quae sunt de genere eodem. sub metum autem subiecta sunt pigritia, pudor, terror, timor, pavor, exanimatio,examinatio GK1 conturbatio, formido, voluptativoluptatis X -ti ς vol

uptatis V (ss. rec) malivolentia... 9 similia Non. 16, 24 s. l. lactare (sed in textu laetans) malev. hic 370, 21 et 395, 6 X maliv. hic Non. (370, 21 R2) malivolentia laetanslaetari H malo alieno,laet. m. al. addit C., ut appareat cur mal. voluptati subiciatur delectatio, iactatio et similia, lubidinilibidinis Vrec inimicitiae Non. ira, excandescentia, odium, inimicitia, discordia,ludisne ira... inimicitiae discordia Non. 103, 12 indigentia, desiderium et cetera eius modi. HaecSt. fr. 3, 415. 410. 403. 398 cf. om- nino fr. 391–416, quae graecas harum definitionum formas exhibent. autem definiunt hoc modo: invidentiam esse dicunt aegritudinem susceptam propter alterius res secundas, quae nihil noceant invidenti.

(nam si quiqui quid K1 (d eras.) RH doleat eius rebus secundis a quo ipse laedatur, non recte dicatur invidere, ut si Hectorihaectori X (ut ... Agamemno om. H) Agamemno; qui autem, cui alterius commodacomoda GRV1 nihil noceant, tamen eum doleat is frui, isfrui is Rrec ς frui se GR1V (se exp. rec) K2 fuisse K1 invideat profecto.) aemulatio autem dupliciter illa quidem dicitur, ut et in laude et in vitio nomen hoc sit; nam et imitatio virtutis aemulatio dicitur— sed ea nihil hoc loco utimur; est enim laudis—, etet om. G est aemulatio aegritudo,est aegritudo aemulatio G1 si eoeo ea H quod concupierit alius potiatur, ipse careat. obtrectatio autem est, ea quam intellegi ζηλοτυπίαν zelotypian GRV (n ut sequens u in r.) H (i pro y) zeloτypiam K volo, aegritudo ex eo, quod alter quoque potiatur eo quod ipse concupiverit.

misericordia est aegritudo ex miseria alterius iniuriainiuria K laborantis (nemo enim parricidaepatricidae G1V aut proditoris suppliciosubpl. KH misericordia commovetur); angor aegritudo premens, luctus aegritudo ex eius qui carus fuerit interitu acerbo, maeror aegritudo flebilis, aerumna aegritudo laboriosa, dolor aegritudo crucians, lamentatio aegritudo cum eiulatu, sollicitudo aegritudo cum cogitatione, molestia aegritudo permanens, adflictatioadflictio V (G1 in lemmate mg.) aegritudo cum vexatione corporis, desperatio aegritudo sine ulla rerum expectatione meliorum. Quae autem subiecta sunt sub metum, ea sic definiunt: pigritiam metum consequentis laboris,.

. . terrorem metumpudorem metum dedecoris add. Sey. (αἰσχύνη φόβος ἀδοξίας pudorem metum sanguinem diffundentem Bai. (cf. Gell. 19, 6); quae coniungenda videntur: pudorem metum dedecoris sanguinem diffundentem concutientem, ex quo fit ut pudorem rubor, terrorem pallor et tremor et dentium crepitus consequatur,laboris; Terrorem metum mali adp. K1 Terrorem in Timorem corr. et verba terrorem ... 15 consequatur in mg. add. K2 timorem metummetu

mientem V (

add. rec) metu mentem GKRH mali adpropinquantis, pavorem metummali... 16 metum add. G2 in mg. mentem locoloquo K1 moventem, ex quo illud Ennius:ennius X enni VrecMς (et We. coll. nat. deor. 2, 60 fat. 35 off. 2, 89 al.) Enn. Alcm. 23 tum pavor sapientiam omnem miomne mmihi (vel mihi omnem) exanimato expectorat fere de orat. 3, 154. 218 Non. 16, 7. omnem mihi ex anima expectaret X (expectorat K2 expectoret B ex- pelleret Vrec) exanimato expectoratex ... 18 expectorat om. H , exanimationem metum subsequentem et quasi comitem pavoris, conturbationem metum excutientem cogitata, formidinem metum permanentem.

Voluptatis autem partes hoc modo describunt,descr. cf. 366, 18 describit K1 ut malevolentia sit voluptas ex malo alterius sine emolumento suo, delectatiodeclaratio K1 voluptas suavitate auditus animum deleniens; et qualis est haec aurium, tales sunt oculorum et tactionumsunt toculorum et actionum Non. L 1 sunt et ocul. B

adorationum K1 et odorationum et saporum,qualis haec ... 3 saporum Non. 227, 9 quae sunt omnes unius generis ad perfundendum animum tamquam inliquefactae voluptates. iactatio est voluptas gestiens et se efferens insolentius.

Quae autem libidini subiecta sunt, ea sic definiuntur, ut ira sit libido poeniendipoen. ex pen. V2 pun. HVrec eius qui videatur laesisse iniuria, excandescentia autem sit ira nascens et modomodo ω (ὀργὴ ἐναρχομένη) sine modo Non. existens,excandescentia... 9 existens Non. 103, 14 desistens V3 quae θύμωσις Graece dicitur, odiumθγMωClC fere X ira inveterata, inimicitia ira ulciscendi tempus observans, discordia ira acerbior intimo animoanimo Lb. (cf. Th. 1. 1. 4, 940) odio et corde concepta, indigentiaIdigentia K1 libido inexplebilis, desiderium libido eius, qui nondum adsit, videndi. distinguuntdistingunt X illud etiam, ut libido sit earum rerum, quae dicuntur de quodam aut quibusdam, quae κατηγορήματα KαTHγopphmαTλ fere X dialectici appellant, ut habere divitias, capere honores, indigentiadiligentia X indigentia ςV3 quod verum videtur, etsi Cic. non bene expressit σπάνιν duplici sensu adhiberi (de re cf. St. fr. 3, 91 rerum ipsarum sit,sit Man. est (def. Küh.) ut honorum, utSt. fr. 3, 379 pecuniae.ut pec. et pec. H

Omnium autem perturbationum fontem esse dicunt intemperantiam, quae est a a in r. G2 del. ab Arnim (cf. fr. 3, 475 al.) a recta ratione del. Bentl. et post mente add. ς tota mente a recta ratione defectio sic aversa a praescriptionea praescriptione aperte scriptione V1 rationis, ut nullo modo adpetitiones animi nec regi nec continerianimi regine

cont. V (

add. 3) queant. quem ad modum igitur temperantia sedat adpetitionesapp. Vc et efficit, ut eaeaeae K1 (hae Kc)R rectaerecte G1VH rationi pareant, conservatque considerata iudicia mentis, sicsi V1 huic inimica intemperantia omnem animi statum inflammat conturbat incitat, itaque et aegritudines et metus et reliquaereli

conturbationes G1 perturbationes omnes gignuntur ex ea.

Quem ad modum, cum sanguis corruptus est autSt. fr. 3, 424 pituita redundat aut bilis, in corpore morbi aegrotationesque nascuntur, sic pravarum opinionum conturbatio et ipsarum inter se repugnantia sanitate spoliat animum morbisque perturbat;sit... 372, 8 perturbat (sine 23 quidam ... 26 constan- tia et 368, 10 itaque... 368, 12 potestate) H conturbat V1

ex perturbationibus autem primum morbi conficiuntur, quae vocant illi νοσήματα, eaque quae sunt eis morbis contraria,nosemiata X (

nos emata V) quae habent ad res certas vitiosam offensionemvitiosam offensionem ς vitiosa offensione X (-sas -es Vrec) atque fastidium, deinde aegrotationes, quae appellantur a Stoicis ἀρρωστήματα,αppωCTHMλTλ GV ac fere KR (o pro ω, α pro λ) idem appositae G1 isque item oppositae contrariaecontraria V1 offensiones. hoc loco nimium operaeopere GKV consumitur a Stoicis, maxime a Chrysippo,crys. G1 dum morbis corporum comparatur morborum animi similitudo; qua orationeratione V1 praetermissa minime necessaria ea, quae rem continent, pertractemus.

intellegatur igitur perturbationem iactantibus se opinionibus inconstanter et turbide in motuin motu immotus GRV (s del.rec ) H immot

os K (ss. c) esse semper; cum autem hic fervor concitatioque animi inveteraverit et tamquam in venis medullisque insederit, tum existetexistit X (exs. G) existet Küh. (de fut. cf. p. 378, 14 comm. ad 1, 29 Sen. epist. 85, 9 al.) inveteravit ... insedit ... existit Sey. et morbus et aegrotatio et offensiones eae, quae sunt eis morbis aegrotationibusque contrariae. Haec, quae dico, cogitatione inter se differunt, re quidem copulata sunt, eaqueeaque GRV (eaq K1 sed; add. 2) oriuntur ex libidine et ex laetitia. nam cum est concupita pecunia nec adhibita continuo ratio quasi quaedam Socratica medicina, quae sanaretsanet Bentl. permanet K1 eam cupiditatem, permanat in venas et inhaeret in visceribus illud malum, existitqueexistit (exs. KR) qui m. X (que Vrec ς) morbus et aegrotatio, quae evellievelli Wopkens avelli inveterata non possunt, eique morbo nomen est avaritia;

similiterquesimiliter quae GKV ceteri morbi, ut gloriae cupiditas, ut mulierositas, ut ita appellem eameam ς ea X Non. L quae Graece φιλογυνία φlλOγγNlA fere X (φγλ KH -mα GV) dicitur,similiterque ... 7 dicitur Non. 142, 20 ceterique similiter morbi aegrotationesque nascuntur. quae autem sunt his contraria, ea nasci putantur a metu, ut odium mulierum, quale in μισογύνῳ Atili est,inmisso gyno X (imm. K guno V2 immissum K2) Atil. fr. 1 ut in hominum universum genus, quod accepimus de Timonede Timone de ti in r. V2 qui μισάνθρωπος appellatur,quale... 12 appellatur om. H misane pωιτocα appellantur X (misanepωπoc

app. V, π fort. ex ιτ) ut inhospitalitas est: quae omnes aegrotationes animi ex quodam metu nascuntur earum rerum quas fugiunt et oderunt.

definiunt autem animi aegrotationem opinationemSt. fr. 3, 427 vehementem de re non expetenda, tamquam valde expetenda sit, inhaerentem et penitus insitam. quod autem nascitur ex offensione, ita definiunt: opinionem vehementem de re non fugienda inhaerentem et penitus insitam tamquam fugienda;fugienda expetenda KRH haec autem opinatio est iudicatioiuditio K1 (

add. 2) se scire, quod nesciat. aegrotationi autem talia quaedam subiecta sunt: avaritia, ambitio, mulierositas, pervicacia,pervicatia KV ligurritio, vinulentia,vinulentia Non. vinol. X cf. Mue. cuppedia,ambitio ... 23 cuppedia Non. 85, 10 cu

pedia G et si qua similia. est autem avaritia opinatio vehemens de pecunia, quasi valde expetenda sit, inhaerens et penitus insita, similisque est eiusdem generis definitio reliquarum.

offensionum autem definitiones sunt eius modi,eiusdem modi G1 ut inhospitalitasinhospitalis K1RH sit opinio vehemens valde fugiendum esse hospitem, eaque inhaerens et penitus insita; similiterque definitur et mulierum odium, ut Hippolyti,hippoliti GH hyppoliti V et, ut Timonis, generis humani.

Atque ut ad valetudinis similitudinem veniamusveniamus ς (cf. utamur) veniam X eaque conlationeconsolatione V utamur aliquando, sed parcius quam solent Stoici: ut sunt alii ad alios morbos proclivioresSt. fr. 3, 423 —itaque dicimus gravidinososgravidinosos ω Non. (115, 16 etiam in lemmate) ut Plin. 18, 139 codd. praeter d cf. Catull. 44, 13 Lucil. 820 (gravedo Marx) gravedinosos edd. alt. quosdam om. ω Non. add. Beroaldus quosdam, quosdam torminosos,itaque ... 9 torminosos Non. 32, 13 et 115, 16 terminosos KRH (Non. L 1 priore loco) non quia iam sint, sed quia saepe sint—, sic saepe sint, sic Gr. Lb. saepe sint X saepe, sic Man. (de iterato sint cf. Sey. ad Lael. 43) alii ad metum, alii ad aliam perturbationem; ex quonon quia ia in r. V2 sed... 11 quo om. K1 add. c in aliis anxietas, unde anxii, in aliis iracundia dicitur. quae ab ira differt, estque aliudaliud ex illud Vrec iracundum esse, aliud iratum, ut differt anxietas ab angore (neque enim omnes anxii, qui anguntur aliquando, nec,nec ς haec X qui anxii, semper anguntur), utnec ... 15 ut om. Non. inter ebrietatem et ebriositatemet ebriositatem om. ω Non. L 1 hab. Nonii codd. rell. interest, aliudqueque om. G1 Non. est amatorem esse, aliud amantem.aliud... 17 amantem Non. 444, 1 atque haec aliorum ad alios morbos proclivitas late patet; nam pertinet ad omnes perturbationes;

in multis etiametiam enim H ς vitiis apparet, sed nomen res non habet. ergo et invidi et malivoli et libidinosilibidinosi Po. (cf. p. 389, 26.28) lividi ω et lividi del. We. et timidi et misericordes, quia proclives ad eas perturbationes suntsunt ς om. X proclives (proclive Bentl.) cum feruntur coni. Mue., sed proclivitas est διάθεσις; in per- turbationibus proclivi feruntur (p. 381, 23), ad pert. proclives sunt (cf. v. 7; p. 402, 7; St. fr. 3, 465) , non quia semper feruntur.ferantur We. haec igitur proclivitas ad suum quodque genus a similitudine corporis aegrotatio dicatur,dicatur Bentl. dicitur dum ea intellegatur ad aegrotandum proclivitas. sed haec in bonis rebus, quod alii ad alia bona sunt aptiores, facilitas nominetur, in malis proclivitas, ut significet lapsionem, in neutris habeat superius nomen. Quo modo autem inSt. fr. 3, 425 corpore est morbus, est aegrotatio, est vitium,est vitium Gr. et vit. X sic in animo. morbum appellant totius corporis corruptionem, aegrotationem morbum cum imbecillitate,inb. V vitium, cum partes corporis inter se dissident, ex quo pravitas membrorum, distortio, deformitas.

itaque illa duo, morbus et aegrotatio, ex totius valetudinis corporis conquassatione et perturbatione gignuntur, vitium autem integra valetudine ipsum ex se cernitur. sed in animo tantum modo cogitatione possumus morbum ab aegrotatione seiungere, vitiositas autem est habitus aut adfectio in tota vita inconstans et a se ipsa dissentiens. ita fit, ut in altera corruptione opinionum morbus efficiatur et aegrotatio, in altera inconstantia et repugnantia. non enim omne vitium paris habet dissensiones,paris h. dissensiones Bentl. partis h. dissentientis X (-ent

Vc, ent in r.). ceterum totus locus negle- genter a Cic. scriptus ut eorum, qui non longe a sapientia absunt, adfectio est illa quidem discrepans sibi ipsa, dum est insipiens, sed non distorta nec prava. morbi autem et aegrotationesaegrotationis X (corr. K2) partes sunt vitiositatis, sed perturbationes sintne eiusdem partes, quaestio est.

vitia enim adfectiones sunt manentes, perturbationes autem moventes, ut non possint adfectionum manentium partes esse. Atque ut in malis attingit animi naturam corporisSt. fr. 3. 279 similitudo, sic in bonis. sunt enim in corpore praecipua, pulchritudo,valetudo vires pulchritudo Sey. val. pulchr. vires Ursin. sed cf. Sextus 11, 142 αἱρετά ε0ν τοῖς περὶ σῶμα κάλλος ι0σχὺς εὐεξία al. ac de variato ordine fin. 5, 80 vires, valetudo,valitudo KH firmitas, velocitas,intellegatur... 375, 29 velocitas H sunt item in animo. ut enim corporis temperatio,add. Camerarius (est add. Vrec) cum ea congruunt inter se e quibus constamus, sanitas, sic animi dicitur, cum eius iudicia opinionesque concordant, eaque animi est virtus, quam alii ipsam temperantiam dicunt esse, aliialii (priore loco)] aliam GRV1 (corr. c) obtemperantem temperantiae praeceptis et eamea K subsequentem nec habentem ullam speciem suam, sed sive hoc sive illud sit, in solo esse sapiente. est autem quaedam animi sanitas, quae in insipientemin insipientem insipientem in in sapientem mut. V1 aut 2 (insanitas quae in sapientem Turn.) etiam cadat, cum curatione et purgationepurgatione Lb. perturbatione (

gubernatione Vrec) ω et perturbatione del. Victorius medicorum conturbatio mentis aufertur.

et ut corporis est quaedam apta figura membrorum cum coloris quadam suavitate eaqueea quae X diciturdicuntur G1 pulchritudo, sic in animo opinionum iudiciorumque aequabilitas et constantia cum firmitate quadam et stabilitate virtutem subsequens aut virtutis vim ipsam continens pulchritudo vocatur. itemque viribus corporis et nervis et efficacitati similes similibus quoquesimilibus quoque Man. similibusque verbis animi vires nominantur. velocitas autem corporis celeritas appellatur, quae eadem ingenii etiam laus habetur propter animi multarum rerum brevi tempore percursionem.propter ... percursiones Non. 161, 20 (s. l. percursionem) percussionem X (corr. Vrec periussionem K1) Illud animorum corporumque dissimile,St. fr. 3, 426 quod animi valentes morbo temptari non possunt,temptari ~~non~~ possunt ut c. Bentl. sed cf. Galen de Hipp. et Pl. 409, 1 M. al. corporacorpora autem p. G (exp. 2) possunt; sed corporum offensiones sine culpa accidere possunt, animorum non item, quorum omnes morbi et perturbationes ex aspernatione rationis eveniunt.veniunt H itaque inin om. H hominibus solum existunt; nam bestiae simile quiddamquidam GR1V1 (corr. R2Vc) faciunt, sed in perturbationes non incidunt.

inter acutos autem et inter hebeteshebetes non item est K1 (corr. 1 etc) interest, quod ingeniosi, ut aes Corinthium in aeruginem,aerugine GRV sic illi in morbum et incidunt tardius et recreantur ocius, hebetes non item. nec vero in omnem morbum ac perturbationem animus ingeniosi cadit; †non enimnon enim in ulla Bentl. sunt enim multa Mdv. non enim ad omnia vitia aeque propensa est natura humana: sunt enim multa fere desiderat Po. (cf. p. 402, 8) multa ecferataeff. KVc? et immania; quaedam autem humanitatis quoque habent primam speciem, ut misericordia aegritudo metus. Aegrotationes autem morbique animorumSt. fr. 3, 430 difficilius evelli posse putantur quam summa illa vitia, quae virtutibus sunt contraria. morbis enim manentibus vitia sublata esse ~~non~~ possunt, quiadel. Lb. quia] qui Dav. non tam celeriter sanantur quam illa tolluntur.sed ut. .. 377, 12 tolluntur (sine 377, 1 inter 377, 6 immania) H

Habes ea quae de perturbationibus enucleate disputanthabes disputant Non. 60, 7 Stoici, quae λογικά logica GRV lo

ica K appellant, quia disseruntur subtilius. ex quibus quoniam tamquam ex scrupulosiscf. Hier. epist. 14, 10 al. scruplosis R (sed fort. rasura supra p) K (ex -ossis) G1 (sed up1) scrupulosis VK2 mg. cotibus enavigavit oratio, reliquae disputationis cursum teneamus, modo satis illa dilucide dixerimus pro rerum obscuritate.

Prorsus satis; sed si quae diligentius erunt cognoscenda, quaeremus alias, nunc vela, quae modo dicebas,dicebas

p. 365, 19 expectamusexpectamus K1 et cursum.

Quando, utut Man. et aliis locis de virtute et diximus et saepe dicendum erit—pleraeque enim quaestiones, quae ad vitam moresque pertinent, a virtutis fonteforte V1 ducunturd

icuntur K1 —, quando igitur virtus est adfectio animi constansSt. fr. 3, 198 conveniensque, laudabiles efficiens eos, in quibus est, et ipsa per se sua sponte separata etiam utilitate laudabilis, ex ea proficiscuntur honestae voluntates sententiae actiones omnisque recta ratio (quamquam ipsa virtus brevissumebrevissumme G1V recta ratio dici potest). huius igitur virtutisvirtus KR contraria est vitiositas—sic enim malo quam malitiam appellare eam quam Graeci κακίαν κακιαν X appellant; nam malitia certi cuiusdam vitii nomen est, vitiositas omnium—; ex qua concitanturconcitantur Camerar. cogitantur perturbationes, quae sunt, ut paulo antepaulo ante cf. §22 diximus, turbidi animorum concitatique motus, aversi a ratione et inimicissimi mentis vitaeque tranquillae. inportant enim aegritudines anxias atque acerbas animosque adfligunt et debilitant metu; idemitem K2 inflammant adpetitione nimia, quam tum cupiditatemquantum c. GK1V1 tum libidinem dicimus, inpotentiam quandam animi aanimi a ςV3 anima X temperantia et moderatione plurimum dissidentem.

quae si quando adepta eritadepta erit Lb. ea deptaretur K (

m. 2 potius quam 1) eademptaretur GRV id quod ei fuerit concupitum, tum ecfereturecferetur We. (effertur Dav.) fertur Gr. fert X alacritate, ut nihil ei constet, quod agat, ut ille, qui voluptatemvoluptatem eqs.Trabea fr. II eundemque Cic. in verbis nihil eiei B (e corr.) Bentl. est X (

ē. K esse V3) quod ς quid X constet (Com. inc. 37) respicit, cf. fin. 2, 14 animi nimiam summum esse errorem arbitratur. eorum igitur malorum in una virtute posita sanatio est. Quid autem est non miserius solum, sed foedius etiam et deformius quam aegritudine quis adflictus debilitatus iacens? cui miseriae proxumus est is quiqui q: V (: in r. Vc) adpropinquans aliquod malum metuit exanimatusqueexaminatusque K Non. pars pendet animi.aliquod ... 23 animi Non. 498, 2 quam vim mali significantes poëtae impendere apud inferos saxum Tantalo faciunt ob sceleraTrag. inc. 110 animique inpotentiam et superbiloquentiam.animique 25 superbiloquentiam Non. 175, 31 ea communis poena stultitiae est. omnibus enim, quorum mens abhorret a ratione,ratio V1 semper aliqui talisaliqui talis Gron. (aliquis talis Victorius) cf. p. 432, 7 aliquid aliis ω terror impendet.

atque ut haechae Non. tabificae mentis perturbationes sunt,atque ... perturbationis sunt Non. 179, 27 aegritudinem dico et metum, sic hilariores illae, cupiditas avideavidae G (corr. 1) R expectens K1 semper aliquid expetens et inanis alacritas, id est laetitia gestiens, non multum differunt ab amentia. ex quo intellegitur, qualis ille sit, quem tum moderatum, aliasalias bis add. Vc (sec. Buzzi) modestummodestum, tum Wolf (sed particulae tum ... alias tum... alias duo paria verborum constituerent) modestum et t. ς cf. off. 1, 15.93. 46; fin. 2, 60 4, 19 Deiot. 26. asyndeton ut div. 2, 10: sol, luna quem motum habeat? quem quinque stellae etc. vel p. 383, 17 411, 18 431, 27 temperantem, alias constantem continentemque dicimus; non numquam haechae K1 eadem vocabula ad frugalitatis nomen tamquam ad caput referre volumus. quodnisi eo nomine virtutes continerentur, numquam ita pervolgatum illud esset, ut iam proverbii locum optineret,obt. V Otto, Sprichw. 721 hominem frugi omnia recterecte ς recta X facere. quod idem cum Stoici de sapiente dicunt, nimisnimis ςV3 animis X admirabiliter nimisque magnifice dicere videntur.

Ergo hic,hic his K1 quisquis est, qui moderatione et constantia quietus animo est sibique ipse placatus, ut nec tabescat molestiis nec frangatur timoretimore add. G1 nec sitienter quid expetensexpectens X (c del. K1 ut in v. 3 V expetens Gr.) ardeatardet X ardeat V3 ς desiderio nec alacritate futtilifuttuli X (futili V3) gestiens deliquescat, is est sapiens quem quaerimus, is est beatus, cui nihil humanarum rerum aut intolerabile ad demittendum animum aut nimis laetabile ad ecferendumferendum X effer. V3 ς videri potest. quid enim videatur ei magnum in rebus humanis, cui aeternitas omnis totiusque mundi nota sit magnitudo?is ergo sapiens... 23 magnitudo H namnam a in r. Vc num Bentl. quid aut in studiis humanis aut in tam exigua brevitate vitae magnum sapienti videri potest, qui semper animoanimos X (corr. RVrec) sic excubat, ut ei nihil inprovisum accidere possit, nihil inopinatum, nihil omnino novum?

atque idemeidem GRV1 ita acrem in omnis partis aciem intendit, ut semper videat sedem sibi ac locum sine molestia atque angore vivendi, ut, quemcumque casum fortuna invexerit, hunc apte et quiete ferat. quod qui faciet, non aegritudine solum vacabit, sed etiam perturbationibus reliquis omnibus. his autem vacuus animus perfecte atque absoluteobsolute K1R beatosadhibeant V (-ant in r. c) efficit, idemque concitatus et abstractus ab integra certaque ratione non constantiam solum amittit, verum etiam sanitatem.

Quocirca mollis et enervata putanda est Peripateticorum ratio et oratio, qui perturbari animos necesse dicunt esse, sed adhibent modum quendam, quem ultra progredi non oporteat.

modum tu adhibes vitio? an vitium nullum est non parere rationi? an ratio parum praecipit nec bonum illud esse, quod aut cupias ardenter autaut BςV3 ut X adeptus ecferas te insolenter, nec porro malum, quo aut oppressus iaceas aut,iaceas aut aut in r. V1 ne opprimare, mente vix constes? eaque omnia aut nimis tristiatristitia V1 aut nimis laeta errore fieri, qui ~~sisi del. Mue. ad Seyfferti Lael. p. 253. an si ~~= sc.~~ error secl.?~~ error stultis extenuetur die, ut, cum res eadem maneat, aliter ferantmaneat ... ferant ς maneant... ferat X (eaedem maneant Mς) cf. p. 345, 2 inveterata aliter recentia, sapientis ne attingat quidem omnino?

Etenim quis erit tandem modus iste? quaeramus enim modum aegritudinis, in quaquo VB opere X operae plurimum ponitur. aegre tulisse P. RupiliumP. Rupilium Man. ex Fastis Cap. cf. Lael. 73 fratris repulsamprutilium X (p exp. in RV, primum u in r. in V) consulatus scriptum apud Fannium est. sedfr. 6 (p. 88 P.) tamen transisse videtur modum, quippe qui ob eam causam a vita recesserit; moderatiusmoderatus G1V1 igitur ferre debuit. quid, si, cum id ferret modice, mors liberorum accessisset? nata esset aegritudo nova, sed ea modica.dist. Se. magna tamen facta esset accessio. quid, si deinde dolores graves corporis, si bonorum amissio, si caecitas, si exilium? si pro singulis malis aegritudines accederent, summa ea fieret, quae non sustineretur.sustineretur eretur in r. Vc

Qui modum igitur vitio quaerit, similiter facit, ut si posse putet eum qui se e Leucata praecipitaverit sustinere se, cum velit. ut enim id non potest, sic animus perturbatus et incitatus nec cohibereneccoloco K se potest nec, quo locon

eqoloco G1 necquiloco R1 (corr. 2) vult, insistere. omninoque, quae crescentiaomnino quaeque cr. X (quaequae K) pernitiosa GRV perniciosa sunt, eadem sunt vitiosa nascentia;

aegritudo autem ceteraeque perturbationes amplificatae certe pestiferae sunt: igiturpestiferunt ig. K1 etiam susceptae continuo in magna pestis parte versantur. etenim ipsaeipse GV se impellunt, ubi semel a ratione discessum est, ipsaque sibi imbecillitasinb. G indulget in altumque provehitur imprudens nec reperitrepperit X locum consistendi. quam ob rem nihil interest, utrum moderatas perturbationes adprobent an moderatam iniustitiam, moderatam ignaviam, moderatam intemperantiam; qui enim vitiis modum apponit, is partem suscipit vitiorum; quod cum ipsum per se odiosum est, tum eo molestius, quia sunt in lubrico incitataque semel proclivi labuntur sustineriquesustineri quae X (qu

e V) nullo modo possunt.

Quid, quod idem Peripatetici perturbationes istas, quas nosnos Vc ς non X extirpandas putamus, non modo naturalis esse dicunt, sed etiam utiliter a natura datas?

quorum est talis oratio: primum multis verbis iracundiam laudant, cotem fortitudinis esse dicunt, multoque etimit. Lact. inst. 6, 14 in hostem et in inprobumet in

probum V (im ss. 2) et inprobum GK (imp.) R (imp.) civem vehementiorisvehementiores V (e ex i2) iratorum impetus esse, levis autem ratiunculas eorum, qui ita cogitarent: proelium rectum est hoc fieri, convenit dimicaredemicare K1 pro legibus, pro libertate, pro patria; haec nullam habenthabentPeripateticorum argumentatio- nem recta oratione C. referre pergit ut mox v. 13 vim, nisi ira excanduit fortitudo.noctu eqs. (cf. p. 447, 26 fin. 3, 62. 64 al.) nec vero de bellatoribus solum disputant: imperia severiora nulla esse putant sine aliqua acerbitate iracundiae; oratorem denique non modo accusantem, sed ne defendentem quidem probant sine aculeis iracundiae, quae etiamsi non adsit, tamen verbis atque motu simulandam arbitrantur, ut auditoris iram oratoris incendat actio. virum denique videri negant qui irasci nesciet,nesciet ω (nesciat edd. plur.) ὅστις οὐδέποτε ο0ργισθήσεται, τοῦτον οὐδ' ἄνδρα δοκεῖν εἵναί φασιν Cf. ὁ σοφὸς ὀργισθήσεται, amaturum esse p. 398, 5 vincetur 427, 28 al. Hor. ars 35 eamque, quam lenitatem nos dicimus, vitioso lentitudinisvitiosolitudinis K nominenomine in mg. G1 appellant.eamque ... 13 appellant Non. 134, 4

Nec veronevero G1 solum hanc libidinem laudant—est enim ira, ut modomodo cf. p. 371, 7 321, 18 Lact. ira 17, 20 definivi, ulciscendi libido—, sed ipsum illud genus velalt. vel om. KR libidinis vel cupiditatis ad summam utilitatem esse dicunt a natura datum; nihil enim quemquam nisi quod lubeat praeclare facere posse. noctusqq. Val. Max. 8, 14 ext. 1 ambulabat in publico Themistocles, quod somnum capere non posset,posset: indicatur non externa ambulandi causa, sed ratio qua adductus adulescens inquietus consilium ambulandi ceperit (cum pro quod Sey.) quaerentibusque respondebat Miltiadismilitiadis (alt. i del. V3) trophaeis GR(corr. R1)V militia adstropheis K (tropea miliciadis Val. Max.) tropaeis se e somno suscitari.suscitare X corr. Vrec ς cui non sunt auditae Demosthenisdemostenis X dolore GR1V1 vigiliae? qui dolere se aiebat,agebat K si quando opificum antelucana victus esset industria. philosophiae denique ipsius principes numquam in suis studiis tantos progressus sine flagranti cupiditate facere potuissent. ultimas terras lustrasse Pythagoran Democritum Platonem accepimus. ubi enim quicquidquiquid G1 essetesse G1K quod discidici GR1V1 (corr. R1V1) posset, eo veniendum iudicaverunt. numnum nam R1 putamus haec fieri sine summo cupiditatis ardore potuisse?

Ipsam aegritudinem, quam nos ut taetram et inmanem beluam fugiendamfugienda X (-ā Vc) diximus,diximus p. 330, 10 non sine magna utilitate a natura dicunt constitutam, ut homineshomines ς omnes X castigationes V1 castigationibus reprehensionibus ignominiis adfici seadfici se adficisse X (corr. V3) in delicto dolerent. impunitas enim peccatorum data videtur eis qui ignominiam et infamiam ferunt sine dolore; morderi est melius conscientia. ex quo est illud e vita ductumevicta d. V Afr. fr.409 ab Afranio: nam cum dissolutus filius: heu me miserum!eume K tum severus pater: dum modo doleat aliquid, doleat quidlubet.

Reliquas quoque partis aegritudinis utilis esse dicunt, misericordiam ad opem ferendam et calamitatescalamitates post indignorum rep. X del. V3 hominum indignorum sublevandas; ipsum illud aemulari obtrectare non esse inutile, cum aut se non idem videat consecutum, quod alium, aut alium idem, quod se; metum vero si quiquis GVrec sustulisset, omnem vitae diligentiam sublatam fore, quae summa esset in eisesse K qui leges, qui magistratus,qui leges qui magistratus in r. Vc qui paupertatem, qui ignominiam, qui mortem, qui dolorem timerent.tenerent K Haec tamen ita disputant, ut resecanda esse fateantur, evelli penitus dicant nec posse nec opus esse et in omnibus fere rebus mediocritatem esse optumam existiment.existimant ς quae cum exponunt, nihilne tibi videntur an aliquid dicere?

Mihi vero dicere aliquid, itaque expecto, quid ad ista.ista

(eras. m) K

Reperiam fortasse, sed illud ante:

videsne, quanta fuerit apud Academicos verecundia? plane enim dicunt, quod ad rem pertineat: PeripateticisPeripateticishaec igitur continent quae Academici (qui verecunde nihil ipsi adfirmant) dicunt Ciceroque ipse ut Aca- demicus amplectitur (cf. p. 364, 4) respondetur a Stoicis; digladientur illi per me licet, cui nihil est necesse nisi, ubi sit illud, quod veri simillimum videatur, anquirere. quid est igitur quod occurrat in hac quaestione, e quoe quo B2 ς aequa X (e qua Vrec) possit attingi aliquid veri simile, quo longius mens humana progredi non potest? definitio perturbationis, quaquae KV1 Zeno fr. 205 recte Zenonem usum puto. ita enim definit, ut perturbatio sit aversa a a GrBς om. X ratione contra naturam animi commotio, vel brevius, ut perturbatio sit adpetitus vehementior, vehementiorvehementior semel in X autem intellegatur is qui procul absit a naturae constantia.

quid ad has definitiones possimpossint 'Bern. 1' Bentl. sed (ut p. 387, 20 sqq.) C. ipse definitiones excutit; cf. v. 2–4 et p. 389, 25; 410, 3 dicere? atqueatque Tregder atqui haec pleraque sunt prudenter acuteque disserentium, illa quidem ex rhetorum pompa: ardores animorum cotesque virtutum. an vero vir fortis, nisi stomachari coepit, non potest fortis esse? gladiatorium id quidem.id quidem ex idem K1 quamquam in eis ipsis videmus saepe constantiam: conlocuntur,versus ign. conloquuntur G(?) congrediuntur, quaeruntquaerunt Schlen- ger, Phil. 12, 288 quaeruntur GVR1 (a del. 1) queruntur K aliquid, postulant, ut magis placati quam irati esse videantur, sed in illo genere sit sane Pacideianuspacidianus X (plac. V) aliquis hoc animo, ut narratLucil. 153 Lucilius: Occidam illum equidem et vincam, si id quaeritis inquit,Verum illud credo fore: in os prius accipiam ipseQuam gladium in stomacho furifuri Ti. suria GRV sura K (def. Ro β b. p. 100) furia Marx spurci Sey. ac pulmonibus sisto.pulmonibus isto VG1 Odi hominem, iratus pugno, nec longius quicquamNobis,nobis ς vobis X (

ubis R1?) quam dextrae gladium dum accommodetaccomodet V (prius o in r. c) alter;Usque adeo studio atque odio illius ecferorhęc feror Kc ira; atat ςVrec ac sine hachac ac G gladiatoria iracundia videmus progredientem apud Homerum Aiacem multa cum hilaritate,H 211 7. cum depugnaturus esset cum Hectore;

cuius, ut arma sumpsit, ingressio laetitiam attulitattollit K sociis, terrorem autemautem add. G 2 hostibus, ut ipsum Hectorem,haect. KV (6 G) quem ad modum est apud Homerum, toto pectore trementem provocasse ad pugnam paeniteret. atqueatque V hi conlocuti inter se, prius quam manum consererent, leniter et quiete nihil ne in ipsa quidem pugna iracunde rabioseve fecerunt. ego ne Torquatum quidem illum, qui hoc cognomencognomen e corr. VrecBς cognovit nomen X invenit, iratum existimo Gallo torquem detraxisse, nec Marcellum apud Clastidium ideo fortem fuisse, quia fuerit iratus.

de Africano quidem, quia notior est nobis propter recentem memoriam, vel iurare possum non illum iracundia tum inflammatum fuisse, cum in acie M. Allienniumaciem alliennium KRG (ex ali-1) acie malliennium V Paelignumpelignum KV e corr. scuto protexerit gladiumque hosti in pectus infixerit. de L. Bruto fortasse dubitarim, an propter infinitum odium tyranni ecfrenatiuseffren. K1 (hecfren.c) e

fren. V1 in Arruntemarrunte X invaserit; video enim utrumque comminuscomminus eqs. Ennii verba latere susp. Mue. adhuc G1 ictu cecidisse contrario. quid igitur huc adhibetis iram? an fortitudo, nisi insanire coepit, impetus suos non habet? quid? Herculem, quem in caelum ista ipsa, quam vos iracundiam esse vultis, sustulit fortitudo, iratumneratumne X corr. V3 ς censes conflixisse cum Erymanthioerymathio X (erim. V) corr. R2 apro autaut ut R1 (corr. c?) K leone Nemeaeo?nemaeo X an etiam Theseus Marathonii taurimarathonii auri GV1 (corr. c) marathonii

auri R1 marathoniit auri K cornua conprehenditcomp. KR iratus? vide ne fortitudo minime sit rabiosa sitque iracundia tota levitatis.

Neque enim est ulla fortitudo, quae rationis est expers. contemnendae res humanae sunt,sunt B sint X neglegenda mors est, patibiles et dolores et labores putandi— haec'contemnendae... 7 putandi' — haec dist. Po. (cf. p. 307, 23) cum constituta sunt iudicio atque sententia, tum est robusta illa et stabilis fortitudo, nisi forte, quae vehementer acriter animose fiunt, iracunde fieri suspicamur. mihi nemihi ne B mi

nime X (minime V) Scipio quidem ille pontufex maxumus, qui hoc Stoicorumstoicicorum GV verum esse declaravit, numquam privatum esse sapientem, iratus videtur fuisse Ti.Tiex tam Kc Gracchogracho X tum, cum consulem languentem reliquit atque ipse privatus, ut si consulconsul

ĕet K (ĕc) esset, qui rem publicam salvamsalvam ς salva X esse vellent,vellent We. vellet hęc quid VKc se sequi iussit.

nescio, ecquid ipsi nos fortiter in re p. fecerimus: si quid fecimus, certe irati non fecimus. an est quicquam similius insaniaeinsaniae ς insania X quam ira? quam bene Ennius initium dixitEnn. fr. inc. 18 insaniae. color, vox, oculi, spiritus, inpotentia dictorum ac factorum quam partem habent sanitatis? quid Achille Homerico foedius, quid Agamemnone in iurgio? nam Aiacem quidem ira ad furorem mortemque perduxit. non igitur desiderat fortitudo advocatam iracundiam; satis est instructa parata armata per sese. nam isto quidem modoisto modo quidem ς corr. We. licet dicere utilem vinulentiam ad fortitudinem, utilemvinul.... 27 utilem om. V etiam dementiam, quod et insani et ebrii multa faciunt saepe vehementius. semper Aiax fortis, fortissimus tamen in furore; namTrag. inc. 64 nam poetae tribuunt alii Facinus fecit maximum, cum Danais inclinantibusSummam rem perfecitperfecit ς perficit X manu.manu Bentl. manus ς manu sua restituit proelium Insaniens G. Hermann op. 7, 382 sed cf. Plasberg, Festschr. f. Vahlen 224, qui recte proel. r. ins. Ciceroni, non poetae tribuisse vid. proelium restituit insaniens:

dicamus igitur utilem insaniam?insaniem KR Tracta definitiones fortitudinis: intelleges eam stomacho non egere. fortitudo est igitur adfectioSphaerus St. fr. 1, 628 cf. Chrys. 3, 285 animi legi summaelegissumme K (summe V) optemp. G in perpetiendis rebus obtemperans vel conservatio stabilis iudicii in eisin eis ex meis Vc rebus quae formidolosae videntur subeundis et repellendis vel scientia rerum formidolosarum contrariarumquecontrariarumquealt. a ex u eff. rumque in r. scr. Vc autaut et Hei. perferendarum aut ς (sed omnino neglegenda est οὐδέτερα vel ἀδιάφορα cf. fin. 4, 71) omnino neglegendarum conservansconservens V1 earum rerum stabile iudicium vel brevius, ut Chrysippuschris. V (nam superiores definitiones erant Sphaeri,spheri X hominis in primis bene definientis, ut putant Stoici; sunt enim omnino omnes fere similes, sed declarant communis notiones alia magis alia)—quo modo igitur Chrysippus?chris. V fortitudo est inquit scientia rerum perferendarum vel adfectio animi in patiendo ac perferendo summae legi parens sine timore. quamvis licet insectemur istos, ut Carneades solebat, metuo ne solisoli add. Kc philosophi sint. quaequae ex qui K1 enim istarum definitionum non aperit notionem nostram, quam habemus omnes de fortitudine tectam atque involutam? qua aperta quis est qui aut bellatori aut imperatori aut oratori quaerat aliquid neque eos existumet sine rabie quicquam fortiter facere posse?

Quid? Stoici, qui omnes insipientes insanos esse dicunt, nonne ista conligunt?colligunt G1 (corr. 1) KcVrec (ex colig.) remove perturbationes maxumequemaxumequae G1RV1 videbantur K iracundiam: iam videbuntur monstramostra R1 nostra G dicere. nunc autem itaita add. Kc disserunt, sic se dicere omnes stultos insanire, ut male olere omne caenum.St. fr. 3, 665 cf. Aug. soliloq. 1, 11, 19 at non semper. commove: senties. sic iracundus non semper iratus est; lacesse: iam videbis furentem. Quid? ista bellatrix iracundia, cum domum rediit, qualis est cum uxore, cum liberis, cum familia? an tum quoque est utilis? est igitur aliquid quodquod add. V1 perturbata mens melius possit facere quam constans? an quisquam potest sine perturbatione mentis irasci? bene igitur nostri, cum omnia essent in moribusmoribus Vc ς morbus GR1V1 morbis KR e corr. vitia, quod nullum erat iracundia foedius, iracundos solossolus V1 morosos nominaverunt.

Oratorem vero irasci minime decet, simulare non dedecet.simulare n. dedecet om. V decet X an tibi irasci tum videmur, cum quid in causis acrius et vehementius dicimus? quid? cum iam rebus transactis et praeteritis orationes scribimus, num irati scribimus? ecquisecquis ς etquis X hoc animadvertit?Accius Atr. 233 animadvortet de orat. 3, 217 M (animum advertit L), quod hic quoque fort. restituendum vincite!—num aut egisse umquam iratum Aesopum aut scripsisse existimasexistimamus KR iratum Accium? aguntur ista praeclare, et ab oratore quidem melius, si modo est orator,est orator melius G1 quam ab ullo histrione,istrione X (

str. G1) sed aguntur leniter et mente tranquilla.

Libidinem vero laudare cuius est libidinis?lubid. GRKc Themistoclem mihi et Demosthenendemostenen X proferri G1 profertis, additis Pythagoran Democritum Platonem. quid? vos studia libidinemlibidine GK vocatis? quae vel optimarum rerum, ut ea sunt quae profertis, sedata tamen etet add. G2 tranquilla esse debent. Iam aegritudinem laudare, unam rem maxime detestabilem, quorum est tandem philosophorum? atad KR commode dixit Afranius: dum modo doleat aliquid,fr. 409 cf. p. 383, 13 doleatdoleat lateat G1 quidlibet.quidlibet hic X dixit enim de adulescente perdito ac dissoluto, nos autem de constanti viro ac sapientisapienti ex -e V1 quaerimus. et quidem ipsam illam iram centurio habeat aut signifer vel ceteri, de quibus dici non necesse est, ne rhetorum aperiamus mysteria. utile est enim uti motuutinmotu K1 animi, qui uti ratione non potest. nos autem, ut testificor saepe, de sapiente quaerimus.quoque (item post Afranii versum)

At etiametiam enim Sey. sed cf. p. 383, 14 aemulari utile est, obtrectare,obtrectari X misereri. cur misereare potius quam feras opem, si id facere possis? an sine misericordia liberales esse non possumus? non enim suscipere ipsi aegritudines propter alios debemus, sed alios, si possumus, levare aegritudine. obtrectare vero alteri aut illa vitiosa aemulatione, quae rivalitati similis est, aemulari quid habet utilitatis, cum sit aemulantis angi alieno bono quod ipse non habeat, obtrectantisopt. G autem angi alieno bono, quod id etiam alius habeat? quiqui ς quis GKCRV quid K1 (quis

id M) app. Vc id adprobari possit, aegritudinem suscipere pro experientia, si quid habere velis? namnam Bς non X solum habere velle summa dementia est.

Mediocritates autem malorum quis laudare recte possit?

quis enim potest, in quo libido cupiditasve sit, non libidinosus et cupidus esse? in quo ira, non iracundus? in quo angor, non anxius? in quo timor, non timidus? libidinosum igitur et iracundum et anxium et timidum censemus esse sapientem? de cuius excellentiaexcelentia R1V1 multa quidem dici quamvis fusefuse om. V possunt B1 e corr. ς possit X lateque possunt, sed brevissime illo modo, sapientiamsapientia GV1 sapientem K1 essedici ... 390, 1 esse in ras. eius- dem spatii K1 (ante ras. ult. verbum fuit cognitionemque cf. p. 390, 2) rerum divinarum et humanarum scientiam cognitionemque, quae cuiusque rei causa sit; ex quo efficitur, ut divina imitetur, humana omnia inferiora virtute ducat. in hanc tu igitur tamquam in mare, quod est ventis subiectum, perturbationem caderecadere om. R1 (add. 2?) tibi dixisti videri? quid est quod tantam gravitatem constantiamque perturbet? an inprovisum aliquid aut repentinum? quid potest accidere tale ei,ei ut v. K et GRV cui nihil, quod homini evenire possit, non praemeditatum sit? nam quod aiunt nimiaadd. Bouhier (cf. 3, 34 Phil. 11, 7) resecari oportere, naturalia relinqui, quid tandem potest esse naturale, quod idem nimium esse possit? sunt enim omnia ista ex errorum orta radicibus, quae evellenda et extrahendaet extrahenda om. V penitus, non circumcidenda nec amputanda sunt.

Sed quoniam suspicor te non tam de sapiente quam de te ipso quaerere—illum enim putas omni perturbatione esse liberum, te vis—, videamus, quanta sintsint V3 ς sit X quae a a B2M2 ς om. X philosophia remedia morbis animorum adhibeantur. est enim quaedam medicina certe, nec tam fuit hominum generi infensa atque inimica natura, ut corporibus tot res salutaris, animis nullamnulla GKR nullas V sed s fort. postea additum nullam ς invenerit; de quibus hoc etiam estest om. R1 merita melius, quod corporum adiumenta adhibentur extrinsecus, animorum salus inclusa in is ipsis est. sed quo maior est in eis praestantia et divinior, eo maiore indigentindigent ς indiget X diligentia. itaque bene adhibita ratio cernit, quidquod K1 optumum sit, neglectaneclecta hic X multis implicaturimplicabitur K (def. Ro β b. p. 100 ft. recte) erroribus.

ad teat V1 igitur mihi iam convertenda omnis oratio est; simulas enim quaerere te de sapiente, quaeris autem fortasse de te.

Earumeorum ς earum X igitur perturbationum, quas exposui, variae sunt curationes. nam neque omnis aegritudo una ratione sedatursadatur V (alia est enim lugenti, alia miseranti aut invidenti adhibendaadhibenda add. G2 medicina); est etiam in omnibus quattuor perturbationibus illa distinctio, utrum ad universam perturbationem, quae est aspernatio rationis autaut V adpetitus vehementior, an ad singulas, ut ad metum lubidinemlibid. K1V reliquasreliquas V1 (que add. 3) reliquias GKR melius adhibeatur oratio, et utrum illudne non videatur aegre ferundum, ex quo suscepta sit aegritudo, an omnium rerum tollendatollenda ς toleranda X omninoomni V1 aegritudo, ut, si quis aegre ferat se pauperem esse, idne disputes, paupertatem malum non esse, an hominem aegre ferre nihil oportere. nimirum hoc melius, ne, sisi add. Kc forte de paupertate non persuaseris, sit aegritudini concedendum; aegritudine autem sublata propriis rationibus, quibus heri usi sumus, quodam modo etiam paupertatis malum tollitur.

sed omnis eius modi perturbatio animianimi enim V1 placatione abluatur illa quidem, cum doceas necnec ςV3 et X bonum illud esse, ex quo laetitia autaut V et G1 libido oriatur, nec malum, ex quo aut metus aut aegritudo; verum tamen haec est certa et propria sanatio, si doceas ipsas perturbationes per se esse vitiosas nec habere quicquam aut naturale aut necessarium, utut aut R1V ipsamipsa GRV1 aegritudinem leniri videmus, cum obicimusobicibus GKR maerentibus imbecillitateminbecil

itatem G animi ecfeminati, cumque eorum gravitatem constantiamquegravitate constantiaque GRV1 laudamus, qui non turbulente humana patiantur. quod quidem solet eis etiam accidere, qui illa mala esse censent, ferendaferendum K tamen aequo animo arbitrantur.arbitratur GRV1 putatputa GRV1 aliquisaliquid K idem fuit fort. in R (aliqui

esse) esse voluptatem bonum, alius autem pecuniam; tamen et ille ab intemperantia et hic ab avaritiahic abaritia V1 avocari potest. illa autem altera ratio et oratio,et oratio om. V quae simul et opinionem falsamfalsa GRV1 tollit etet om. K1 aegritudinemaegritudine GRV1 detrahit, est ea quidem utilior, sed raro proficit neque est ad volgus adhibenda.

quaedam autem sunt aegritudines, quas levare illaulla Vrec medicina nullo modo possit, ut, si quis aegre ferat nihil in se esse virtutis, nihil animi, nihil officii, nihil honestatis, propter mala isis ex si G2 agatur G1 quidem angatur, sed alia quaedam sit ad eum admovenda curatio, et talis quidem, quae possit esse omnium etiam de ceteris rebus discrepantium philosophorum. inter omnis enim convenire oportet commotiones animorum a recta ratione aversas esse vitiosas,vitiosas om. V3 ut, etiamsi vel mala sint illa, quaequaeex quem V3 metum aegritudinemve, velvel ...17 vel Bentl. nec ... nec bona, quae cupiditatem laetitiamve moveant, tamen sit vitiosa ipsa commotio. constantem enim quendam volumus, sedatum, gravem, humana omnia spernentemspernentem Anon. ap. Lb. illum esse, quemprementem (praem. GKH)X (vix Cice- ronianum, licet Sen. de ira 3, 6, 1 dicat: animus quietus semper, omnia infra se premens cf. Tusc. p. 405, 20 omnia subter se habet) praemeditantem Se. magnanimum et fortem virumvirum add. G 3 dicimus. talis autem nec maerens nec timens nec cupiens nec gestiens esse quisquam potest. eorum enim haec sunt, qui eventusquae ventus G1 (corr. 1) V1 (corr. 3) humanos superiores quam suos animos esse ducunt.ducunt ς di- cunt X

Quare omnium philosophorum, utaut V (exp. 3) ante dixi, unaSt. fr. 3, 488 cf. 474 ratio est medendi, ut nihil, quale sit illud quod perturbet animum, sed de ipsa sitsit add.G2 perturbatione dicendum. itaque primum in ipsa cupiditate, cum id solum agitur ut ea tollatur, non est quaerendum, bonum illud necne sit quod lubidinemlib. H (bis) K1 priore loco moveat, sed lubido ipsa tollenda est, ut, sive,sive ex sine V3 quod honestum est, id sit summum bonum sive voluptas sive horum utrumque coniunctum sive tria illa genera bonorum, tamen, etiamsietiamsi si H virtus KRH virtutis ipsius vehementior adpetitus sit, eadem sitsit add. G1 omnibus ad deterrendum adhibenda oratio. continet autem omnem sedationem animi humana in conspectu posita natura; quae quo facilius expressa cernatur, explicanda est oratione communis condicio lexque vitae.constantem ... 393, 15 vitae H

itaque non sine causa, cum Orestem fabulam doceretdoceret ς Prisc. diceret X Euripides,non ... 16 Euripides Prisc. GL. 2, 246, 2 primos tris versus revocasse dicitur Socrates: Neque tam terribilis ulla fando oratiooratio ς (ε0´πος) ratio X Prisc. est,Nec forsfors X (sor G1 fors G2) Prisc. (audacter dictum pro eo quod fors fert, ut saepe fortuna; sed vix spernendum cf. Forsdeus Att. 4, 10 forte-divinitus Liv. 1, 4, Ov. trist. 5, 3, 13, Vell. 2, 66 al.) sors vulgo (πάθος Eur.) nec ira caelitum invectuminvectum edd. inventum X invictum Prisc. malum,Quod nonnon add. G2 natura humana patiendo ecferat.neque ... 20 ferat Prisc. GL.3, 426, 7 est autem utilis ad persuadendum ea quae acciderint ferri et posse et oportereoportere

V eorum bis V1 enumeratio eorum qui tulerunt.tullerunt GR (corr. c) V (corr. 3) etsi aegritudinis sedatio et hesterna disputatione explicata est et in Consolationis libro, quem in medio—non enim sapientes eramus—maerore et dolore conscripsimus; quodque vetatvertat V1 St. fr. 3, 484 Chrysippus, ad recentis quasi tumores animi remedium adhibere, id nos fecimus naturaeque vimcum in vim corr. V3 attulimus,attullimus X (adt. V) ut magnitudini medicinae doloris magnitudo concederet.ut cum magnitudine ... 3 concederet Non. 270, 11

Sed aegritudini, de qua satis est disputatum, finitimus est metus, de quo pauca dicenda sunt. est enim metus, utut V1 aegritudo praesentis, sic illeilli X corr. V3 ς futuri mali. itaque non nulli aegritudinis partem quandam metum esse dicebant, alii autem metum praemolestiampraemolestia X corr. Vrec ς appellabant, quod essetesset Bentl. est quasi dux consequentis molestiae. quibus igitur rationibus instantia feruntur, eisdem contemnuntur sequentia. nam videndum est in utrisque, ne quid humile summissum molle ecfeminatum fractum abiectumque faciamus.sed... 13 faciamus H sed quamquam de ipsius metus inconstantia inbecillitate levitate dicendum est, tamen multum prodest ea, quae metuuntur, ipsa contemnere. itaque sive casucasu causa V accidit sive consilio, percommode factum est, quod eis de rebus quae maxime metuuntur, de morte et de dolore, primo et proxumo die disputatumdisputandum K est. quae si probata sunt,disputata sunt G (-a sunt e corr.) metu magna ex parte liberati sumus.

Ac de malorum opinione hactenus;

videamus nunc de bonorum, id est de laetitia et de cupiditate. mihi quidem in tota ratione ea, quaeeaque KR pertinetpertinet ς pertinent X ad animi perturbationem, una res videtur causam continere, omnis eas esse in nostra potestate, omnis iudicio susceptas, omnis voluntarias. hic igitur error est eripiendus, haec detrahenda opiniohaec detrahenda opinio ne consererent Gr atque ut in malis opinatis tolerabilia,tollerabilia X (corr. Rc?) sic in bonis sedatiora sunt efficienda ea quae magna et laetabilia ducuntur.dicuntur ω corr. Wo. atque hoc quidem commune malorum et bonorum,bonorum et malorum G1 ut, si iam difficile sit persuadere nihil earum rerum, quae perturbentperturbant K1 animum, aut in bonis aut in malis esse habendum, tamen alia ad alium motum curatio sit adhibenda aliaque ratione malevolus, alia amator, alia rursus anxius, alia timidus corrigendus.

atque erat facile sequentem eam rationem, quae maxumemaxime VK1 (-mae) probaturprobatur -obatur in r. Vc de bonis et malis, negare umquam laetitia adfici posse insipientem, quod nihil umquam haberet boni; sed loquimur nunc more communi. sintsunt V sane ista bona, quae putantur, honoreshonore K1 divitiae voluptates cetera, tamen in eis ipsis potiundispotiundus G1 exultans gestiensque laetitia turpis est, ut, si ridere concessum sit, vituperetur tamen cachinnatio. eodem enim vitio est ecfusio animi in laetitia quo in dolore contractio, eademque levitate cupiditas est in appetendo qua laetitia in fruendo, et ut nimis adflictiadflicti ς adflictio X molestia, sic nimisnimis ς animis X (animi V3) dicantur V elati laetitia iure iudicantur leves; et, cum invidere aegritudinis sit, malis autem alienis voluptatem capere laetitiae, utrumque immanitate et feritate quadam proponenda castigari solet; atque ut caverecavere Dav. e p. 367, 26 confidere ς Non. (interpolatum ex p. 324, 1 sqq.) providere Tr. decet, timere non decet,atque ... 22 timere non decet Non. 444, 7 sic gaudere decet, laetari non decet, quoniam docendi causa a gaudio laetitiam distinguimus;

illud iam suprasupra cf. p. 368, 2 diximus, contractionemcontractione X corr. V3 ς animi recte fieri numquam posse, elationem posse. aliter enim Naevianus ille gaudet Hector:Hect. profic. 15 haector GK h

octor V(

e2) Laetus sum laudari me abs te, pater, a laudato viro, aliter ille apud Trabeam:Trab. fr. 1 Lena delenita argentoargento ex -tum V nutum observabit meum,Quid velim, quid studeam. adveniens digito impellam ianuam,genuam K Fores patebunt. de inproviso Chrysis ubi me aspexerit,Alacris ob viam mihi veniet complexum exoptans meum,Mihi se dedet.se dedit K sedet V quam haec pulchra putet, ipse iam dicet: Fortunam ipsam anteibo fortunis meis.

haec laetitia quam turpis sit, satis est diligenter attendentem penitus videre.

Et ut turpes sunt, qui ecferunthaec 13 effe om. V 1, add. Vrec in mg., runt se eadem m. in r. se laetitia tum cumhecferunt K haec ferunt G qui

efferunt R (i et ef m. rec.) fruuntur Veneriis voluptatibus, sic flagitiosi,quiaesinflammato K1 inflamato GRV qui eas inflammato animo concupiscunt. totus vero iste, qui volgo appellaturappellantur V1 amor—necnec ex ne Vc hercule invenio, quo nomine alio possit appellari—, tantae levitatis est, ut nihil videam quod putem conferendum. quem Caeciliusfr. 259 deum qui non summum putet, aut stultum aut rerum esse imperitum existumat,existumat ς existumet X Cuicui Ciceroni trib. Mue. cuii Ribb. in manu sit, quem esse dementemdemente GRV1 velit,Quem sapere, quem sanari,sanari Man. insanare K1 insanire GRVKc quem in morbum inici,Quem contra amari, quem expeti, quem arcessier.hunc fere versum excidisse statuit Bentl.: quem odio esse, quem contemni, quem excludi foras arces sier Bentl. arcessiri (arcesciri V1)X o praeclaram emendatricem vitae poëticam, quae amo-

remamore X (in K s in fine eras.) flagitii et levitatis auctorem in concilio deorum conlocandumconlocari dum G1 putet! de comoedia loquor, quae, si haec flagitia nonnon ς nos X (cf.p.381, 26) nos non Ro β b. p. 103 probaremus, nulla esset omnino; quid ait ex tragoedia princeps ille Argonautarum?argonautarū V (rū in r. Vc) Tu me amoristumamoris K tum ea moris R magis quam honoris servavistiservavisti Crat. servasti gratia.Ennius Med. exul 278 quid ergo? hic amor Medeae quanta miseriarum excitavit incendia! atque ea tamen apud alium poëtam patri dicere audet sese ς V3 sed X Trag. inc. 174 coniugem habuisse illum, Amor quem dederat, qui plus pollet potiorque estest G (exp. 1 est ss. 2) patre.

Sed poëtas ludere sinamus, quorum fabulis in hoc flagitio versari ipsum videmus Iovem: adat G1 magistros virtutis philosophos veniamus, qui amoremquimorem quā orem K1 -i amorem in r. G2 negant stupri esseSt. fr. 3, 653 Epic. 483 et in eo litigant cum Epicuro non multum, ut opinio mea fert, mentiente. quis est enim isteista K1 amor amicitiae? cur neque deformem adulescentem quisquam amat neque formosum senem? mihi quidem haec in Graecorum gymnasiis nata consuetudo videtur, in quibus isti liberi et concessi sunt amores. bene ergo Ennius:Ennius sc. 395 Flagitiflagitii X cives G(?)Rrec principium est nudare inter civis corpora. qui ut sint, quod fieri posse video, pudici, solliciti tamen et anxii sunt, eoque magis, quod se ipsi continent et coërcent.

atque, ut muliebris amores omittam, quibus maiorem licentiam natura concessit, quis aut de Ganymediganumedi K nymedi G1 ganymedis Vrec raptu dubitat, quid poëtae velint, aut non intellegit, quid apud Euripidem et loquatur et cupiatEurip. Chrysippo p. 632 N. Laius? quid denique homines doctissimi et summi poë- tae de se ipsis et carminibus eduntedunt Lb. edant cf. praef. et cantibus? fortis vir in sua re p. cognitus quae de iuvenum amore scribit Alcaeus! nam Anacreontis quidem tota poësis est amatoria. maxume vero omnium flagrasse amore Reginum Ibycum apparet ex scriptis. Atque horum omnium lubidinosos esse amores videmus: philosophi sumus exorti, etet ex G1 auctore quidem nostro Platone, quem non iniuria Dicaearchus accusat, qui amori auctoritatem tribueremus.

Stoici vero et sapientem amaturum esseSt. fr. 3, 652 dicunt et amorem ipsum conatum amicitiae faciendae ex pulchritudinis specie definiunt. qui siqui si quin V quis est in rerum natura sine sollicitudine, sine desiderio, sine cura, sine suspirio, sit sane; vacat enim omni libidine; haec autem de libidine oratio est. sin autem est aliquis amor, ut est certe, qui nihil absit aut non multum ab insania, qualis in Leucadia est: si quidem sit quisquamTurpil. 115 deus, cuicuii Ribb. ad V ego sim curae—

at id erat deisdehis X (de

is V) omnibus curandum, quem ad modum hic frueretur voluptate amatoria! heu me infelicem!—nihil verius. probe et ille: sanusne es,sanun es Wo. qui temere lamentare? sicsic hic Mdv. (at cf. ita div. 2, 82) insanus videtur etiam suis. atat ad KR effecit KRG (tragoediasfeffecit) Vrec (affecit V1) efficit ς quas tragoedias efficit! Te,te ς et X Apollo sancte, fer opem, teque, amnipotenstequea omnipotens GR tequeaomnipotens K te- que

omnipotens V amnipotens Wölfflin ap. Ribb. omnip. vulgo Neptune, invoco, Vosque adeo, Venti! mundum totum se ad amorem suum sublevandum conversurum putat, Venerem unam excludit ut iniquam: nam quidquid add. Kc ego te appellem, Venus? eam prae lubidinelib. V negat curare quicquam: quasi vero ipse non propter lubidinemlib. V tanta flagitia et faciat et dicat.

—sic igitur adfecto haec adhibenda curatio est, ut et illud quod cupiat ostendaturostendat ς ostendatur Dav. ostendas Bouhier quam leve, quam contemnendum, quam nihilinihil V sit omnino, quam facile vel aliundevel aliunde bis K1 vel

ali

ende G (i in r. et u?) vel alio modo perfici vel omnino neglegi possit; abducendus etiam est nonetiam est non in r. Vc numquam ad alia studia sollicitudines curas negotia, loci denique mutatione tamquam aegroti non convalescentes saepe curandus est;

etiam novo quidam amore veterem amoremHier. epist. 125, 14 tamquam clavoclavo clava V clavum eiciendum putant; maxume autem admonendusidmonendus V3 est, quantus sit furor amoris.add. Bai. omnibus enim ex animi perturbationibus est profecto nulla vehementior, ut, si iam ipsa illa accusareaccuss. K nolis, stupra dico et corruptelas et adulteria, incesta denique, quorum omnium accusabilisaccuss. K est turpitudo,—sed ut haec omittas,omittas ex comitas V3 perturbatio ipsa mentis in amore foeda per se est.

nam ut illa praeteream, quae sunt furoris,futuris K1 furoris

haec ipsa per sesesese V (exp. 3) quam habent levitatem, quae videntur esse mediocria, IniuriaeTer. Eun. 59–63 Suspiciones inimicitiaeinduciae RV indutiaeBellum pax rursum! incerta haec si tusi tu ς sit ut X (prius t exp. V3) postulesRatione certa facere, nihilo plusplus add. G2 agas,Quam si des operam, ut cum ratione insanias. haec inconstantia mutabilitasque mentis quem non ipsa pravitate deterreat? est etiametiam Man. enim illud, quod in omni perturbatione dicitur, demonstrandum, nullam esse nisi opinabilem, nisi iudicio susceptam, nisi voluntariam. etenim si naturalis amor esset,amor esset ex amorem et Kc et amarent omnes et semper amarent et idem amarent,et idem amarent om. H neque alium pudor, alium cogitatio, alium satietas deterreret.etenim ... 26 deterreret H deterret G1

Ira vero, quaequae-ae in r. V2 quam diu perturbat animum, dubitationem insaniae non habet, cuius inpulsuimp. KR existit etiam inter fratres tale iurgium:

Quis homo te exsuperavit usquamusquam Bentl. (ς?) umquam gentium impudentia?Enn. Iph. 222 Quis autem malitia te?— nosti, quae secuntur; alternis enimenim eum KR versibus intorquentur inter fratres gravissimaegravissime KRV contumeliae, ut facile appareat Atrei filios esse, eius qui meditatur poenam in fratrem novam: Maior mihimihi om. V moles, maius miscendumstmiscendumst de orat. 3, 219, nat. deor. 3, 68 miscendum hic ω malum,Acc. Atr. 200. 229 Qui illius acerbum cor contundam et comprimam. quo igitur haec erumpiterumpit Dav. erunt X erit Gr. moles? audi Thyestem: Ipsusipsum ω ipsus de orat. 3, 217 lg. 69 (ipsius M ipse L) hortatur me frater, ut meos malis miserAcc. Atr. 200. 229 Manderemmanderem de orat. 3, 219 ML (cf. Sen. Thy. 779) mandarem (con- ferunt Lucr. 2, 638; sed Saturnus liberos καταπίνει, non καταβιβρώσκει) natos— eorum visceraviscere GK (bis scr. 1)R viscerae V apponit. quid est enim quoquo

V1 (quod3) non progrediatur eodem ira, quo furor? itaque iratos proprie dicimus exisse de potestate, id est de consilio, de ratione, de mente; horum enim potestas in totum animum esse debet.

His aut subtrahendi sunt ei, in quos impetum conantur facere, dum se ipsise ipsi V3 ς ipse ipsi X conligant, —quid est autem se ipsum colligere nisi dissupatasdissipatas e corr. in G et R animi partis rursum in suum locum cogere?—aut rogandi orandique sunt, ut, si quam habent ulciscendi vim, differant in tempus aliud, dum defervescatfervescat G1 ira. defervescere autem certe significat ardorem animi invita ratione excitatum. ex quo illud laudatur Archytae, qui cum vilico factus esset iratior, quo te modo inquit accepissem, nisi iratus essem!

Ubi sunt ergo isti, qui iracundiam utilem dicunt —potest utilis esse insania?—aut naturalem? anan ς hanc X quicquam est secundumest sec. ς es sec. R esse sec. GKV naturam, quod fit repugnante ratione? quo modo autem, si naturalis esset ira,ira add. G2 aut alius alio magis iracundus esset, aut finem haberet prius quam essetaut finem ... 4 esset add. V3 ulta,ulta Man. ulla ulciscendi lubido, aut quemquam paeniteret, quod fecissetfecisse V1 per iram? ut Alexandrum regem videmus, qui cum interemisset Clitumclitum iditum K familiarem suum, vix a se manus abstinuit; tanta vis fuit paenitendi. quibus cognitis quis est qui dubitetdubitat K quin hic quoque motus animi sit totus opinabilis ac voluntarius? Quis enim dubitarit quin aegrotationes animi, qualis est avaritia, gloriae cupiditas, ex eo, quod magnimagna V aestumetur ea res ex qua animus aegrotat, oriantur?oriantur ς oriatur unde intellegi debet perturbationem quoque omnem esse in opinione.

Et si fidentia, id est firma animi confisio, scientia quaedam est et opinio gravis non temere adsentientis, metus quoque est diffidentialoco desperato sententia tole- rabilis efficiatur, si scribas: metus quoque qui est diffidentia inbecilla est adsensio (cf. p. 368, 26) expectati et impendentis mali. propter haec ultima autem verba proximum enuntiatum et si spes — metum ante et si fidentia — imp. mali ponen- dum videtur. ut igitur metus — in malo = ὥστε ἐν τῷ φαύλῳ (gen. masc. cf. St. fr. 3, 548 p. 147, 9 τὸν σοφὸν οὐκ ἀπιστεῖν τὴν γὰρ ἀπιστίαν εἵναι ψεύδους ὑπόληψιν, τὴν δέ πίστιν ἀστεῖον ὑπάρχειν, εἴναι γὰρ κατάληωιν ἰσχυράν κτλ.) εἴναι τὸν φόβον, ἁσαύτως δὲ καὶ τὰ λοιπὰ πάθη πάντα? sed quid Cicero peccauerit quid librarii, incertum. difidentia KV3 (itiae V1) defidentia GR expectati et impendentisinp. V mali, et si spes est expectatio boni, mali expectationem esse necesse est metum. ut igitur metus,metum mecum G1V1 sic reliquaereliqui K1 perturbationes sunt in malo. ergo ut constantia scientiae, sic perturbatio erroris est. Qui autem natura dicuntur iracundi aut misericordes aut invidi aut tale quid, ei sunt constituti quasi mala valetudinevalitudini V animi, sanabilessanabiles ς sanabile est tamen, ut Socrates dicitur: cum multa in conventu vitia conlegisset in eum Zopyrus,zopirus GK qui se naturam cuiusque ex forma perspicere profitebatur, derisus est a ceteris, qui illa in Socrate vitia non agnoscerent, ab ipso autem Socrate sublevatus, cum illa sibi sic nata,sic nata Po signa (insita vel innata Bentl. Dav. quod potius de eis rebus dicitur quas etiamnunc habe- mus) cf. fin. 2, 33 ut bacillum aliud est inflexum de industria, aliud ita natum fat. 9 al. sed ratione a seadse R1 deiectadeiec

ta di

ceret K valitudine R diceret.

ergo ut optuma quisque valetudine adfectusaff. KR potest videri ut natura ad aliquem morbumdel. Tr. proclivior, sic animus alius ad alia vitia propensior. qui autem non natura, sed culpa vitiosi esse dicuntur, eorum vitia constant e falsis opinionibus rerum bonarum et malarum, ut sit alius ad alios motus perturbationesque proclivior. inveteratio autem, ut in corporibus, aegrius depellitur quam perturbatio,perturbatione K1 citiusque repentinus oculorum tumortumor add. Vc mg. tuorum K1 sanatur quam diuturna lippitudo depellitur.depellitur del. Dav. sed cf. Mue.

Sed cognita iam causa perturbationum, quae omnes oriuntur ex iudiciis opinionum et voluntatibus, sit iam huius disputationis modus. scire autem nosnos ς vos X oportet cognitis, quoadquoad R1Vrec quod ad GKR2V1 cognosci ab homine R1 (corr. c?) K possunt ab homine cognosci, bonorum et malorum finibus nihil aa om. K philosophia posse aut maius aut utilius optari quam haec, quae a nobis hoc quadriduo disputata sunt. morte enim contempta et dolore ad patiendum levato adiunximus sedationem aegritudinis, qua nullum homini malum maius est. etsi enim omnis animi perturbatio gravis est nec multum differt ab amentia, tamen ~~ita~~ del. Lb. tamen ita ut ditt. verbi amentia del. Nissen fort. rectius ceteros, cum sunt in aliqua perturbatione aut metus aut laetitiaelaetitia

V (-ae3) aut cupiditatis, commotoscommotus V1 modo et perturbatos dicere solemus, at eos, qui sequi seex quis V2 qua

s G1 aegritudiniaegritudinis G1 (corr. 1)K1 (corr. c) V1 (s eras.) dediderunt, miseros adflictosaffl. KR aerumnosos calamitosos.

itaque non fortuito factum videtur, sed a te ratione propositum, ut separatim de aegritudine et de ceteris perturbationibus disputaremus; in ea est enim fons miseriarum et caput. sed etalt. et om. V aegritudinis et reliquorum animi morborum una sanatio est, omnis opinabilis esse et voluntarios ea requerequae GKR (quae ... videatur in r. K1) suscipi, quod ita rectum esse videatur. hunc errorem quasi radicem malorum omnium stirpitusstirpitus Statil. Max. ap. Char. GL. 2, 219, 25 philosophia se extracturam pollicetur.

demus igitur nos huic excolendos patiamurque nos sanari. his enim malis insidentibus non modo beati, sed ne sani quidem esse possumus. aut igitur negemus quicquam ratione confici, cum contra nihil sine rationeratione V2 ς rationi X recte fieri possit, aut, cum philosophia ex rationum conlationecollatione KR consolatione V constet, ab ea, si et boni et beati volumus esse, omnia adiumenta et auxilia petamus bene beateque vivendi.

QuintusQuintus om. KR1 spatio rubricatori relicto (add. Rrec) hic dies, Brute, finem faciet Tusculanarum disputationum, quo die est a nobis ea de re, quam tu ex omnibus maximemaxime add. G2 probas, disputatum. placere enim tibi admodum sensi et ex eo libro, quem ad me accuratissime scripsisti, et ex multis sermonibus tuis virtutem ad beate vivendum se ipsaipsam Hς essese ipsa esse in r. V1 contemptam G1H contentam. quodquod ex quo V2 etsi difficiledifficili G2 (dific. G1)RV est probatu propter tam varia et tam multa tormenta fortunae,quod ... 8 fortunae Non. 163, 7 tale tamen est, ut elaborandum sit, quoquo ex quod G2 facilius probetur. nihil estest add. Kc enim omnium quae in philosophia tractantur, quod gravius magnificentiusque dicatur.

nam cum eaea aliqua Bentl. sed cf. Phil. 13, 23: eam tibi causam belli gerendi proponis, ut senatum funditus deleas causa impulerit eos qui primi se ad philosophiae studium contulerunt, ut omnibus rebus posthabitis totos se in optumo vitae statu exquirendo conlocarent, profectoprofecit K1 spe beate vivendi tantamtotam H (alt. loco ex tantam1) ς in eo studio curam operamque posuerunt. quodsi ab is inventa et perfecta virtus est, et si praesidii ad beate vivendum in virtute satis est, quis est qui non praeclare et ab illis positam et a nobis susceptam operam philosophandiphilophandi G 1V arbitretur? sin autem virtus subiecta sub varios incertosque casus famula fortunae est nec tantarumtantam R1V1 virium est, ut se ipsa tueatur, vereor ne non tam virtutis fiducia nitendum nobis ad spem beate vivendi quam vota facienda videantur.

equidem eos casus, in quibus me fortuna vehementer exercuit,equidem meos ...9 exercuit Non. 295, 6 mecum ipse considerans huic incipio sententiae diffidere interdum et humani generis imbecillitatem fragilitatemquefragillit. K extimescere. vereor enim ne natura, cum corpora nobis infirma dedissetinfirma dedisset om. H isque et morbos insanabilis et dolores intolerabilisintollerabilis X (praeter H) adiunxisset, animos quoque dederit et corporum doloribus congruentis et separatim suis angoribus et molestiis implicatos.

sed in hoc me ipse castigo, quod ex aliorum et ex nostra fortasse mollitia, non ex ipsa virtute de virtutis robore existumo.sed ... 18 existimo Non. 251, 31 existumem V2 illa enim, si modo est ulla virtus,virtus ex virtutis G2 quam dubitationem avunculus tuus, Brute, sustulit, omnia,omnia ex omum Kc quae cadere in hominemhomine GRV1 possunt, subter se habet eaque despiciens casus contemnit humanos culpaque omni carens praeter se ipsampraeter se ipsam bis G1 nihil censet ad se pertinere. nos autem omnia adversa cumcum Dav. tum venientia metu augentes, tum maerore praesentia rerum naturam quam errorem nostrum damnaredamnare add. G2 malumus.rerum ... 25 malumus Non. 277, 15

Sed et huius culpae et ceterorum vitiorum peccatorumque nostrorum omnis a philosophia petenda correctio est.est H (9 nihil est... 405, 8 videantur et 405, 18 illa ... 405, 29 est bis) cuius in sinum cum a primis temporibus(initio libere) ... 405, 29 aetatis nostranostram K1 voluntas studiumque nos compulisset, his gravissimis casibus in eundem portum, ex quo eramus egressi, magna iactati tempestate confugimus. o vitae philosophia dux, o virtutisvirtus KRH indagatrix expultrixqueexcultrixque GKR1V1H Apul. plur. (exculptrixque PL) Lact. P 1 V (ultrixque H) expultrixque RvetVrecMς Prisc. Apul. F 2 Lact. BP 2 vitiorum!o vitae ... 4 vitiorum Prisc. GL. 2, 371, 10 o vitae, om. codd. phil....potuisset et tu inventrix...fuisti Lact. inst.3, 13, 15 cf. Apul. mund. 1 quidquid qui V1 (

dadd, 1 aut 2) ft. recte cf. Mue. non modo nos, sed omnino vita hominum sine te esse potuisset? tu urbis peperisti, tu dissipatos homines in societatem vitae convocasti, tu eos inter se primo domiciliis, deinde coniugiis, tum litterarumliterarum K et vocum communione iunxisti, tu inventrix legum, tu magistra morum et disciplinae fuisti; ad te confugimus, a te opem petimus, tibi nos, ut antea magna ex parte, sic nunc penitus totosque tradimus. est autemquid ad te opem ferimus. est autem H unus dies bene et ex praeceptis tuis actus peccantipeccandi R1 imm. GH inmortalitati anteponendus.

cuius igitur potius opibus utamur quam tuis, quae et vitaeet ante vitae add. G2 tranquillitatem largita nobis es etes et s et in r. V1? terroremterrorem terrorest K mortis sustulisti? Ac philosophia quidem tantum abest ut proinde ac de hominum est vita merita laudetur, ut a plerisque neglectaneclecta KR neglecta ex necleta V1 a multis etiam vituperetur. vituperare quisquam vitae parentem et hoc parricidioparicidio K1V se inquinare audetaudeat Lact. codd. praeter B et tam impie ingratus esse,quisquamne vituperare vitae... 20 ingratus esse Lact. inst. 3, 14, 8 ut eam accuset, quam vereri deberet, etiamsi minus percipere potuisset? sed, ut opinor, hic error et haec indoctorum animis offusa caligo est, quod tam longe retro respicere non possunt nec eos, a quibus vita hominum instructa primisprimi G primiss

et R(

Rc) primis est Ba. sit, fuisse philosophos arbitrantur.

Quam rem antiquissimam cum videamus, nomen tamen esse confitemur recens. nam sapientiam quidem ipsam quis negare potest nonnegare non p. K1 modo re esse antiquam, verum etiam nomine? quae divinarum humanarumque rerum, tum initiorum causarumquererum causarumque in mg. G2 cuiusque Vc ς cuius X (cuiu G1) cuiusque rei cognitionecognitionem H hoc pulcherrimum nomen apud antiquos adsequebatur.o vitae ... 407, 7 assequebatur H itaque et illos septem, qui a Graecis σοφοί,COφOl X sapientes a nostris et habebanturhabebantur V2 ς habeantur X (et et h. G) et nominabantur,qui... 8 nominabantur del. Sauppe et multis ante saeculis Lycurgum,lygurgum X (ex lygitur gum K1) cuius temporibus Homerus etiam fuisse ante hanc urbem conditam traditur, et iamet iam etiam ω heroicis aetatibus Ulixemulixem i e corr. G ulyxem V et Nestorem accepimus etalt. et add. Vc fuisse et habitos esse sapientis.sapientis ex -es Rc

nec vero Atlansatlans K athlans R1 (h del. c) V1 (n del. 2) G2(ex athalans) sustinere caelum nec Prometheus adfixus Caucaso nec stellatus Cepheus cum uxore genero filia traderetur, nisi caelestium divina cognitio nomen eorum ad errorem fabulae traduxisset.traduxisset G1 (

ss. 1) V2 ς traduxissent KRV1 a quibus ducti deinceps omnes, qui in rerum contemplatione studia ponebant, sapientes et habebantur et nominabantur, idque eorum nomen usque ad Pythagorae manavit aetatem.omnesque qui ... 20 aetate H quem, ut scribit auditor Platonis Ponticus Heraclides, vir doctus in primis, Phliuntemfr. 78 V. philuntem X ferunt venisse, eumque cumeumque cum cumque Dav. Leonte, principe Phliasiorum,philiasiorum G1V docte et copiose disseruisse quaedam. cuius ingenium et eloquentiam cum admiratus esset Leon, quaesivisse ex eo, qua maxime arte confideret; at illum: artem quidem se scire nullam, sed esse philosophum. admiratum Leontem novitatem nominis quaesivisse, quinam essentesset R1V1 (

RcV1) philosophi, et quid inter eos et reliquos interesset;

Pythagoram autem respondisse similem sibi videri vitamvita X (corr. Vrec) hominum et mercatum eum, qui haberetur maxumo ludorum apparatu totius Graeciae celebritate; nam ut illicillic ς illi X (del. V2) cf. Neue 2, 655 (Cael. ap. Cic. epist. 8, 15, 2) alii corporibus exercitatis gloriam et nobilitatem coronae peterent, alii emendi aut vendendi quaestu et lucro ducerentur, essetesse V1 autem quoddam genus eorum, idque vel maxime ingenuum, qui nec plausum nec lucrum quaererent, sed visendi causa venirent studioseque perspicerent, quid ageretur et quo modo, item nos quasi in mercatus quandam celebritatemcelebritate X corr. V2 ex urbe aliquaitem (iter codd.) ... 12 aliqua Non. 431, 19 sic in hanchac K1 vitam ex alia vita et natura profectos alios gloriae servire, alios pecuniae, raros esse quosdam, qui ceteris omnibus pro nihilo habitis rerum naturam studiose intuerentur; hos se appellare sapientiae studiosos—id est enim philosophos—; et ut illic liberalissimum esset spectare nihil sibi adquirentem, sic in vita longe omnibus studiis contemplationem rerum cognitionemquecognitionemque Vc ς cogitationemque X praestare.

Nec vero Pythagoras nominis solum inventor, sed rerum etiam ipsarum amplificatoramplicator G fuit. qui cum postcum

post (eras. q) K hunc Phliasium sermonem in Italiam venisset, exornavit eam Graeciam, quae magna dicta est, et privatim et publice praestantissumis et institutis et artibus. cuius de disciplina aliud tempus fuerit fortasse dicendi. sed ab antiqua philosophia usque ad Socratem, qui Archelaum, Anaxagorae discipulum, audierat, numeri motusque tractabantur, et unde omnia orerenturorarentur K quove reciderent,recederent X corr. V1 aut c ς studioseque ab is siderum magnitudines intervalla cursuscurrus G1 antiquirebantur G (alt. i e corr. 2) anquirebantur et cuncta caelestia. Socrates autem primus philosophiam devocavit e caelo et in urbibus conlocavit et in domusdomos ς ac fort. V1 (u e corr. c) domibus Gr. etiam introduxit et coëgit de vita et moribus rebusque bonis et malis quaerere.

cuius multiplex ratio disputandi rerumque varietas et ingenii magnitudo Platonis memoria et litteris consecrata plura genera effeciteffecit ς efficit X dissentientium philosophorum, e quibus nos id potissimum consecuticonsecuti con del. V2 sumus, quo Socratem usum arbitrabamur,arbitramur V2 ς ut nostram ipsi sententiam tegeremus, errore alios levaremus et in omni disputatione, quid esset simillimum veri, quaereremus.quaeremus G1K quem moremmoyerem G2 cum Carneades acutissime copiosissimeque tenuisset, fecimus et alias saepe et nuper in Tusculano, ut ad eameam (del. c) R consuetudinem disputaremus. et quadridui quidem sermonem superioribus adad a R missimus G1K te perscriptum libris misimus, quinto autem die cum eodem in loco consedissemus, sic est propositum, de quo disputaremus:

Non mihi videtur ad beate vivendum satis posse virtutem.

Atad V1 hercule Bruto meo videtur, cuius ego iudicium, pace tua dixerim, longe antepono tuo.

Non dubito, nec id nunc agitur, tu illum quantum ames, sed hoc,hoc ς de hoc X quod mihi dixi videri, quale sit, de quo a te disputari volo.

Nempe negas ad beate vivendum satis posse virtutem?

Prorsus nego.

Quid? ad recte honeste laudabiliter, postremo ad bene vivendum satisne est praesidipraesidii KV2 in virtute?

Certe satis.

Potes igitur aut, qui male vivat, non eum miserum dicere aut, quem bene fateare, eum negare beate vivere?

Quidni possim?possum K nam etiam in tormentis recte honeste laudabiliterlaudabiliter V (ss. 2) et ob eam rem bene vivi potest, dum modo intellegas, quid nuncnum K dicam bene. dico enim constanter graviter sapienter fortiter.

haec etiam in eculeum coiciuntur,coitiuntur GKR

aspir. V quo vita non adspirat beata.

Quid igitur? solane beata vita, quaeso, relinquitur extra ostiumhostium GK limenque carceris, cum constantia gravitas fortitudo sapientia reliquaeque virtutes rapiantur ad tortorem nullumque recusent necprius nec add. G2 supplicium nec dolorem?

Tu, si quid es facturus,facturas G1 nova aliqua conquiras oportet; ista me minime movent, non solum quia pervulgata sunt, sed multo magis, quia, tamquam levia quaedam vina nihil valent in aqua, sic Stoicorumistoicorum V ista magis gustata quam potata delectant. velut iste choruscorus X (corr. V1?) virtutum in eculeum impositus imagines constituit ante oculos cum amplissima dignitate, ut ad eas cursim perrecturaperrecturas G1 nec eas beata vita a se desertas passura videatur;

cum autem animum ab ista pictura imaginibusque virtutum ad rem veritatemque traduxeris, hoc nudum relinquitur, possitne quis beatus esse, quam diu torqueatur. quam ob rem hoc nunc quaeramus; virtutes autem noli vereriverereri X nene nec K expostulent et queranturquaerantur GVKc se aa add. G2 beata vita esse relictas. si enim nulla virtus prudentia vacat, prudentia ipsa hoc videt, non omnis bonos esse etiam beatos, multaque de M. Atiliodematilio (ti in r. scr. et

supra m add. Vc io ex corr. G2) Q. Caepione M'. Aquilioquinto caepionem (coep. K) aquilo (caepionemaquilo R) X aquilio e corr. V1 aut c M'. Aquilio Fabric. recordatur, beatamque vitam, si imaginibus potius uti quam rebus ipsis placet, conantem ire in eculeum retinet ipsa prudentiaipsa prudentia del. Ern. (Dav. 1) negatque ei cum dolore et cruciatu quicquam esse commune.

Facile patior te istoito G1 modo agere,agere Vc ς egere GRV1 aegere K etsi iniquum est praescriberepscribere V mihi te, quem ad modum a me disputari velis. sed quaero, utrum aliquid actum superioribus diebus an nihil arbitremur.

Actum vero, et aliquantum quidem.

Atqui, si ita est, profligata iam haec et paene ad exitum adductadeducta Non. quaestioquestio GKV est.profligata... 10 est Non. 160, 28

Quo tandem modo?

Quia motus turbulenti iactationesque animorum incitatae et impetuimpetu V1 inconsiderato elataeaelatae G (exp. 2) aelate KRV rationem omnemomnem add. G2 repellentes vitae beatae nullam partem relinquunt. quis enim potest mortem aut dolorem metuens, quorum alterum saepe adest, alterum semper impendet, esse non miser? quid, si idem, quodquod si K plerumque fit, paupertatem ignominiam infamiaminfamia X (om. G1 add. 2) corr. Vc timet, sisi ex sed R1 debilitatem caecitatem, si denique, quod non singulisnon modo sing. V 2 Non. hominibus, sed potentibuspotentissimis Non. contingit G1 Non. B A D A populis saepe contigit,quod... 20 contigit Non. 268, 10 servitutem?

potest ea timens esse quisquam beatus? quid, qui non modo ea futura timet, verum etiam fert sustinetque praesentia—addeadde V atde GKR eodem exilia luctus orbitates: qui rebus his fractus aegritudine eliditur, potest tandem esse non miserrimus?qui ... 25 esse non miser? Non. 292, 36 quid vero? illum, quem libidinibus inflammatum et furentem videmus, omnia rabide adpetentem cum inexplebili cupiditate, quoque affluentius voluptates undique hauriat,quo fluentius voluntates ... hauriret Non. eo gravius ardentiusque sitientem,cum ... 412, 1 sitientem Non. 319, 17 nonne recte miserrimum dixeris? quid? elatuselevatus KR ille levitate inanique laetitia exultans et temeretemere RxV2 timere X gestiens nonne tanto miserior, quanto sibi videtur beatior? ergo ut hiut mihi K1 miseri, sic contra illi beati, quos nulli metus terrent, nullae aegritudines exedunt, nullae libidines incitant, nullae futtiles laetitiae exultantesexultantes G1 languidis liquefaciunt voluptatibus. ut marismatris K1 igitur tranquillitas intellegitur nulla ne minima quidem aura fluctus commovente, sic animi quietus et placatus status cernitur, cum perturbatio nulla est, qua moveri queat. quodsi est qui vim fortunae, qui omnia humana, quae cuiquequae cuique X (cf. Mue.) quaecumque ς accidere possunt, tolerabiliatoller. G ducat, ex quo nec timor eum nec angor attingat, idemque si nihil concupiscat, nulla ecferaturecfer. haec feratur K animi inani voluptate, quid est cur is non beatus sit?

et si haec virtute efficiuntur, quid est cur virtus ipsa per se non efficiat beatos?beatus R1

Atqui alterum dici nonnon add. G1 potest, quin i, qui nihil metuant, nihil angantur,agantur KV1 agant Non. nihil concupiscant, nulla impotenti laetitia ecferantur,qui nihil metuant ... 18 nulla inpotentia ecferantur Non. 129, 7 ecferantur V2 ς Non. ecferant X (hęc ferant Kc) beati sint, itaque id tibi concedo; alterum autem iam integrum non est. superioribus enim disputationibus effectum est vacarevacare V2 ς vacari X omni animi perturbationeperturbatione V sapientem.

Nimirum igitur confecta res est;

videtur enim ad exitum venisse quaestio.

Propemodum id quidem.

Verum tamen mathematicorum iste mos est, non est philosophorum. nam geometrae cum aliquid docere volunt, si quid ad eam rem pertinet eorum quae ante docuerunt, id sumunt pro concesso et probato, illud modo explicant, de quo ante nihil scriptum est; philosophi quamcumque rem habent in manibus, in eam quae conveniunt, congerunt omnia, etsi alio loco disputata sunt. quod ni ita esset, cur Stoicus, si essetessent V1 quaesitum, satisne ad beate vivendum virtus posset, multa diceret? cui satis esset respondere se ante docuissese ... docuisse ς sed ... docuisset X si... docuisset Vc ς non recte nihil bonum esse nisi quod honestum esset, hoc probato consequens esse beatam vitam virtute esse contentam,contemptam, -a KR et quo modo hoc sit consequens illi, sic illud huic, ut, si beata vitavita V2 ς om. X virtute contentacontemptam, -a KR sit, nisi honestum quodquod o e corr. Kc sit, nihil aliud sit bonum.

sed tamen non agunt sic; nam et de honesto et de summo bono separatim libri sunt, et cum ex eo efficiatur satis magnam in virtute ad beate vivendum esse vim, nihilo minusnihilhominus GR nihil ominus K hoc agunt separatim. propriis enim et suis argumentis et admonitionibusamon. G ammon. V tractanda quaeque res est, tanta praesertim. cave enim putes ullam inin a Vc (sed cf. 404, 10) philosophia vocem emissam clariorem ullumveullumve ex ullave G2 esse philosophiae promissum uberius aut maius. Nam quid profitetur? o dii boni! perfecturam se, qui legibus suis paruisset, ut esset contra fortunam semper armatus, ut omnia praesidia haberet in se bene beateque vivendi, ut esset semper denique beatus.

sed videro, quid efficiat; tantisper hoc ipsum magnimagi G1KR aestumo, quod pollicetur. nam Xerxes quidem refertus omnibus praemiis donisqueVal. Max. 9, 1 ext. 3 fortunae, non equitatu, non pedestribus copiis, non naviumnon avium GRV1 multitudine, non infinito pondere auri contentus praemium proposuit, quiquiex cui R1? invenisset novam voluptatemvoluntatem GKV1 (corr. 1 aut c)—quaquia K ipsa non fuitfuit fuisset Bentl. contentus; neque enim umquam finem inveniet libido—, nos vellem praemio elicere possemus, qui nobis aliquid attulisset,adtulisset GV1 (att. V2) atullisset K quo hoc firmiusfirmus G1K crederemus.

Vellem id quidem, sed habeo paulum, quod requiram. ego enim adsentiorassentior KR eorum quae posuisti alterum alteri consequens esse, ut, quem ad modum, si, quod honestum sit, id solum sit bonum, sequatur vitam beatam virtute confici, sic, si vita beata in virtute sit, nihil esse nisi virtutem bonum. sed Brutus tuus auctore Aristoaristone X (aristhone 9 G) sed cf. fin. 5, 8 Brut. 332 Att. 5, 10, 5 et Antiocho non sentit hoc; putat enim,si post etiam om. G1 etiamsi sit bonum aliquod praeter virtutem.pose virtutem add. Vc: tamen ad beate vivendum satis pose (S add. rec) virtutem (quae sane propter homoioteleuton facile excidere poterant; cf. etiam 413, 5)

Quid igitur?

contra Brutumne mebrutum nec me X corr. V1 aut c dicturum putas?

Tu vero, ut videtur; nam praefinire non est meum.

Quid cuique igitur consentaneum sit, alio loco. nam ista mihi et cum Antiocho saepe et cum Aristoaristone X (aristhone 9 G) sed cf. fin. 5, 8 Brut. 332 Att. 5, 10, 5 nuper, cum Athenis imperator apud eum deversarer,diversarer V dissensio fuit. mihi enim non videbatur quisquam esse beatus posse, cum in malis esset;in mali esset V1 in malis autem sapientem esse posse, si essent ulla corporis aut fortunae mala. dicebantur haec, quae scripsitscrip

tasit V (corr. 1 aut c) scriptasit GRK (ex scrip

sit?) scripta sunt ς etiam Antiochus locis pluribus, virtutem ipsam per se beatam vitam efficere posseposse add. R1 neque tamen beatissimam; deinde ex maiore partepatre G1 plerasque res nominari, etiamsi quae pars abesset,abisset K1 abesse V1 ut vires, ut valetudinem,valetitudinem K ut divitias, ut honorem, ut gloriam, quae genere, non numero cernerentur; item beatam vitam, etiamsi ex aliqua parte clauderet,claudicaret ex clauderet V1 auat c tamen ex multo maiore parte optinereobt. K nomen suum.

haec nunc enucleare non ita necesse est, quamquam non constantissime dici mihi videntur.videntur Bς videtur X nam et, qui beatus est, non intellego quid requirat, ut sit beatior—si est enim quodquod (priore loco)] qui K desit, ne beatus quidem est—, et quod ex maiore parte unam quamque remrem ς partem X appellariappellarique G1 (corr. 2) spectarique dicunt, est ubi id isto modo valeat; cum vero tria generaista tria G (exp. 2) malorum esse dicant, qui duorum generum malis omnibus urgeatur, ut omnia advorsaadversa V sint in fortuna, omnibus oppressum corpus et confectum doloribus, huic paulumne ad beatam vitam deesse dicemus, non modo ad beatissimam?

Hoc illud est, quod Theophrastusteophrastus X (ex teopharastus K) sustinere non potuit. nam cum statuisset verbera, tormenta, cruciatus, patriae eversiones,eversionis V exilia, orbitates magnam vim habere ad male misereque vivendum, non est ausus elate et ample loqui, cum humiliter demisseque sentiret.non ... 16 loqui, humiliter dimisseque sentire Non. 286, 10 quam bene, non quaeritur, constanter quidem certe. itaque mihi placere non solet consequentia reprehendere, cum prima concesseris. hic autem elegantissimuseligantissimmus K omnium philosophorum et eruditissimus non magnopere reprehenditur, cum tria genera dicitdici X corr. V1 bonorum, vexatur autem ab omnibus primum in eo libro quem scripsit de vita beata, in quo multa disputat, quam ob rem is, qui torqueatur qui crucietur, beatus esse non possit. in eo etiam putatur dicere in rotam— id est genus quoddam tormenti apud Graecosid est Graecos del. Er. vix recte. τροχὸς ante hunc locum a Romanis non commemoratur. (in R his verbis linea subducta est, sed s. XVIIXVIII demum sec. Stroux)

ge- nus R—beatam vitam non escendere.escenderet GRV1 (t postea eras.) ascendere K non usquamnon usquam nusquam V2 id quidem dicit omnino, sed quae dicit, idem valent.

possum igitur, cui concesserimcui non cesserim K1 in malis esse dolores corporis, in malis naufragia fortunae, huic suscenseresuccensere G dicenti non omnis bonos esse beatos, cum in omnis bonos ea, quae ille in malis numerat, cadere possint? vexatur idem Theophrastustheofr. V thephr. G1 teophar. K et libris et scholis omnium philosophorum, quod in Callisthenecalisthene R1 suo laudarit illam sententiam: Vitam regitτύχη τὰ θνητῶν πράγματ', οὐκ εὐβουλίαChaeremon Tr. gr. p. 782 gerit K fortuna, non sapientia. negant ab ullo philosopho quicquam dictum esse languidius. recte id quidem, sed nihil intellego dici potuisse constantius. si enim tot sunt in corpore bona, tot extra corpus in casu atque fortuna, nonne consentaneum est plus fortunam, quae domina rerum sit et externarum et ad corpus pertinentium, quam consilium valere?

An malumus Epicurum imitari? qui multa praeclareEpic. p. 89, 7 saepe dicit; quam enim sibi constanter convenienterque dicat, non laborat.laborant G1 laudat tenuemlauda tenuem GRV (corr. Vc) laudetenuae K Ep. fr. 459 victum. philosophi id quidem, sed si Socrates autaut ex ant R ant tisthenes K1 (corr. c) Antisthenes diceret, non isis his K qui finem bonorum voluptatem esseesse add. G2 dixerit. negat quemquam iucundei

ocunde V1 posse vivere, nisi idem honesteEpic. s. s. V sapienter iustequeque om. K vivat. nihil gravius, nihil philosophiaphilosophiae K dignius, nisi idem hoc ipsum honeste sapienter iuste ad voluptatem referret. Quidquid V2 qui X melius quam: fortunam exiguamexiguam -guā in r. Kc intervenire sapienti? sed hoc isneEpic. s. s.XVI isne V2 hisne X dicit, qui, cum dolorem non modomodum V1 maxumum malum, sed solum malum etiam dixerit, totout ante toto add. V2 corpore opprimi possit doloribusdoloribus bus in r. V2 Epic. fr. 122 acerrumis tum, cum maxime contra fortunam glorietur? quod idem melioribus etiam verbis Metrodorus:

occupaviquod... 2 occupavit (sic) Non. 355, 5 teoccupa vite K1 inquit, Fortuna,Metr. fr. 49 atque cepicoepi GRV cé Kc (cepi1) omnisqueque add. G2 asp.G aditus tuos interclusi, ut ad me adspirare non posses. praeclare, si Aristo Chiusaristocchius KR aristho

chius G aut si Stoicussthoicus G stholchus K1 Zenonzeno V2 sed cf. nat. deor. 1, 70 diceret, qui, nisi quod turpe esset, nihil malum duceret; tu vero, Metrodore, qui omne bonum in visceribus medullisque condideris et definieris summum bonum firma corporiscorpori X corr. V2 add. Lb. (cf. off. 3,117) adfectione explorataque eius exspoliari potes V2 expoliare potest X spe contineri, Fortunae aditus interclusisti? quo modo? isto enim bono iam exspoliari potes.

Atqui his capiuntur imperiti, et propter huiushuius eius Vc? modi sententias istorum hominum est multitudo;

acute autemautem add. G2 disputantis illud est, non quid quisque dicat, sed quid cuique dicendum sit, videre. velut in ea ipsa sententia, quam in hac disputatione suscepimus, omnis bonos semper beatos volumus esse. quosquos V2 quod X dicam bonos, perspicuum est; omnibus enim virtutibus instructos et ornatos tum sapientis, tum viros bonos dicimus. videamus, quiqui ex quid Vc dicendi sint beati.

equidem eos existimo, quieos We.hos quid G1 sint in bonis nullo adiuncto malo; neque ulla alia huic verbo, cum beatum dicimus, subiecta notio est nisi secretis malis omnibus cumulata bonorum complexio. hanc assequi virtus, sisi sic V quicquam praeter ipsamipsa GRV1 (˜ add. rec) boni est,est esse K1 non potest. aderit enim malorum, si mala illa ducimus,dicimus K1 turba quaedam: paupertas, ignobilitas, humilitas, solitudo, amissio suorum, graves dolores corporis, perdita valetudo,valitudo X debilitas, caecitas, interitusinterius G1 patriae, exilium, servitus denique. in his tot et tantis—atque etiam plura possunt accidere—potest esse sapiens; nam haec casus importat, qui in sapientem potest incurrere. at si ea mala sunt, quis potest praestare semper sapientem beatum fore, cum vel in omnibus ishis X sed cf.ea 3 uno tempore esse possit?

non igitur facile concedo neque Bruto meo neque communibuscommonibus GV magistris nec veteribus illis, Aristoteli Speusippo Xenocrati Polemoni, ut, cum ea quae supra enumeravi in malis numerent, idem dicant semper beatum esse sapientem. quosquos ς quod X cf. 417,16 si titulus hic delectatdilectat X insignis et pulcher, Pythagora Socrate Platone dignissimus, inducant animuminducant

animum G (eras. ĩ vel i)

supra animum add. Vc illa, quorum splendore capiuntur, vires valetudinem pulchritudinem divitias honores opes contemnere eaque, quae is contrariacontria G1R1 V sint X sed cf. capiuntur sunt, pro nihilo ducere: tum poterunt clarissima voce profiteri se neque fortunae impetu nec multitudinis opinione nec dolore nec paupertate terreri, omniaque sibi in sese esse posita, nec esse quicquam extra suam potestatem, quod ducant in bonis.

nuncnunc We. nec hunc et haec loqui, quae sunt magni cuiusdam et alti viri, et eadem, quae vulgus, in malis et bonis numerare concedi nullo modo potest. qua gloria commotus Epicurus exoritur; cui etiam, si disdiis V2 placet, videtur sempersemper add. G2 sapiens beatus. hic dignitate huius sententiae capitur, sed numquam id diceret, si ipse sese om. G se audiret scr. Vc in r. et in mg. audiret. quid est enim quod minus conveniat, quam ut is, qui vel summum vel solum malum dolorem esse dicat, idemidem Vc (m in r.)ς id est GKR censeat quam hoc suave est! tum, cum dolore crucietur, dicturum esse sapientem? non igitur ex singulis vocibus philosophi spectandiexpectandi G1 Non.L sunt,non...419, 1 spectandi sunt Non. 402, 22 sed ex perpetuitate atque constantia.non...419, 2 constantia H

Adducisaducis R me, ut tibi adsentiar. sed tua quoque vide ne desideretur constantia.adducis...4 constantia add. G2 in mg.

Quonam modo?

Quia legi tuum nuper quartumquarum V1 de finibus; in eo mihi videbare contra Catonem disserens hoc velle ostendere—quod mihi quidem probaturprobare KR—inter Zenonem et Peripateticos nihil praeter verborum novitatem interesse. quod si ita est, quidqui

G1 est causae quin, si Zenonis rationi consentaneum sit satis magnam vim in virtute esse ad beate vivendum, liceat idem Peripateticisperipatercis K1 dicere? rem enim opinoropinior K spectari oportere, non verba.

Tu quidem tabellis obsignatis agis mecum et testificaris, quid dixerim aliquando aut scripserim. cum aliis isto modo, qui legibus impositis disputant: nos in diem vivimus; quodcumque nostros animos probabilitate percussit, id dicimus, itaque soli sumus liberi. verum tamen, quoniam de constantia paulo ante diximus, non ego hoc loco id quaerendum puto, verumne sit,verumne scit K1 verume sit G1 quod Zenoni placuerit quodque eius auditoriaudituri G Aristoni, bonum esse solum, quod honestum esset, sed si ita esset, tumtum exp. Vrec (C?) fueritne consentaneum, ut totumadd. Po. sed, ni ita esset, num consentaneum esset, tum ut Se. (sed agitur de Zenonis doctrina cf .v. 29 sqq.), alia alii (ad tum cf. parad. 29 fin. 4,33 al.) hoc beate vivere in una virtute poneret.

quare demus hoc sane Bruto, ut sit beatus semper sapiens—quam sibi conveniat, ipseipsa X corr. V2 viderit; gloria quidem huius sententiae quis est illo viro dignior?—, nos tamen teneamus, ut sit idem beatissimus.

Et si Zeno Citieus,ticieus R cici eus K1 advena quidam et ignobilis verborum opifex, insinuasse sese om. Non. in antiquam philosophiam videtur,advena... 3 videtur Non. 457, 25 huius sententiae gravitas a Platonis auctoritate repetatur, apud quem saepe haec oratio usurpata est, ut nihil praeter virtutem diceretur bonum. velutvelud KR in GorgiaGorg. 470 d Socrates, cum esset ex eo quaesitum, Archelaumarcelaum hic X (arcael.G) Perdiccae filium, qui tum fortunatissimus haberetur, nonne beatum putaret, haud scio inquit;

'numquam enim cum eo conlocutus sum.—ain tu? an aliteran tu an aliter X sed prius an in ain corr. V2 an tu aliter ς (τί δέ; συγγενόμενος ἂν γνοίης, ἄλλως δὲ αν̓τόθεν ον̓ γιγνώσχεις χτλ.;) cf. Att. 4,5,1. ain tu? aliter Or. idid om. G scire non potes?—nullo modo.—tu igitur ne de Persarum quidem regerege nego V1 magno potes dicere, beatusne sit?beatus nescit K1 —an ego possim, cum ignorem, quam sit doctus, quam vir bonus?—quid? tu in eo sitam vitam beatam putas?—ita prorsus existimo, bonos beatos, improbos miseros.—miser ergo Archelaus?—certe, si iniustus.'

videturne omnem hic beatam vitam in una virtute ponere? Quid vero? in EpitaphioMenex. 247 e quo modo idem? nam cui viro inquit ex seex se ς esse X (e

se V) ipso apta sunt omnia, quae ad beate vivendum ferunt, nec suspensa aliorum aut bono casu aut contrario pendere ex alterius eventis et errare coguntur, huic optume vivendi ratio comparata est. hic est ille moderatus, hic fortis, hic sapiens, hic et nascentibus et cadentibuscandentibus GR cum reliquis commodis,commodis cum modis K1 tum maximetumaxime GR liberis parebit et oboediet praecepto illi veteri: neque enim laetabitur umquam nec maerebitmanebit GRV1 nimis, quodquod qui Vrec semper in se ipsoipso Vc ς (διὰ τὸ αὑτῶ πεποιθέναι) cf. Lael. 30 ipse X omnem spem reponet sui. ex hoc igitur Platonis quasi quodam sancto augustoque fonte nostra omnis manabit oratio.

Unde igitur ordiriordiri ς Vrec oriri X rectius possumus quam a communi parente natura?

quae, quicquid genuit, non modo animal, sed etiam quod ita ortum esset e terra, ut stirpibus suis niteretur, in suo quidque genere perfectum esse voluit. itaque et arbores et vites et ea, quae sunt humiliora neque se tollere a terra altius possunt, alia semper virent, alia hieme nudata verno tempore tepefacta frondescunt, neque est ullum quod non ita vigeatvigeant X interiore quodam motu et suis in quoque seminibus inclusis, ut aut flores aut fruges fundat aut bacas,ut... bacas Non.312,41(fundant) omniaque in omnibus, quantum in ipsis sit, nulla vivi K vim GRV impediente perfecta sint.

facilius vero etiam in bestiis, quod is sensus a natura est datus, vis ipsius naturae perspici potest. namque alias bestias nantis aquarum incolas esse voluit, alias volucres caelo frui libero, serpentis quasdam, quasdamalt. quasdam del. Rc? esse gradientis,nantes ...15 serpentes...16 gradientes Rc? earum ipsarum partim solivagas, partim congregatas, inmanis alias, quasdam autem cicures,cicuras Non. non nullas abditas terraque tectas.partim solivagas...19 tectas Non. 93,3 atque earum quaeque suum tenens munus, cum in disparis animantis vitam transire non possit, manet in lege naturae. et ut bestiis aliudaliud alii

V (ult. i e corr.) alii praecipuipraecipui quid Se. sed cf.inv.2, 3 aliud alii commodi a natura datum est, quod suum quaeque retinet nec disceditdiscendit X discedit ς ab eo, sic homini multo quiddam praestantius; etsi praestantia debent ea dici, quae habent aliquam comparationem, humanus autem animus decerptus ex mente divina cum alio nullo nisinullo mpod nisi G (exp. 2) cum ipso deo, sisi (priore loco)] sic K hoc fas est dictu, comparari potest.

hic igitur si estsi est (alt. loco) add. G2 excultus et si eius acies ita curata est, ut nene nec K caecaretur erroribus, fit perfecta mens, id est absoluta ratio, quod est idemid est idẽ G virtus. et si omne beatum est, cui nihil deest, et quod in suo genere expletum atque cumulatum est, idque virtutis est proprium, certe omnesomnis X virtutis compotesvirtutis est comp. R (sed est postea del.) beati sunt.

Et hoc quidem mihi cum Bruto convenit, id est cum Aristotele Xenocrate Speusippopseusippo X (pseups. K) Polemone. sed mihi videntur etiam beatissimi.

quid enim deest ad beate vivendum ei, qui confidit suis bonis? aut, qui diffidit,difidit et... -at G beatus esse qui potest? atat aut K1 diffidatdifidit et... -at G necesse est, qui bona dividit tripertito.tripertio G1 (ex tripertito) KRV qui enim poterit aut corporis firmitatefirmitati GV aut fortunae stabilitatestabilitati V3 confidere? atqui nisi stabili et fixo et permanente bono beatus esse nemo potest. quid ergo eius modi istorum est? ut mihi Laconis illud dictum in hos cadere videatur, qui glorianti cuidam mercatori, quod multas navis in omnem oram maritimam demisisset, non sane optabilis quidem istaista quidem edd.vett. We. sed cf. Kueh. ad 1, 6 inquit rudentibus apta fortuna. an dubium est quin nihil sitsit add. G2 habendum in eo genere, quo vita beata compleatur,compleatur Wopkens (completur Bentl.) complectitur si id possit amitti? nihil enim interarescere, nihil extingui, nihil cadere debet eorum, in quibus vita beata consistit. nam qui timebit ne quid ex is deperdat, beatus esse non poterit.

volumus enim eum, qui beatus sit, tutum esse, inexpugnabilem, saeptumseptum X atque munitum, non ut parvo metu praeditus sit, sed ut nullo. ut enim innocenssicsine

G is dicitur, non qui leviter nocet, sed qui nihil nocet,sed qui nihil nocet add. G2 sic sine metu is habendus est, non qui parva metuit,parva cf.Mdv.ad fin. 5,91 parum ς parvo metu est Ti sed qui omninoomni G1 metu vacat. quaequae quid K1 est enim alia fortitudo nisi animi adfectio cum inin add. Kc adeundo periculo et in labore ac dolore patiens, tum procul ab omni metu? atque haec certe non ita se haberent, nisi omne bonum in una honestate consisteret.atqui nisi (alt. loco nisi enim)...12 potest (bis) et18 nihil... 423,3 consisteret H

qui autem illamilla maxume optatam et expetitamexpetitam Man. expeditam securitatem— securitatem autem nunc appelloapello RV vacuitatem aegritudinis, in qua vitain qua vita inquinata K beata posita est—habere quisquam potest, cui aut adsit aut adesseadsit ut ad.V1 possit multitudo malorum? qui autem poterit esse celsus et erectus et ea, quae homini accidere possunt, omnia parva ducens, qualem sapientem esse volumus, nisi omnia sibi in se posita censebit? an Lacedaemonii Philippophilosopho V1 minitanteminitante Bentl. militanti X minitanti ςVrec (per anacoluthon def.Wo.) per litteras se omnia quae conarentur prohibiturum quaesiverunt,quesierunt V num se esset etiam mori prohibiturus: vir is, quem quaerimus,queris K1 non multo facilius tali animo reperieturrepperietur GR1 V quam civitas universa? quid? ad hanc fortitudinem, de qua loquimur,loquimur ςV3 loquitur X temperantia adiuncta, quae sit moderatrix omnium commotionum,post commotionum add. addi potest V3 quid potest ad beate vivendum deesse ei, quem fortitudo ab aegritudine et a metu vindicet, temperantia cumcum Lb. tum a libidine avocet, tum insolenti alacritate gestire non sinat? haec efficere virtutem ostenderem, nisi superioribus diebus essent explicata.

Atque cumatque cum edd. vett. at quicumque X atqui cum V3 ς perturbationesper turbationis ex -es R1 animi miseriam, sedationes autem vitam efficiant beatam, duplexque ratio perturbationis sit, quodquod quae K aegritudo et metus in malis opinatis, in bonorum autem errore laetitia gestiens libidoque versetur, quae omnia cumquae Bentl. cum ς cum omnia ea Sey. consilio et rationeoratione K pugnent, his tu tam gravibus concitationibus tamque ipsistamque in ipsis G1 inter se dissentientibusdissentientibus dissidentibus H atque distractis quem vacuum solutum liberum videris, hunc dubitabis beatum dicere? atqui sapiens semper ita adfectus est; semper igitur sapiens beatus est.

Atqueatque sqq.St.fr.3,37 (cf. fin. 3, 27) etiam omne bonum laetabile est; quod autem laetabile, id praedicandum et prae se ferendum;et praeferendum Hς quod tale autem, id etiam gloriosum; si vero gloriosum, certe laudabile; quod laudabile autem, profecto etiam honestum;

quod bonum igitur, id honestum.qui...424,9 honestum (sine 11 an...15 universa et 21 haec...22 explicata) H at quae istiatque isti X bona numerant, ne ipsi quidem honesta dicunt; solum igitur bonum, quod honestum; ex quo efficitur honestate unaunam GH (alt. loco) vitam continericontinere X corr. Vrec ς beatam. Non sunt igitur ea bona dicenda nec habenda, quibus abundantemhabundantem GKH licet esse miserrimum.solum...14 miserrimum (...12 beatam bis)

an dubitas quin praestans valetudine, viribus, forma, acerrumis integerrumisqueintegrumhisque G1V1 (

supra gr scr. G2 er V3) integerumhisque KR integrisque Non. sensibus, adde etiam, si lubet, pernicitatem et velocitatem,praestans...16 velocitatem Non 444, 9 da divitias, honores, imperia, opes, gloriam—si fuerit is, qui haec habet, iniustus, intemperans, timidus, hebetihebe

ti G1 ingenio atque nullo, dubitabisne eum miserum dicere? qualia igitur ista bona sunt, quae qui habeat miserrimus esse possit? Videamus ne, ut acervus ex sui generis granis, sic beata vita ex sui similibus partibus effici debeat. quod si ita est, ex bonis, quae sola honesta sunt, efficiendum est beatum; ea mixta ex dissimilibus si erunt, honestum ex is effici nihilnil H poterit; quoquo ex quod Vrec St. fr. 3, 37cf. fin. 3,27 detracto quid poterit beatum intellegi? Etenim, quicquid est, quodprius quod om Hς bonum sit, id expetendum est; quod autem expetendum, id certe adprobandum; quod vero adprobaris, id gratum acceptumque habendum; ergo etiam dignitas ei tribuenda est. quod si ita est, laudabile sit necesse est; bonum igitur omne laudabile. ex quo efficitur, ut, quod sit honestum, id sit solum bonum.

Quod ni ita tenebimus, multa erunt, quae nobis bonabona add. G1 mg. dicenda sint;sunt GH omitto divitias—quas cumcum om. H quivis quamvis indignus habere possit, in bonis non numero; quod enim est bonum, id non quivis habere potest—, omitto nobilitatem famamque popularem stultorum inproborumqueimpr. KRH consensu excitatam:excitatem R1K1 (exit.) haec, quae sunt minima, tamen bona dicantur necesse est, candiduli dentes, venusti oculi, color suavis et ea quaeea quae aeque X AnticleaAnticleaapud Homerum Euryclea pedes abluit, in vasculo s. V exeuntis prope Clusium reperto (Monum. dell' Inst. IX tab. 42) Antiphata. laudatlaudat ς (ex Y?) om. X Ulixi pedes abluens:et ea...13 abluens om. H Lenitudo orationis, mollitudo corporis.Pacuv. Niptra 247 ea si bona ducemus, quid erit in philosophi gravitatelenitudo...15 gravitate Non.132,5(sibi bona ducens) quam in volgivulgi HRrec opinione stultorumque turba quod dicatur aut gravius aut grandius?

At enim eadem StoiciStoici eadem Hς praecipua vel producta dicunt, quae bona isti. dicunt illi quidem, sed is vitamvita G beatam compleri negant; hi autem sine issine is si his X esse nullam putant aut, si sit beata, beatissimam certe negant. nos autem volumus beatissimam, idque nobis Socratica illa conclusione confirmatur.cf.Clem. protr. 123 (cum Stählinii adn.), Plato Rep. 400 d sic enim princepsprinceps eqs. cf. Anon.ap.Mai Scr. vet. nov. coll. 2,608 ille philosophiae disserebat: qualis cuiusque animi adfectus esset, talem esse hominem; qualis autem homo ipseipse om. H esset, talem eius esse orationem; orationirationem. Rationis X sed cf.Sen. epist. 114,1 Quint. inst. 11, 1, 30 al. autem facta similia, factis vitam. adfectus autem animi in bono viro laudabilis; et vita igitur laudabilis boni viri; et honesta ergo, quoniam laudabilis. ex quibus bonorum beatam vitam esse concluditur.da cuipam divitias...426,3 concluditur H

Etenim, pro deorum atque hominum fidem!fidem ς fide X parumne cognitum est superioribus nostris disputationibus, an delectationisdelectacionis K dilectationis GR dilectationibus V et otii consumendi causa locuti sumus, sapientem ab omni concitatione animi, quam perturbationem voco, semper vacare, semper in animo eius esse placidissimam pacem? vir igitur temperatus, constans, sine metu, sine aegritudine, sine alacritate futtili,futili Bentl. (cf. 379, 18) ulla ω et Non. 457, 4: Alacritatem in malis habendam Cicero Tusculanarum lib.V ostendit: vir igitur... sine alacritate ulla, lubidine non vexatus sine libidine nonne beatus? ata

t V aut GKR semper sapiens talis; semper igitur beatus. IamSt. fr. 3,59 vero qui potest vir bonus non ad id, quod laudabile sit, omnia referre, quae agit quaeque sentit? refert autem omnia ad beate vivendum; beata igitur vita laudabilis; nec quicquamnequicquam GV sine virtute laudabile: beata igitur vita virtute conficitur.

Atquesqq. cf. fin. 3,28 hoc sic etiam concluditur: nec in misera vita quicquam est praedicabile aut gloriandum nec in ea, quae nec misera sit nec beata. et est in aliqua vita praedicabile aliquid-praedicabile aliquidaut

et gloriandum ac prae se ferendum (omissis reliquis) G (exp. et ss. 2) et gloriandum ac prae se ferendum, ut Epaminondas:Preger l g. m. p. 127 adtonsi K (t ex c Kc) Consiliis nostris laus est attonsa Laconum, ut Africanus: A sole exoriente supra MaeotisEnnius fr.var.21 paludesNemo est qui factis aequiperare queat.ut ... 25 queat om. H

quod si est,add. Lb. beata vita glorianda et praedicanda et prae se ferenda est; nihil est enim aliud quod praedicandum et prae se ferendumpraeferendum V (cf. ad 426, 20) sit. quibus positis intellegis quid sequatur. Et quidem, nisi ea vita beata est, quae est eadem honesta, sit aliud necesse est melius vita beata; quod erit enimenim add.G2 honestum, certe fatebuntur esse melius. ita erit beata vita melius aliquid; quo quid potest dici perversius?dicimus itaque sapientem...9 pacem et 14 beata... 427,7 perversius H Quid? cum fatentur satis magnam vim esse in vitiis adinvitusad V miseram vitam, nonne fatendum est eandem vim in virtute

virtute B1 virtutem X virtutum ς esse ad beatam vitam? contrariorum enim contraria sunt consequentia.

Quo loco quaero, quam vim habeat libra illa Critolai, qui cum in alteram lancem animi bona imponat, in alteram corporis et externa, tantum propendere illam bonorum animibonorum animi Lallem. e cod.(?) cf. Va. Opp. 2,353 boni X (quod fortasse ita defendas ut per collectionem dictum sit cf. 423,3)del.Or. lancem putet, utut in K1 terram et maria deprimat. quid ergo aut hunc prohibet aut etiam Xenocratem illum gravissumumgravissimum V philosophorum, exaggerantem tantoperetanto opere V virtutem, extenuantem cetera et abicientem, in virtute non beatam modo vitam, sed etiam beatissimam ponere?

quod quidem nisi fit, virtutum interitus consequetur. nam in quem cadit aegritudo, in eundem metum caderepraefer. (sine se) ter H necesse est (est enim metus futurae aegritudinis sollicita expectatioexspect. R); in quem autem metus, in eundemeundem eum Non. formido timiditas pavor ignavia;in quem...24 ignavia Non.444,15 ergo, ut idem vincatur interdum nec putet ad se praeceptum illud Atrei pertinere: ProindeTrag. fr. inc. 112 ita parent se in vita, ut vincivici V1 (vicini Vc

l vinci V3) nesciant. hic autemautem del.V3 vincetur, ut dixi, nec modo vincetur, sed etiam serviet; at nos ~~autemat nos vel nos autem ς~~ virtutem semper liberam volumus, semper invictam; quaeatque Bentl. atqui nisi sunt, sublata virtusquae...3 virtus est om. H est.

Atque si in virtute satis est praesidii ad bene vivendum, satis est etiam ad beate; satis estprius est om. H enim certe in virtute, ut fortiter vivamus; si fortiter, etiam ut magno animo, et quidem ut nulla re umquam terreamur semperque simus invicti. sequitur, ut nihil paeniteat, nihil desit, nihil obstet; ergo omnia profluenter absolute prospere, igitur beate. satis autem virtus ad fortiter vivendum potest; satis ergo etiam ad beate.

Etenim ut stultitia, etsi adepta est quod concupivit, numquam se tamen satis consecutam putat,consecuta GRV1 putet V1 sic sapientia semper eo contentacontenda K1 conta G contempta H est quod adest, neque eam umquam sui paenitet.at nos autem...14 penitet H

Similemnesimilene X similemen ς putas C. Laelii unum consulatumconsolat.GR (in 24 corr. c) V fuisse,fuisse ς Vrec fuisset X et eum quidem cum repulsa (si,si sic Vrec cum sapiens et bonus vir, qualis ille fuit, suffragiis praeteritur, non populus ~~a bono consule~~ potius quam ille ~~a bono populodel.Mue. a vano populo ς a populo (sine bono) Mdv del.Mue. a vano populo ς a populo (sine bono) Mdv~~ repulsam fertpost fert iterat suffragiis praeteritur X)—sed tamen utrum malles te,ma

este G (

ss. 2) si potestas esset, semel ut Laelium consulem an ut Cinnam quater?

non dubito, tu quid responsurus sis; itaque video, cui committam. non quemvis hoc idem interrogarem; responderet enim alius fortasse se non modo quattuor consulatusconsolat.GR (in 24 corr. c) V uni anteponere, sed unum diem Cinnae multorum et clarorum virorum totis aetatibus. Laelius si digito quem attigisset, poenas dedisset; at Cinna collegae sui consulis Cn. OctaviiGN.X praecidi caputpraeciditapud K iussit,iussit,iussit Sey. lussit G hic et saepius P. Crassi L. Caesaris, nobilissimorum hominum, quorum virtus fuerat domi militiaeque cognita, M. Antonii, omnium eloquentissimi quos ego audierim, C. Caesaris,G. X in quo mihi videtur specimen fuisse humanitatis salis suavitatis leporis. beatusne igitur, qui hosqui hos ς V3 quos X interfecit?interficit V1 mihi contra non solum eo videtur miser,miser eqs.cf. Aug. civ. 5, 26 quod ea fecit, sed etiam quod ita se gessit, ut ea facereea se f. G (exp. 2) ei liceret (etsi peccarepeccaret X corr.V1 nemini licet; sed sermonis errore labimur;errore labimur add. Vc labimus K id enim licerelic&re V1 dicimus,

quod cuique conceditur). utrum tandem beatior C. Marius tum, cum Cimbricae victoriae gloriam cum collega Catulo communicavit, paene altero Laelio—nam hunc illihuic X (unde ilium pro illi V3) hunc ς duco simillimum—, an cuman cum annum G1 civili bello victor iratus necessariis Catuli deprecantibus non semel respondit, sed saepe: moriatur? in quo beatior ille, qui huic nefariae voci paruit,par

uit V quam is, qui tam scelerate imperavit. nam cum accipere quam facere praestat iniuriam, tum morti iam ipsiipsa K adventanti paulum procedere ob viam, quod fecit Catulus, quam quod Marius,quod quam M. V1 talis viri interitu sexinteritus ex X suos obruere consulatus et contaminare extremum tempus aetatis.

DuodequadragintaTotum cap. 20 libere excerpsit Val. Max. 9, 13 ext. 4 annos tyrannus Syracusanorum fuit Dionysius,dionisius KV dyonisius GR cum quinque et viginti natus annos dominatum occupavisset. qua pulchritudine urbem, quibus autem opibus praeditam servitute oppressam tenuit civitatem! atqui de hoc homine a bonis auctoribus sic scriptum accepimus, summam fuisse eius in victu temperantiam in rebusque gerundis virum acrem et industrium,et industrium om. R1 eundem tamen maleficum naturain rebus gerundis... 29 maleficum natura Non. 241,8 et iniustum; ex quo omnibus bene veritatem intuentibusinuentibus X corr. V1 videri necesse est miserrimum. eaea ecce K enim ipsa, quae concupierat, ne tum quidem, cum omniaomni G1 se posse censebat, consequebatur.

qui cum esset bonis parentibus atque honesto loco natus—etsi id quidem alius alio modo tradidit—abundaretque etB ς ei X aequalium familiaritatibus et consuetudine propinquorum, haberet etiam more Graeciaegraciae gratiae V1 quosdam adulescentis amoremore amore G1 coniunctos, credebat eorum nemini, sed is quosquos ς V3 quod X ex familiis locupletium servos delegerat, quibus nomen servitutis ipse detraxerat,traxerat G1 et quibusdam convenisconvenis et Bς convenisset X et feris barbaris corporis custodiam committebat. ita propter iniustam dominatus cupiditatemdominatus domi cup. G1 in carcerem quodam modo ipse se incluserat. quin etiam ne tonsori collum committeret, tondere filias suas docuit. itaista K1 sordido ancillariquesordidoque ancillari X corr. V3B1 (cf. simile mendum in G 415,5) sordido atque ancillari alii ς artificio regiae virgines ut tonstriculae tondebant barbam et capillum patris.regiae ...17 patris Prisc.GL.2, 371, 11 et tamen ab is ipsis, cum iam essent adultae, ferrum removit instituitque, ut candentibuscadentibus Non. iuglandium putaminibus barbam sibi et capillum adurerent.instituitque...20 adurerent Non. 122, 30

cumque duas uxores haberet,haberet uxores V1 Aristomachenaristomachem X (aristhom.G) civem suam, Doridem autem Locrensem, sic noctu ad easn

otu V1 notua deas K1 (corr. c) ventitabat, ut omnia specularetur et perscrutaretur ante. et cum fossam latam cubicularifossa lata cubicularis X corr. ς lecto circumdedisset eiusque fossae transitum ponticulo ligneo coniunxisset, eum ipsum,ipsum ipse Scheibe(cum forem cubiculi extrinsecus a custodibus opertum interiore claustro ipse diligenter obserasset Val. Max.) cum forem cubiculi clauserat, detorquebat. idemque cum in communibus suggestis consistere non auderet, contionari ex turri alta solebat.

atque is cum pila ludere vellet —studiose enim id factitabat—tunicamque poneret, adulescentulo, quem amabat, tradidisse gladium dicitur. hic cum quidam familiaris iocans dixisset: huic quidemquidam V1 certe vitam tuam committis adrisissetqueadrisisetque KR adrisissetque

V1 adulescens, utrumque iussit interfici, alterum, quia viam demonstravisset interimendi sui, alterum, quia dictum id risu adprobavisset. atque eo factofactu V1 sic doluit, nihil ut tulerit gravius in vita; quem enim vehementer amarat, occiderat. sic distrahuntur in contrarias partis impotentium cupiditates. cum huic obsecutus sis, illi est repugnandum.

Quamquam hic quidem tyrannus ipse iudicavit, quam esset beatus. nam cumcum add. G2 quidam ex eius adsentatoribus, Damocles, commemoraret in sermonesermonem K copias eius, opes, maiestatem dominatus, rerum abundantiam, magnificentiam aedium regiarum negaretque umquam beatiorem quemquam fuisse, visne igitur inquit,inquid G1V inquit add. R1 o Damocle, quoniam te haec vita delectat, ipse eameam Ern. eadem (de tota vita agitur cf. p.433, 4) degustare et fortunam experiri meam? cum se ille cupere dixisset, conlocaricoll. KR iussit hominem in aureo lecto stratostato K1 pulcherrimo textili stragulo, magnificis operibus picto, abacosque compluris ornavit argento auroque caelato. tum ad mensam eximia forma pueros delectos iussit consistere eosqueque om. G1 nutum illius intuentis diligenter ministrare.

aderant unguentaungenta V coronae, incendebantur odores, mensae conquisitissimisconquisitissimis -nquisiti— Vc in r. epulisaepulis GRV extruebantur. fortunatus sibi Damocles videbatur. in hoc medio apparatu fulgentem gladium e lacunari saeta equinalacunariaetaequina G1 equi Non. aptum demittidimitti KR Non. iussit,fulgentem... 432, 1 iussit Non.235,19 ut impenderet illius beati cervicibus. itaque nec pulchros illos ministratores aspiciebat nec plenum artis argentum nec manum porrigebat in mensam; iam ipsaeipse GKV defluebant coronae; denique exoravit tyrannum, ut abire liceret, quod iam beatus nollet esse. satisne videtur declarasse Dionysiusdyonis.X (in 6 ex dion. K1) nihil esse ei beatum, cui sempercui miser semper K aliqui terroraliqui terror Bς aliquid error X (aliquis error Vrec) impendeat?impend

at V1 atque eiei add. V1 ne integrum quidem erat, ut ad iustitiam remigraret,remigaret V1 civibus libertatem et iura redderet; is enim se adulescens inprovida aetate inretierat erratis eaque commiserat,comiserat G1R ut salvus esse non posset, si sanus esse coepisset.coepisset ex coepit R1

Quantopere vero amicitias desideraret, quarum infidelitatem extimescebat, declaravit in Pythagoriispythagoris V duobus illis, quorum cum alterum vadem mortisvademortis X corr. G2V3 accepisset, alter,alter ut ς alterum X ut vadem suum liberaret, praesto fuisset ad horamoram V mortis destinatam, utinam ego inquit tertius vobis amicus adscriberer! quam huic erat miserum carere consuetudine amicorum, societate victus, sermone omnino familiari, homini praesertim doctodocto dato V a puero et artibus ingenuisingeniis K erudito, musicorummisicorum X (musicum B) vero perstudioso;perstudiosum (propter poetam) ω corr.Dav. (qui etiam poetae...tragico...bono) poëtam etiam tragicumpost tragicum add. accepimus (ex 429,27)ς non male —quam bonum, nihil ad rem; in hoccf. Att.14, 20, 3 Atil. fr.1 enim genere nescio quo pacto magis quam in aliis suum cuique pulchrumpulcrum G est; adhuc neminem cognovi poëtam (etet om. K1 mihi fuit cum Aquinio amicitia), qui sibi non optumus videretur; sic se res habet: te tua, me delectant meamea ea K—sed ut ad Dionysiumdyonis.X (in 6 ex dion. K1) redeamus: omni cultu et victu humano carebat; vivebat cum fugitivis, cum facinerosis, cum barbaris; neminem, qui aut libertatelibertatem K dignus esset aut vellet omnino liber esse, sibi amicum arbitrabatur.arbitrabantur G1

Non ego iam cum huius vita, qua taetrius miserius detestabilius excogitare nihil possum, Platonis aut Archytaearchitae vitamvitae vitam X (vitae del. ς V3) comparabo, doctorum hominum et plane sapientium:

ex eadem urbe humilem homunculum a pulvere et radio excitabo, qui multis annis post fuit, Archimedem. cuius ego quaestor ignoratum ab Syracusanis, cum esse omnino negarent, saeptumseptum X undique et vestitumvestitutum V1 vepribus et dumetis indagavi sepulcrum. tenebam enim quosdam senariolos, quos in eius monumento esse inscriptos acceperam, qui declarabant in summo sepulcro sphaeramspheram X (18 spherae RV sphaere GK) esse positam cum cylindro.

ego autem cum omnia conlustrarem oculis—est enim adad a GRV1 (corr.V3) portas Agragantinasego ducem cum...16 portas gaianas Non.335,24 agragantinas Came rarius agragianas X gaianas (gafanas L 1) Non. agragentinas Sey.(cf. Th.l.l.l.1428) magna frequentia sepulcrorum—, animum adverti columellam non multum e dumis eminentem, in qua inerat sphaerae figura et cylindri. atque ego statim Syracusanis— erant autem principes mecum—dixi me illud ipsum arbitrari esse, quod quaererem. inmissi cuminmissi cum ς V3 inmusicum X (inmuscum K) falcibus multimulti famuli Lattmann milites olim Sey. purgarunt et aperuerunt locum.

quo cum patefactuspatefactum X esset aditus, ad adversama

ddit'

adadv. G basimbassim X (corr.G1) accessimus.accessimus R sed -ss- e corr. (fuit fort. accedimus) acces

imus V apparebat epigrammaepygramma KRV exesis posterioribus partibus versiculorum dimidiatumdimidiatis X (di prius in r. R1) corr. Bentl. (dimidiatus de versiculis vel de epigrammate dici poterat, de partibus non poterat cf. Gell. 3, 14) fere. ita nobilissima Graeciae civitas, quondam vero etiam doctissima, sui civis unius acutissimi monumentum ignorasset, nisi ab homine ArpinateArpinati We.cl.leg.1, 4 al. didicisset. sed redeat,reddeat X (corr.G1) unde aberravit oratio: quis est omnium, quiqui quo V1 modo cum Musis, id est cum humanitatehumilitate K1 ut v. et cum doctrina, habeat aliquod commercium, qui se non hunc mathematicum malit quam illum tyrannum? si vitae modum actionemque quaerimus, alterius mens rationibus agitandis exquirendisque alebatur cum oblectatione sollertiae, qui est unus suavissimus pastuspatus K1 (r ss. c) animorum, alterius in caede et iniuriis cum et diurno et nocturno metu. age confer Democritum Pythagoram, Anaxagoram: quae regna, quas opes studiis eorum et delectationibus antepones?

Etenim, quae pars optuma est in homine, in ea situm esse necesse estin homine...14 necesse est add. G2 in mg. illud, quod quaeris, optumum. quid est autemautem enim H in homine sagaci ac bona mente melius? eius bono fruendum est igitur, si beati esse volumus; bonum autem mentis est virtus; ergo hac beatam vitam contineri necesse est. hinc omnia, quae pulchrapulcra K honesta praeclara sunt, ut supra dixi, sed dicendum idemidẽ

V illudillud om ς H paulo uberius videtur, plena gaudiorum sunt. ex perpetuis autem plenisque gaudiis cum perspicuum sit vitam beatam existere, sequitur ut ea existat exex om. V honestate.etenim...23 honestate H

Sed ne verbis solum attingamus ea quaeeaque v. KRV1 volumus ostendere, proponenda quaedam quasi moventia sunt, quae nos magis ad cognitionem intellegentiamque convertant. sumatur enim nobis quidam praestans vir optumisoptumus V artibus, isque animo parumper et cogitationecognitione K fingatur. primum ingenio eximio sit necesse est; tardis enim mentibus virtus non facile comitatur; deindedeinde denique K ad investigandamvestigandam K veritatem studio incitato. ex quo triplex ille animi fetusfetus KR (ę) factus GV existet, unusI II III ad-scribunt G1V1 in cognitione rerum positus et in explicatione naturae, alteraliter K in discriptione expetendarum fugiendarumque rerumfugiendarumque vererumne vivendi GKV (ve exp. et

be supra ne scr.V3) R1 ut v. (fugiendarumque

rerum

. post vivendi quod in ras. certo dispicitur alia manus adscripscrat ue) H1 (fugiendar

verer

nevivendi.Verba cū ratio ss.non H1 sed alia manus eiusdem aetatis sec. Stroux) et in ratio ne We.bene quod fin. 5,15 certa de causa deest add. Po. cl. ac.1, 19 fin. 5, 11. 16 et in ratione bene vivendi, tertius in iudicando,in ante iud. om. K iudicando nequid KRH quid cuique rei sit consequens quid repugnans, in quo inest omnisinest omnis est H cum subtilitas disserendi, tum veritas iudicandi.

quo tandem igitur gaudio adfici necesse estest V esset GKCRH est et K1 sapientis animum cum his habitantem pernoctantemque curis! ut, cum totius mundi motus conversionesque perspexerit ut,quod del.Bentl.,pendet a verbis cum — curis (= so daβ). Ciceronem pergere voluisse ut, cum... perspexerit,... ipse se adgnoscat coniunctumque cum divina mente se sentiat, ex quo insatiabili gaudio compleatur cum similitudo verborum v. 9—10 et 436,5—9 tum locus gemellus leg. 1,61 declarant. sideraque viderit innumerabilia caelo inhaerentia cum eius ipsius motu congruere certis infixa sedibus, septem alia suos quaeque tenere cursus multum inter se aut altitudine aut humilitate distantia, quorum vagi motus rata tamen et certa sui cursus spatia definiant—horum nimirum aspectus impulit illos veteres et admonuit, ut plura quaererent; inde estest enim G1 indagatio nata initiorum et tamquam seminum, unde essent omnia orta generata concreta, quaeque cuiusque generis vel inanimiinanimi animi H vel animantisanimantis inanimantis K vel muti vel loquentisloquentes GR1V1 origo, quae vita, qui interitusquae int. GR1V1 quaeque ex alio in aliud vicissitudo atque mutatio, unde terra et quibus librata ponderibus, quibus cavernis maria sustineantur, quasustineantur, qua Dav sustineant. In qua X (sustineantur vel sustineat ς) omnia delata gravitate medium mundi locum semper expetant,expectant qui est idem infimus in rutundo.rotundo KVc?H

haec tractantitractanti ς V3 tractandi X (-i ex -o K1) animo et noctes et dies cogitanticogitandi KV1 cogitanti

G existit illa a a ς om. X deodeo

H Delphis praecepta cognitio, ut ipsa se mens agnoscat coniunctamque cum divina mente se sentiat, ex quo insatiabili gaudio compleatur.completur Bentl. ipsa enim cogitatio de vi et natura deorum studium incenditincedit GRV1 illius aeternitatemaeternitatem Sey. aeternitatis (aeterni status Mdv. ad fin.1, 60) imitandi, neque se in brevitate vitae conlocatamconlocata GRV1 collocatam H (bis) conlocatum ς We. putat, cum rerum causas alias ex aliis aptas et necessitate nexas videt, quibus ab aeterno tempore fluentibus in aeternum ratio tamen mensque moderatur.

Haec ille intuens atque suspicienssuspiciens V sed pic in r. 1 suscipiens K1 vel potius omnis partis orasque circumspiciens quanta rursus animi tranquillitatetranquillitati K humana et citeriora considerat! hinc illa cognitio virtutis existit, efflorescunt genera partesque virtutum, invenitur, quid sit quod natura spectetexpectet G1 expectetur Gr extremum in bonis, quid in malis ultumum,sumatur...436, 20 ultimum H (extrema bis) quo referenda sint officia, quae degendaedegente G1 aetatis ratio deligenda.diligenda X corr. ς quibus etet add.Kc talibus rebus exquisitis hoc vel maxime efficitur, quod hachac ac G1 hic V1 disputatione agimus, ut virtus ad beate vivendum sit se ipsa contenta.

Sequitur tertia, quae per omnis partis sapientiae manat et funditur, quae rem definit,definivit X (dif. K) corr. ς V3 genera dispertit, sequentia adiungit, perfecta concludit, vera et falsa diiudicat, disserendi ratio et scientia. ex qua cum summa utilitas existitextitit K (in 18 corrKc) ad res ponderandas, tum maxumemaxime GKH ingenua delectatio et digna sapientia. Sed haec otii.sed haec otii om. H transeat idem iste sapiens ad rem publicam tuendam. quid eo possit esse praestantius, cum †continericontineri del.Lb. cum temperantia suas adpetitiones contineat (vel queat continere), prudentia fere desiderat Po.cl.p.371, 22 off.3,96.116; 2,77.rep.6,1 (rei publicae rector...sapiens sit et iustus et temperans eqs.) prudentia utilitatem civium cernat, iustitiasequitur...437, 8 iustitia H nihil in suam domum inde derivet,derivet -iv- scr. G2 reliquis utatur tot tam variisque virtutibus? adiunge fructum amicitiarum, in quo doctis positum est cum consilium omnis vitae consentiens et paene conspirans, tum summa iucunditas ee et V1 (ex Vrec) cotidiano cultu atque victu.victu ςV3 victurus GRV1 victus K cf.Th.l.l.IV,1333 Quid haec tandem vita desiderat, quoquo quod GK sit beatior? cui refertae totcui rei refertae etot G cui rei referta etot R cui rei referta et tot V cui rei refertae et tot K corr. Man. tantisque gaudiis Fortuna ipsa cedat necesse est. quodsi gaudere talibus bonis animi, id est virtutibus, beatum est omnesque sapientes is gaudiis perfruuntur, omnis eos beatos esse confiteri necesse est.

Etiamneetiamne -ne eras.in R in cruciatu atque tormentis?

AnEpic.fr.604 tu me in viola putabas aut in rosa dicere? an Epicuro, quiqui G1 quia G2KRV cf.438,19 tantum modo induit personam philosophi et sibi ipse hoc nomen inscripsit, dicere licebit,licebitalt. i in r. V quod quidem, ut habet se res, me tamen plaudente dicit, nullum sapienti esse tempus, etiamsi uratur torqueatur secetur, quin possit exclamare: quam pro nihilo puto! cum praesertim omne malum dolore definiatdefirmat (vel defirniat) V1 bonum voluptate, haec nostra honesta turpia inrideat dicatque nos in vocibusEpic.fr.511 occupatos inanis sonos fundere, neque quicquam ad nos pertinere nisi quod aut leve aut asperum in corpore sentiatur: huic ergo, ut dixi, non multum differenti a iudicio ferarum oblivisci licebit sui et tum fortunam contemnere, cum sit omne et bonum eius et malum in potestate fortunae, tum dicere sese add. G2 beatum in summo cruciatu atque tormentis, cum constituerit non modo summum malum esse dolorem, sed etiam solum?

nec vero illa sibi remedia comparavit ad tolerandumtollerandum X (toll

endum G1) dolorem, firmitatem animi, turpitudinis verecundiam, exercitationem consuetudinemque patiendi, praecepta fortitudinis,praecepta fortitudinis del.Sey.sed Cic.l.2,34—41 exercitationem consuetudinemque,postea (cf. maxime 51. 53) praecepta fortitudinis animo proposita (p.313,15sqq.) valere ad tolerandum dolorem exponit (cf.p.285.6 295, 24sqq.fin.2,94.95; 4, 31). cf.etiam Plasberg, Festschrift f. Vahlen p.234 (obloq. Se.,Jb.d.ph.V.29 p.97) duritiam virilem, sed una se dicit recordatione adquiescere praeteritarum voluptatium,voluptatum Bai.cf.Neue 1, 410 ut si quis aestuans, cum vim caloris nonnon postea add. R1 facile patiatur,patiatur putatur V1 recordari velit sesesese ς esse X (se V3) aliquando in Arpinati nostro gelidis fluminibus circumfusum fuisse. non enim video, quo modo sedare possint

mala praesentia praeteritae voluptates—sed cum isis his G1KV1 dicat semper beatum esse sapientem, cui dicere hoc, sisi add. G2 sibi constare vellet, non liceret, quidnam faciendum est is qui nihil expetendum, nihil in bonis ducendum, quod honestate careat, existumant?existumant -a- e corr. R1 Me quidem auctoreauctore ex auctoritate Rc etiam Peripatetici veteresque Academici balbuttirebalbuttire GR Non. balbut

ire V1 balbutire K aliquando desinantme...24 desinant Non. 80, 13 aperteque et clara voce audeant dicere beatam vitam in Phalaridis taurum descensuram.decen suram X (corr.V3)

sint enim tria genera bonorum, utut aut V iam a laqueis Stoicorum, quibus usum me pluribus quam soleo intellego, recedamus, sint sane illa genera bonorum, dum corporis et et ς om. X externa iaceant humi et tantum modo, quia sumenda sint, appellentur bona, animianimi Jeep (cf.427,14 443,3 458,6;divini ani- mi bona divina sunt caelumque contingunt) autem illaalii K alia GRV illa add. G2 divina longe lateque se pandant caelumque contingant; ut,ut del.Lb.sed cf.p.242,25 ea qui adeptus sit, cur eum beatum modo et non beatissimum etiam dixerim?

Dolorem vero sapiens extimescet? is enim huic maximemaxime huic G1 sententiae repugnat. namnam non V contra mortem nostram atque nostrorum contraque aegritudinem et reliquas animi perturbationes satis esse videmurvidemus K superiorum dierum disputationibus armati et parati; dolor esse videtur acerrumus virtutisvirtutis We. virtuti istis ard. G adversarius; is ardentis faces intentat, is fortitudinem, magnitudinem animi, patientiam se debilitaturum minatur.

huic igitur succumbet virtus, huic beata sapientis et constantis viri vita cedet?caedet RV quam turpe, o dii boni! pueri Spartiatae non ingemescuntingemiscunt K1RcB verberumverberum ex verborum V1G2 dolore laniati. adulescentium gregesreges V1 Lacedaemone vidimus ipsi incredibili contentionecontione X (conditione G1) corr. B1 ς certantis pugnis calcibus unguibus morsu denique, cum exanimarentur prius quam victos se faterentur. quae barbaria India vastior aut agrestior?quae...agrestior? Non.415,11 in ea tamenaut... tamen add. Vc gente primumsqq. cf.Val.Max.3,3,6 ext.2,6,14 ei, qui sapientes habentur, nudi aetatem agunt et Caucasi nives hiemalemque vim perferunt sinesqq. cf.Val.Max.3,3,6 ext.2,6,14 dolore, cumque ad flammam se adplicaverunt,applicaverunt KRV sine gemitu aduruntur.

mulieres vero in India, cum est cuiuscuiuis V3 communis Geel (sed tum plures...nuptae post mortuus legeretur; cf.etiam Se., Jb.d.ph.V.26 p.301) earum vir mortuus, in certamen iudiciumque veniunt, quam plurumum ille dilexerit— plures enim singulis solent esse nuptae—; quae est victrix, ea laeta prosequentibus suis unaunam V1 cum viro in rogum imponitur,ponitur G1 illailia cf.Quint.inst.1,3,2 victaquae Se. non male,cf.Claud.de nupt.Hon.64 (superatae cum...maerore in vita remanent Val.M.) maesta discedit. numquam naturam mos vinceret;vinceret vincit H est enim ea semper invicta; sed nos umbris deliciisdelitiis X (deliciis V, sed ci in r

scr.,alt. i ss. V2) otio languorelangore G desidia animum infecimus, opinionibus maloque more delenitumdelinitum V1H mollivimus.mollium KR1 (corr. 1 aut c)H Aegyptiorum morem quis ignorat?ignoret K quorum inbutae mentes pravitatis erroribus quamvis carnificinamcarnifici. nam X prius subierint quam ibim aut aspidem aut faelemfelem GV cf.nat.deor.1, 82 aut canem aut corcodillumcorcodillum GRV corcodrillum KH cf.Th.l.l. violent,volent V1 quorum etiamsi inprudentes quippiam fecerint, poenam nullam recusent.

de hominibus loquor; quid? bestiae non frigus, non famem, non montivagos atque silvestris cursus lustrationesque patiuntur? non pro suosua G1 partu ita propugnant, ut

ut K vulnera excipiant, nullos impetus nullos ictus reformident? omitto, quaeomittoque p.G1V1 perferant quaeque patiantur ambitiosi honoris causa, laudis studiosi gloriae gratia, amore incensi cupiditatis. plenaplana GRV1 (corr. 3) vita exemplorumexemplum G1 est.

Sed adhibeat oratio modum et redeat illuc, unde deflexit. dabit, inquam,dabit, dabit, inquam edd. vett. se in tormenta vita beata nec iustitiam temperantiam in primisque fortitudinem, magnitudinem animi, patientiampatientia GRVH prosecuta, cum tortoris os viderit, consistet virtutibusque omnibus sine ullo animi terrore ad cruciatum profectis resistet extra

extra (fuit et) R fores, ut anteante cf.p. 410,8 dixi, limenquelumenque G1 carceris. quid enim ea foedius, quid deformius sola relicta, a add. Lb. comitatu pulcherrimopulcherrumo KR segregata? quod tamen fieri nullo pacto potest; nec enim virtutes sine beata vita cohaerere possunt nec illa sine virtutibus.

itaque eam tergiversari non sinentsinent ςVrec Non. sinenti secumque rapient,itaque...6 rapienti Non.41,26 ad quemcumque ipsaeipse X dolorem cruciatumque ducentur. sapientis est enim proprium nihil quod paenitere possitpossit add. G2 facere, nihil invitum, splendide constanter graviter

graviter c

nstanter R honeste omnia, nihil ita expectareexspectare GRH (alt.loco) quasi certoincerto H (inc.alt.loco futurum, nihil, cum acciderit, admirari, ut inopinatumopinatum R1 ac novum accidisse videatur, omnia ad suum arbitrium referre, suis stare iudiciis. quoquod G (exp. 2) quid sit beatius, mihi certe in mentem venire non potest.numquam...441, 7 sapientis (om. 441, 12 omnia...14 potest) H

Stoicorum quidem facilis conclusio est; qui cum finem bonorum esseesse om. H senserint congruerecongruę G1 naturae cumque ea convenienter vivere, cum id sit in sapientissapientis Lb. sapiente situm non officio solum, verum etiametiam om. H potestate, sequatur necesse est, ut, cuius in potestate summum bonum, in eiusdem vita beataita ista V1 sit. ita fit semper vita beata sapientis.

Habes, quae fortissime de beata vita dici putem et, quo modo nunc est, nisi quid tu melius attuleris, etiam verissime.

Melius equidem adferre nihil possum, sed a te impetrarim lubenter, ut, nisi molestum sit,sit est Ha. quoniam te nulla vincula impediunt ulliusullius V3BCorr ς illius X certae disciplinae libasque ex omnibus, quodcumque te maxime specie veritatis movet,—quod paulo antepaulo ante 438,22 Peripateticos veteremque Academiam hortari videbare, ut sine retractatione libere diceredicerent G (corr. 1) RV (corr. rec) auderentaudirent K sapientis esse semper beatissimos, id velim audire, quem ad modum his putes consentaneum esse id dicere. multamulti K1 enim a te contra istam sententiam dicta sunt et Stoicorum ratione conclusa.

Utamur igitur libertate, qua nobis solis in philosophia licet uti, quorum oratio nihil ipsa iudicat, sed habetur in omnis partis, ut ab aliis possit ipsa per sese nullius auctoritate adiuncta iudicari.utamur...8 iudicari Et quoniam videris hoc velle, ut, quaecumque dissentientium philosophorum sententia sit de finibus, tamen virtusvirtutis G satis habeat ad vitam beatam praesidii, quod quidem Carneademcarneadem -m in r. V2 disputare solitum accepimus; sed is ut contra Stoicos, quos studiosissime semper refellebat et contra quorum disciplinam ingenium eius exarserat;exasserat GRV nos illud quidemquidem illud We.(sed opponitur v.18: unam eqs.) cum pace agemus—si enim Stoici finis bonorum recte posiverunt,possiverunt X (si exp.Vrec) posuerunt H confecta res est: necessenecesse scr.in rV2 est semperest et est semper om. V1 (alt. est add. Vrec semper V2) bea-

tum esse sapientem—, sed quaeramus unam quamque reliquorum sententiam, si fieri potest, ut hoc praeclarum quasi decretum beatae vitae possit omnium sententiis et disciplinis convenire.

Sunt autem haec de finibus, ut opinor, retentae defensaequedefensaque K1 sententiae: primum simplices quattuor, nihil bonum nisi honestum, ut Stoici, nihil bonum nisi voluptatem, ut Epicurus,epicur

ei H1 nihil bonum nisi vacuitatem doloris,add. Bentl.cf.fin.2.16 al. ut Hieronymus,hieronimus hic, 444, 8.14; 457, 20 GV itemtque R, nisi quod 444, 14 hieronymus habet,444,8 ipse restituit. iheronimus hic K1 in r., hyeronimus rell. loc. (ut p.457,20F) nihil bonum nisi naturae primis bonisbonis cf. prima naturae commoda ac 2, 138 fin. 5, 58 aut omnibus aut maxumis frui, utfrui aut V Carneades contra Stoicos disserebat.

haec igitur simplicia, illa mixta: tria genera bonorum, maxuma animi, secunda corporis, externa tertia,si...443, 4 tertia ut Peripatetici nec multo veteres Academiciachademicis V1 secus; voluptatem cum honestate Dinomachus et Callipho copulavit, indolentiam autem honestati Peripateticus Diodorusdodorus K1 adiunxit. haechae GRVrec H sunt sententiae, quae stabilitatis aliquid habeant;hae sunt...8 habeant nam Aristonisarrystonis G Pyrrhonis Erillipyrroni ferilli GRV1 (s ex f V1) pyrroniserilli K (

add. c) non nullorumque aliorum evanuerunt. hi quid possint optinere, videamus omissisomisis KH Stoicis, quorum satis videor defendisse sententiam.

Et Peripateticorumperipateti quorum K quidem explicata causa estomisis...12 est H praeter Theophrastum et si qui illum secuti imbecilliusimbecilius X horrent dolorem et reformidant; reliquis quidem licet facere id quod fere faciunt, ut gravitatem dignitatemque virtutis exaggerent. quam cum ad caelum extulerunt,extulerunt Mdv. extulerint (def.Blase,Arch.f.l.L.10,337) quod facere eloquentes homines copiose solent, reliquareliqui K ex conlatione facile est conterere atque contemnere. nec enim licet is, qui laudem cum dolore petendam esse dicant, negare eos esse beatos, qui illam adepti sunt.dicunt...21 adepti sint Ba.sed cf.Mue. quamquamquamquam ex quantum Kc enim sint in quibusdam malis, tamen hoc nomen beati longe etet om. V late patet.

nam ut quaestuosa mercatura, fructuosa aratioaratio ς ratio X dicitur, non si altera semper omniomni (priore loco) cod. Ursini omnis damno, altera omni tempestatis calamitate semper vacat, sed si multo maiore ex parte exstatexstatςin r.V1 extat KG in utraque felicitas,felicitatis K1 sic vita non solum si undique referta bonis est, sed si multo maiore et graviore ex parte bona propendent, beata recte dici potest.

sequetur igitur horumhorum ς honorum X ratione vel ad supplicium beata vita virtutem cumque ea descendet in taurum Aristotele Xenocrate Speusippo Polemone auctoribus nec eam minis blandimentisveminis blandimentisve Po. (minisaut blandimentis Bentl.) minimis blandimentis ς minis blandimentis Kl.(sed asyndeton hic locum non habet,cum aut minis aut bl.vita corrumpatur), nimiis blandimentis Se. corrupta deseret. Eadem Calliphontiscallipontis V callifontis G erit Diodoriquediodorisque X (ex diodolorisque Kc) sententia, quorum uterque honestatem sic complectitur, ut omnia, quae sine ea sint, longe ~~etdel. We.~~ retro ponenda censeat. Reliqui habere se videntur angustius, enatant tamen, Epicurus Hieronymus et si qui sunt qui desertum illum Carneadeum finem ilium Carneadeum finem Po.cf.fin.4,49 (2, 42) ilium Carneadeum X (ilium Carneadem ς Vrec)illud Carneadeum Ba. curent defendere; nemo est enim eorum quin bonorumnemo est enim qui eorum bonorum X nemo est enim qui in eorum bonorum Non. (in om.B A)corr.Ern.sec.Lamb.et Dav. animum putet esse iudicem eumque condocefaciat, ut ea, quae bonabona add.G2 malave videantur, possit contemnere.nemo...12 contemnere Non. 82,20

nam quae tibi Epicuriquae...Epicuri ς quod...Epicurus X (epyc.G 8.13 ut saepe) videtur, eadem erit Hieronymi et Carneadis causa et hercule omnium reliquorum. quis enim parum est contra mortemmorem V1 aut dolorem paratus?

Ordiamurordinamur X (corr.Vrec) ab eo, si placet, quem mollem, quem voluptarium dicimus. quid? is tibi mortemne videtur autaut ς (Vind.)an X dolorem timere, qui eum diem, quo moritur, beatum appellatEpic.fr.122 maxumisque doloribus adfectusaffectus KR eos ipsos inventorum suorum memoria et recordatione confutat?confutat?signum interrogandi vulgo non hic sed post timere (v.19) ponunt. nec haec sic agit, ut ex tempore quasi effuttireeffuttire GKR effutire V (Kc in mg.) Non. videatur.nec...videatur Non.103,21 de morte enim itaita ς ista X (cf. 441, 19) Epic. sent. sel.2 sentit, ut dissoluto animante sensum extinctum putet, quod autem sensu careat, nihil ad nos id iudicet pertinere. item in in add. Se.de ς om. X dolore certa habet quae sequatur, cuiuscuius Bentl. (cf. fin. 1,40) quorum magnitudinem brevitate consolatur, longinquitatem levitate.levitate ς lenitate (laen.KR)X

qui tandem isti grandiloqui contra haec duo, quaehaec post quae iterum hab. V maxime angunt,qui...5 angunt Non.115,26 agunt V1 melius se habent quam Epicurus?epicu...rus epicuru.s R

An ad cetera, quae mala putantur, non et Epicurusepicu...rus epicuru.s R et reliqui philosophi satis parati videntur? quis non paupertatem extimescit? neque tamen quisquam philosophorum. hicEpic.fr.472 vero ipse quam parvo est contentus! nemo de tenui victu plura dixit. etenim, quae res pecuniae cupiditatem adferunt, ut amori, ut ambitioni, ut cotidianis sumptibus copiae suppetant, cum procul ab his omnibus rebus absit, cur pecuniam magnopere desideret vel potius curcur om. V curet omnino?

an Scythes Anacharsiscythes anacahrsis G potuit pro nihilo pecuniam ducere, nostrates philosophi facere non poterunt?poterunt ςV3 potuerunt X illius epistula fertur his verbis: AnacharsisAnach. epist. 5 Hannoni salutem. Mihi amictui est Scythicum tegimen, calciamentum solorum callum, cubile terra, pulpamentumpulpamentum ςV3 palpamentum X fames, lacte caseo carne vescor. quare ut adad et quietum me licet venias. munera autem ista, quibus eses add. G1 delectatus, vel civibus tuis vel diis inmortalibusimm. GR dona. omnes fere philosophi omnium disciplinarum, nisi quos a recta ratione natura vitiosa detorsisset, eodem hoc animo esse potuerunt.

Socrates, in pompa cum magna vis auri argentique ferretur,ferretur in mg.add.G2 ut v. quam multa non desidero! inquit. Xenocrates,sqq. cf. Val. Max. 4,3 ext. 3 cum legati ab Alexandro quinquaginta ei talenta attulissent, quae erat pecunia temporibus illis, Athenis praesertim, maxuma, abduxit legatoslegata K ad cenam in Academiam; is apposuit tantum, quod satis esset,esset est et K1 nullo apparatu. cum postridie rogarent eum, cui numerari iuberet,luberet G quid? vos hesterna inquit cenula non intellexistisintellexisti KR1 me pecunia non egere? quosquos ςR2V3 quod X cum tristioris vidisset, triginta minas accepit, ne aspernari regis liberalitatem videretur.

at vero Diogenes liberius, ut Cynicus, Alexandro roganti, ut diceret, si quidquid ex quis V3 opus esset, nunc quidem paululum inquit a sole. offecerat videlicet apricanti. et hic quidem disputaredisputari KR1 solebat, quanto regem Persarum vita fortunaquefortuneque V1 superaret; sibi nihil deesse, illi nihil satis umquam fore; se eius voluptates non desiderare, quibus numquam satiari ille posset, suas eum consequi nullo modo posse.

Vides,fr. 456 credo, ut Epicurus cupiditatum genera diviserit, non nimis fortasse subtiliter, utiliter tamen:tamen, asserens p. H

partim esse naturales et necessarias, partimpartlm esse ... 18 et in r., non necessarias partim in mg. Vc partim naturales et non necessarias om. K naturales et non necessarias, partim neutrum; necessarias satiari posse paene nihilo; divitias enim naturae esse parabiles; secundum autem genus cupiditatum nec adad a K potiendum difficile esse censet necnec ne G vero ad carendum; tertias,tertia H quod essent planeplena K1 inanes neque necessitatem modo, sed nene om. H naturam quidem attingerent, funditus eiciendas putavit.Epicurus...24 putavit H

hochęc V1 locohodoco K1 multa ab Epicureisfr. 440 disputantur, eaequeeaque V1 voluptates singillatim extenuantur, quarum genera non contemnunt, non add. Bentl. (non ante contemnunt del. Mdv. ad fin. 1, 45). agitur de volup- tatibus quae natura adpetuntur, non difficiles tamen ad caren- dum sunt (cf. v. 447, 5 cum 446,21). de copia voluptatum cf. Hort. fr. 74 Aug. civ. 19,14 al. (non valet idem atque copia facilis) quaerunt tamen copiam. nam et obscenas voluptates,et obscenas voluptatesrespondet v. 24 victum eqs. (in §§ 95. 6 Cic. longius evehitur) de quibus multa ab illis habetur oratio,una et obscenas ... 2 habet oratio Non. 357, 11 facilis communis in medio sitas esse dicunt, easque si natura requirat, non genere autgenere aut generavit V1 loco aut ordine, sed forma aetate figura metiendasmentiendas V1 putant, ab isque-que -qui V1 quae K abstinere minime esse difficile, si aut valetudovalitudo aut officium aut fama postulet, omninoque genus hoc voluptatum optabile esse, si non obsit, prodesse numquam.

Totumquefr. 439 hoc de voluptate sic ille praecipit, ut voluptatem ipsam per se, quia voluptas sit, semper optandam et et add. ς cf. p. 423, 4 de orat. 1, 231 al. (asyndeton ipsum tolerari potest cf. exsibilatur exploditur parad. 26) expetendam putet, eademque ratione dolorem ob id ipsum, quia dolor sit, semper esse fugiendum; itaque hac usurum compensationeconpensatione K sapientem, ut etut et ς ut om. X et om. voluptatem fugiat, si eaeam maiorem dolorem effectura sit, et dolorem suscipiat maiorem efficientem voluptatem; omniaque iucunda,iocunda GR1 (

ss. 1) quamquam sensu corporis iudicentur, ad animum referri tamen.

quocirca corpus gaudere tam diu, dum praesentem sentiret voluptatem, animum et praesentem percipere pariter cum corpore et prospicere venientem nec praeteritam praeterfluere sinere. ita perpetuas et contextascontestas ex contentas Kc voluptates in sapiente fore semper, cum expectatioexpectatione G1 speratarum voluptatum cum cum add. Lb. perceptarum memoria iungeretur.

AtqueEpic. fr. 459 his similia ad victum etiam transferuntur, extenuaturque magnificentia et sumptus epularum, quod parvo cultu natura contenta sit. etenim quis hoc non videt, desideriis omnia ista condiri?etenim ... 27 condiri H Darius in fuga cum aquam turbidam et cadaveribus inquinatam bibisset, negavit umquam se bibisse iucundius. numquam videlicet sitienssitiens ex sentiens R1 biberat. nec esuriens Ptolomaeusptolomeus GRV (pth.) ptolom

s K ederat; cui cum peragranti Aegyptum comitibus non consecutissecutis Non. K1 (corr. ipse) cibarius inin cibariis K1 cibariis GRV cibarius ς Non. casa panis datus esset, nihil visum estest om. Non. illo pane iucundius.cui cumcum om. KR1 peregrinanti 6 iucundius Non. 93,12 Socraten ferunt, cum usque ad vesperumvesperum epyrum Non. contentius ambularet quaesitumque esset ex eo, quare id faceret,Socraten 7 cur id facere Non. 264, 17 respondisse se,se add. G1 quo melius cenaret, obsonareobsanare GR1V1 ambulando famem.

quid? victum Lacedaemoniorum in philitiisphiliciis K philitus V nonne videmus? ubi cum tyrannus cenavisset Dionysius,dionisius X (dyon. R) negavit se iure illo nigro, quod cenae caput erat,caput erat capuerat X (corr. V3) delectatum. tum is qui illa coxerat:delectatum ... coxerat add. Vrec mg. minime mirum; condimenta enim defuerunt. quae tandem? inquit ille. labor in venatu, sudor,sodor GR1V cursus ad Eurotam,ad eurotam Bentl. ab eurota fames, sitis. his enim rebus Lacedaemoniorum epulaeaepulae X (ut singuli codd. saepe) condiuntur. atque hoc non ex hominum more solum, sed etiam ex bestiis intellegi potest, quae, ut quicquid obiectum est, quod modoquod modo R2V2 quomodo a natura non sit alienum, eo contentae non quaerunt amplius.

civitates quaedam universae more doctae parsimonia delectantur, ut de Lacedaemoniis paulo ante diximus. PersarumCyrup. 1,2,8 a Xenophonte victus exponitur, quos negat ad panem adhibere quicquam praeter nasturcium.quos... 23 nasturcium Non. 550, 21 quamquam,Epic. fr. 459 si quaedam etiam suaviora natura desideret, quam multa ex terra arboribusque gignuntur cum copia facili, tum suavitate praestanti!praestantia ς corr. Lb. (facilia ... praestantia Bentl.) adde siccitatem, quae consequitur hanc continentiam in victu, adde integritatem valetudinis;valitudinis K confer sudantis ructantis refertos epulis tamquam opimos boves:

tum intelleges, qui voluptatem maxime sequantur, eos minime consequi, iucunditatemque victus esse in desiderio, non in satietate.Persarum ... 449, 6 satietate H Timotheum, clarum hominem Athenis et principem civitatis, ferunt, cum cenavisset apud Platonem eoque convivio admodum delectatus esset vidissetquevidisseque V eum postridie,posttridie GRV dixisse: vestrae quidemvestreae quidem G vestrae equidem KRV cf. Hand Turs. 2,422 cenae non solum in praesentia, sed etiam postero die iucundae sunt. quid quodqui quod X (corr. R2 ς) ne mente quidem recte uti possumus multo cibo et potione completi? est praeclara epistulaepistola KR1 (ex -ula) V PlatonisPlato ep. 7 p.326 b ad Dionis propinquos, in qua scriptum est his fere verbis: quo cum venissem, vita illa beata, quae ferebatur,beataque fer. X plena Italicarum Syracusiarumquesyracusyriarumquae G1 mensarum,mensuram G nullo modo mihi placuit, bis in die saturum fieri nec umquam pernoctare solum ceteraque, quaequae ex qua R2 comitantur huic vitae, in qua sapiens nemo efficietur umquam, moderatus vero multo minus. quae enim natura tam mirabiliter temperari potest?

quo modo igitur iucunda vita potest esse, a qua absit prudentia,pruden

tiae V1 absit moderatio?cetera quae ... 22 moderatio H ex quo Sardanapalli, opulentissimi Syriae regis, error adgnoscitur,ad

nosc. G1 agn. R2 qui incidiincidi in illa re, Cic. de rep., cum de Sardanapalo diceret, 'ea incidi iussit in busto' Arusian. GL. 7, 487,16 iussit in busto:busto haec. habeo X HaecArist. fr. 90 (cf. fin. 2, 106) Anth. Pal. 7,325 habeo, quae edi, quaeque exsaturata libidoHausit;ausit GR1V1 at illa iacent multa et praeclara relicta. quid aliud inquit Aristoteles in bovis, non in regis sepulcro inscriberes? haec habere se mortuum dicit, quae ne vivus quidem diutius habebat quam fruebatur.

Cur igitur divitiae desiderentur, aut ubi paupertas beatos esse non sinit? signis, credo, tabulis studes.studes Sey. ludis (et ante tabulis add. We. sed cf. parad. 49. Verr. 5, 132. Phil. 2, 109) si quis est qui his delectetur,delectetur ex -atur G1 nonne melius tenues homines fruuntur quam illi qui is abundant?cur... 7 habundant habundant GRcH est enim earum rerum omnium in nostrain post nostra add. ς post omnium Wo. nostrae G1 urbe summa in publico copia. quae qui privatimprivati ς corr. Lb. habent, necnec add. V1 tam multa et raro vident, cum in sua rura venerunt; quos tamen pungit aliquid, cum, illa unde habeant, recordantur. dies deficiat,deficiet KRH si velim paupertatis causam defendere. aperta enim res est, et cotidiecottidie K nos ipsa natura admonet, quam paucis, quam parvispravis V1 rebus egeat, quam vilibus.

NumEpic. fr. 586 igitur ignobilitas aut humilitas aut etiam popularis offensio sapientem beatum esse prohibebit?

vide ne plus commendatio in vulgus et haec, quae expetitur, gloria molestiae habeat quam voluptatis.dies... 18 voluptatis leviculus sane noster Demosthenes,demostenes X (in 21 KR) qui illo susurro delectari se dicebat aquamaquam ςV3 quam X ferentis mulierculae, ut mos in Graecia est, insusurrantisque alteri: hic est ille Demosthenes. quid hoc levius? atat aut KV1 quantus orator! sed apud alios loqui videlicet didicerat, non multum ipse secum.

intellegendum est igitur nec gloriam popularem ipsam per sese expetendam nec ignobilitatem extimescendam. veni Athenas Democr. B 116 inquit Democritus neque me quisquam ibiibi quisquam H adgnovit. agnovit GR2H constantem hominem et gravem, qui glorieturgloriatur ex -etur H a gloria se afuisse!affuisse abfuisse R2V3 an tibicines ique, quiqui om. V fidibus utuntur, suo, non multitudinis arbitrio cantus numerosque moderantur, vir sapiens multo arte maiore praedituspraedictus V1 non quidnunquid R2 verissimum sit,sit om. V sed quid velit vulgus, exquiret? an quicquam stultius quam, quos singulos sicut operarios barbarosque contemnas, eos aliquid putare esse universos?intellegendum 451, 7 universos H ille vero nostras ambitiones levitatesque contemnet honoresque populi etiam ultro delatos repudiabit; nos autem eos nescimus, ante quam paenitere coepit, contemnere. est apud HeraclitumHeracl. B 121 physicum de principe Ephesiorum Hermodoro;heremodoro G1

universos ait Ephesios esse morte multandos, quod, cum civitate expellerent Hermodorum, ita locuti sint:sint ex sunt G1 nemo de nobis unus excellat; sin quis extiterit, alio in loco et apud alios sit. an hoc non ita fit omni in populo? nonne omnem exsuperantiam virtutis oderunt? quid? Aristides—malo enim Graecorum quam nostra proferre—nonne ob eam causam expulsus est patria, quod praeter modum iustus esset? quantis igitur molestiis vacant, qui nihil omnino cum populo contrahunt! quid est enim dulcius otio litterato?litterato ex literato G2? is dico litteris, quibus infinitatem rerum atque naturae et in hoc ipso mundo caelum terras maria cognoscimus.infinitatem ... 24 cognoscimus Non. 122, 21

Contempto igitur honore, contempta etiam pecunia quid relinquitur quod extimescendum sit?contempto . .. 26 sit in mg. G eodem atramento, sed fort. 2

exilium, credo, quod in maxumis malis ducitur. id si propter alienam et offensam populi voluntatem malum est, quam sit ea contemnenda, ~~sicut a~~ paulosicut a paulo RV1 sicut a

pollo G1 sicut paulo K sicuti paulo Hς sicut a om. αV3 sicut interpolatum, a fort. ante patria (2) poni debebat (a patria ς We.) sapienti, paulo He. ante dictum est. sin abesse patria miserum est, plenae miserorum provinciaeprovintiae GKH sunt, ex quibus admodum pauci in patriam revertuntur.

'atad V1 multantur bonisboni V1 exules'. quid tum? parumne multa de tolerandatolleranda GR1V paupertate dicuntur? iam vero exilium, si rerum naturam, non ignominiam nominis quaerimus, quantum tandem atansum dem a Dav. damna X (damna a V3) perpetua peregrinatione differt? in qua aetates suas philosophi nobilissimi consumpserunt,contempserunt K1 Xenocrates Crantor Arcesilasarchesilas X Lacydes Aristoteles Theophrastus Zeno Cleanthes Chrysippus Antipater Carneades Clitomachus Philo Antiochus Panaetius Posidonius,carneades philo antiochus possidonius G1R1V1, post carneades add. panetius clitomachus Rc, panetius (paneatius Vc) clitomachus carneades G1Vc carneades panetius clitomachus philo (philoa H) antiochus possidonius KH. verum or- dinem rest. He. innumerabiles alii, qui semel egressi numquam domum reverterunt. at enimenim add. G2(?) sinesine si K ignominia. an potest exilium ignominia add. We. adficere sapientem? de sapiente enim haec omnisomnis oratio commiseratio H oratio est, cui iure idid add. G1 accidereaccidere ςVre 3 accipere X non possit; nam iure exulantemexultantem V consolari non oportet.

postremo ad omnis casus facillima ratio est eorum,eorum add. Rc qui adquia ad V1 voluptatem ea referunt quae secuntur in vita, ut, quocumque haec loco suppeditetur, ibi beate queantquaeant GKV vivere. itaque ad omnem rationem Teucri vox accommodari potest: Patria est, ubicumque est bene. Trag. inc. 92 Socrates quidem cum rogaretur, cuiatem se esse diceret, mundanum inquit;Socrates ... 24 inquit Non. 93, 6 totius enim mundi se incolam et civem arbitrabatur.nonne ... 453, 1 arbitrabatur (sine 17 malo ... 18 proferre) H quid?qui

t. alb. V ( V3) T. Albuciusalbutius GKV nonne animo aequissimo Athenis exul philosophabatur? cui tamen illud ipsum non accidisset, si in re p. quiescens Epicuri legibus paruisset.

qui enim beatior Epicurus, quod in patria vivebat, quam, quod Athenis, Metrodorus? autaut ςV3 ut X Plato Xenocratem vincebat aut Polemo Arcesilam, quo esset beatior? quanti vero istaisti

H civitas aestimanda est, ex qua boni sapientesque pelluntur?quanti ... 8 pelluntur Damaratus quidem, Tarquiniitarquii GR1 (corr. m. ut u. aeq.) tarqui V1 (tarqni V3) nostri regis pater, tyrannum Cypselum quod ferre non poterat, fugit Tarquiniostarquinius K et corr. in R m. eadem quae v.9 Corintho et ibi suas fortunas constituit ac liberos procreavit. num stulte anteposuit exilii libertatem domesticae servituti?

Iam vero motus animi, sollicitudines aegritudinesqueEpic. fr. 599 aegritudines] hinc incipiunt codicis V fol. 96. 97, ubi multa iam s. XV non iam legi poterant (nonnulla suppl. Vrec). Ciceronis verba iterum descripsit Vb (saec. XV). cf. praef. -que add. G1 oblivione leniuntur traductis animis ad voluptatem. non sine causa igitur Epicurus ausus est dicere semper in pluribus bonis esse sapientem, quia semper sit in voluptatibus. ex quo effici putat ille, quod quaerimus, ut sapiens semper beatus sit.

'etiamne, si sensibus carebit oculorum, si aurium?'aurum K etiam; nam ista ipsa contemnit. primum enim horribilis ista caecitas quibus tandem caret voluptatibus? cum quidam etiam disputentdisputarent H disputent ex -em] G1 ceteras voluptates in ipsis habitare sensibus, quae autem aspectu percipiantur, ea non versarinon versari V3 et b ut X conversari V1 in oculorum ulla iucunditate,iocunditate HVb ut ea, quae gustemusgestemus V1 olfaciamus tractemus audiamus, in ea ipsa, ubi sentimus, parte versentur. in oculis tale nilnihil tale Hς fit; animus accipit, quae videmus. animo autem multis modis variisque delectaridilectari GV1 licet, etiamsi non adhibeatur aspectus. loquor enim de docto homine et erudito, cui vivere est cogitare. sapientis autem cogitatio non ferme ad investigandum adhibet oculos advocatos.

etenimetenim est enim V1 si nox non adimit vitam beatam, cur dies nocti similis adimat?iam ... 454, 5 adimat H nam illud Antipatri Cyrenaici est quidemid quidem Sey. (sed cf. exempla ap. Kühner-Stegmann II, 118, 8. absurda sent. in v. 7 nominativus est). paulo obscenius, sedsed si V non absurda sententia est; cuius caecitatem cum mulierculae lamentarentur, quid agitis? inquit, an vobis nullaulla KR videtur voluptas esse nocturna? Appium quidem veterem illum, qui caecus annos multosmultos annos KVb fuit, et ex magistratibus et ex rebus gestis intellegimus in illo suo casucasu add. Kc nec privato nec publico muneri defuisse. C. DrusiG. Drusi ς V b Gatrusi GRV Gratusi KH domum compleri a consultoribus solitam accepimus; cum, quorum res esset, sua ipsi non videbant, caecum adhibebant ducem.Appium ... 15 ducem pueris nobis Cn. AufidiusGN. autfidius X (G.N. G) Gn. Aufifidius ςVb praetorius et in senatu sententiam dicebat nec amicis deliberantibus deerat et Graecam scribebat historiam et videbat in litteris.

Diodotus Stoicus caecus multos annos nostrae domidomi

i V (fuit domui ut v.) vixit. is vero, quod credibile vix esset,esset est et H est Ba. cum in philosophia multo etiam magis assidueassidue KRH ads. GV quam antea versaretur et cum fidibus Pythagoreorum more uteretur cumque ei libri noctes et dies legerentur, quibus in studiis oculis non egebat, tum, quod sine oculis fieri posse vix videtur, geometriae munus tuebatur verbis praecipiens discentibus, unde quo quamque lineam scriberent.Diodotus ... 26 scriberent H Asclepiademasclepiaden K ferunt, non ignobilem Eretricumignobilem eretricum R1 eretricum exp. et ceter

orum suprascr. al. m. (

R2) ignobile meretricum GKV (metricum Vb) philosophum,philosophum ς philosophorum X cum quidam quaereret,quaeret G quid ei caecitas attulisset,adt. K respondisse,respondisset V puero ut uno esset comitatior. ut enim vel summa paupertas tolerabilistollerabilis GV sit, si liceat quod quibusdam Graecisgraecis ςR2Vb graeci X cotidie,cottidie K sic caecitas ferri facile possit, si non desintdesinit K subsidia valetudinum.valitudinum KR

DemocritusDem. A 22 luminibus amissis alba scilicet discernere et atra non poterat, at vero bona mala, aequaaqua V1 iniqua, honesta turpia, utilia inutilia, magna parva poterat, et sinesi X si

H1 sine ςR2Vb varietate colorum licebat vivere beate, sine notione rerum non licebat. atque hic vir impediri etiam animi aciem aspectuaspectu ςVbR2 aspectum X (ex -us G1) oculorum arbitrabatur, et cum aliialii ςR2Vb aliis X saepe, quod ante pedes esset,esset ςVb essent X non viderent, ille-rent ille — 458,9 iudicare habet fr. Bodl. (F) ille FBVrec et b illa X in in ς om. XF cf. nat. deor. 1,54 infinitatem omnem peregrinabatur, ut nulla in extremitate consisteret. traditumtraditum ex -us G1 est etiam Homerum caecum fuisse; at eius picturam, non poësin videmus: quae regio, quae ora,hora V qui locus Graeciae,greciae in mg. add. G2(?) quae species formaque pugnae,formae quae pugna XF corr. ς quae acies, quod remigium, qui motus hominum, qui ferarum non ita expictus est, ut, quae ipse non viderit, nos ut videremus, effecerit?efficerit KV1 quid ergo? aut Homerohomerŭ K delectationem animi acac FBς aut X voluptatem autaut ante cuiq. add. V2 cuiquam docto defuisse umquam arbitramur?arbitramus V

aut, ni ita se res haberet, Anaxagoras aut hic ipse Democritus agros et patrimonia sua reliquissent,relinquissent GR1H huic discendidicendi V quaerendique divinaedivina V1 delectationi toto se animo dedissent? itaque augurem Tiresiam, quem sapientem fingunt poëtae, numquam inducunt deplorantem caecitatem suam; at vero Polyphemum Homerus cum inmanem ferumque finxisset,finxisset (H?)FςR e corr. Vb fixisset X cum ariete etiam conloquentem facit eiusque laudare fortunas, quod, quaquod qua quodq; V1 vellet, ingredi posset et, quaequaec corr. B1 ς quem (quẽ) XF vellet, attingere.attingeret XF corr. ς (de mendo cf. 455, 1; 429, 8 al.) attingere. et recte Lb. recte hic quidem; nihilo enim erat ipse Cyclops quam aries ille prudentior.prudentior ille Vb prudentior postea add. R1

In surditate vero quidnam est mali? erat surdastersudaster GRV1 (corr. 1) M. Crassus,in ...7 Crassus Non. 176, 22 erat... Crassus Prisc. GL. 2.114,16 sed aliud molestius, quod male audiebat, etiamsi, ut mihi videbatur, iniuria. ~~EpicureiEpicurei ς (etiam F) del. (vel operarii subst.) Dav.~~ nostri Graece fere nesciunt nec Graeci Latine. ergo hihic V in illorum et illi in horum sermone surdi, omnesque itemitem Urb. 323 (s. XV) Man. id X om. Fς nos in isis his X eis F linguis quas non intellegimus, quae sunt innumerabiles, surdi profecto sumus. atat FH(?)BR e corr. vocem citharoedicitaroedi GV citharędi KH (e) non audiunt.aut X nene nec K stridorem quidem serrae,serrae Fς fere X tum cum acuitur, aut grunditum,grunditum X Non. grunnitum FR2Vb cum iugulatur, suisaut... 15 suis Non. 114,26 nec, cum quiescere volunt, fremitum murmurantis maris; et si cantus eos forte delectant, primum cogitare debent, ante quam hi sint inventi, multos beate vixisse sapientes, deinde multo maiorem percipi posse legendis his quam audiendis voluptatem.

tum, utut om. Hς paulo ante caecos ad aurium traducebamus voluptatem, sic licetsic licet scilicet H surdos ad oculorum. etenim, quiqui Fς quae X secum loqui poterit, sermonem alterius non requiret.Democritus ... 456, 23 requiret H

CongeranturEpic. fr. 499 congregantur V in unum omnia, ut idem oculis et auribus captus sit, prematur etiam doloribus acerrumis corporis. qui primum per se ipsi plerumque conficiuntperficiunt K hominem; sin forte longinquitate producti vehementius tamen torquent, quam ut causa sit cur ferantur, quid est tandem, dii boni, quod laboremus? portus enim praesto est, quoniam mors †ibidem est, aeternummors ubi est, ibidem est aet. Vahlen, Opp. 2, 353, sed desiderantur quae verbis per se ipsi conficiunt opponantur velut mors, ubi libitum est, adest, aet. vel sim. (cf. de re Plut. π. εὐθ. 475 F Sen. epist. 12, 10 al. ac de forma nat. deor. 1, 108: quid, quod simulac mihi collibitum est, praesto est imago?) quoniam — est male del. Bentl. ibidem del. Tr. verba tradita def. Se., Jb. d. ph. V. 26 p. 302 nihil sentiendi receptaculum.

Theodorussq. Val. Max. 6,2 ext. 3 Lysimacho mortem minitanti magnum vero inquit effecisti, si cantharidiscantaridi sumi c. V cant

aridis F vim consecutus es, Paulus PersiPersi XF Persae ς deprecanti, ne in triumpho duceretur, in tua id quidem potestate est. multa primo die,primo die FVrec et b ς primordie X cum de ipsa morte quaereremus, non pauca etiam postero, cum ageretur de dolore, sunt dicta de morte, quae qui recordetur, haudhaud aut F sane periculum est ne non mortem aut optandam aut certecerta K1 non timendam putet. mihi quidem in vita servanda videtur illa lex, quae in Graecorum conviviis optinetur:obtin. F aut bibat inquit aut abeat. habeat G1V et recte. aut enim fruatur aliquis pariter cum aliis voluptate potandi aut, ne sobrius in violentiamviolentiam R (

R2) vinolentorum incidat, ante discedat.discedat FςR2Vb decedat KH dicebat GR1V sic iniurias fortunae, quas ferre nequeas, defugiendo relinquas. Haec eadem, quae Epicurus, totidem verbis dicit Hieronymus.

Quodsi is philosophis,his philosophis XF ii (vel hi) philosophi corr. ςVb vulgo; sed anacoluthon (C. pergere volebat: semper beatus videtur sapiens cf. p. 418,23) tolerari potest, si v. 458,3 si i (et X id ut vid. F ei We.) scribitur. quorum ea sententia est, ut virtus per se ipsa nihil valeat, omneque,omnesque XF ut v. omneque ς quod honestum nos et laudabile esse dicamus,dicimus ς id illi cassumcassum ex casus G1 casum V quiddam et inaniinanis F vocis sono decoratum esse dicant,— si isi i cf. ad p. 457,21 tamen semper beatum censent esse sapientem, quid tandem a Socrate et Platone profectisperfectis KRH (in V legi non potest) philosophis faciendum videtur?uidetur Vb (ui solum nunc in V dispicitur) vides XF iudicas Sey. quorum alii tantam praestantiam in bonis animi esse dicunt, ut ab isis his X iis F corporis et externa obruantur,obruantur F cf. p. 314, 22 fin. 5,91 observant X (observan in V dispicitur observent R2) obscurentur ς (observatur pro obruatur Gr. p. 358, 1) alii autem haec nene nec K bona quidem ducunt, in animo reponunt omnia.haud...458, 8 omnia H

quorum controversiam solebat tamquam honorarius arbiter iudicare Carneades. nam cum, quaecumquenam quaecumque..mque cum V (initium non dispicitur) bona Peripateticis, eadem Stoicis commoda viderentur neque tamen Peripatetici plus tribuerent divitiis bonae valetudini ceteris rebus generis eiusdem quam Stoici, cum ea re, non verbis ponderarentur, causam esse dissidendidissidendi ς desiderandi X negabat. quare hunc locum ceterarum disciplinarum philosophi quem ad modum optinere possint, ipsi viderint; mihi tamen gratum est, quod de sapientiumsapientiam G1 (corr. 1) V perpetuapertua R1 benebene bona V vivendi facultate dignum quiddamquiddam ςVb quidam X philosophorum voce profitentur.

Sed quoniam mane est eundum, has quinque dierum disputationes memoria comprehendamus.conpreh. KV equidem me etiam conscripturum arbitror—ubi enim melius utimelius uti G1 in mg. possumus hoc, cuicuimodicui'cui'modi R (sed''2 ) est, otio?—, ad Brutumque nostrum hos libros alteros quinquelibros hos K hos libros quemadmodum quinque de finibus alteros Vb mittemus, a quo non modo inpulsi sumus ad philosophiaephilosophiae Non. utroque loco philosophas X (philosophicas R2Vb) scriptiones,inpulsi 459, 1 scriptiones Non. 174,20, eadem usque ad 459,1 lacessiti 134,2 verum etiam lacessiti. in quo quantum ceteris profuturi simus,simus Beroaldus sumus non facile dixerim,dixerim GV dixeri

m K dixeri- mus R (sed us, quod fort. ab alia m. additium est, postea expunctum) ς nostris quidem acerbissimis doloribus variisque et undique circumfusis molestiis alia nulla potuit inveniri levatio.alia ... levatio Non. 336, 20 levatio. Finit K

INDICES

I. NOMINA PROPRIA

Academia, gymnasium Atheniense 446 1

— disciplina Platonica 281 27 284 2 323 1 441 29

— gymnasium in Tusculano situm 284 15 319 16

Academici 363 19 364 4 383 30 438 23 443 4

libri Academici v. Tullius Accius, L. 388 20

Atr. 200 (400 8) 229 (400 11) 233 (388 18) 234 (286 6) Melanipp. 424 (327 14) Philoct. 533 (29116) 550 (297 1) 553 (289 7) 562 (289 10) 566 (252 10) fr. inc. 664 (271 25) 672 (348 27)

Acheron 221 30 Acherunte et Acherunsia templa in tragoediae locis 235 17 236 3 242 4

Achilles 271 18 25 326 16 386 22

Aeacus 268 4

Aeetes 331 3 337 29

Aegyptus, Aegyptii 271 9 4407 448 4

Aelius Paetus Catus, Sex. cos. 198 227 3

Aelius Tubero, Q. (Panaetii auditor) 363 8

Aemilius Lepidus Porcina, M. cos. 137 219 7

Aemilius Paulus, L. cos. 182. 168 352 18 457 17

Aemilius Paulus, M. cos. 219. 216 263 17 274 1

Aeschines or. (de cor. 77) 349 3 (Aeschines Socr. fr. 10) 356 25 Aeschylus 291 13

Prom. 377sqq. (3568) Prom. sol. fr. 193 (291 22sqq,)

Aesculapius 299 24

Aesopus (histrio) 300 17 388 20

Aetolia 218 22

Afranius, L. com. (fr. 409) 383 12 389 4

Africanus v. Cornelius Scipio

Africani duo 274 18

Agamedes 276 16

Agamemno 263 31 (346 17) 348 26 369 16 386 22

portae Agragantinae 433 16

Aiax 268 11 322 4 353 1 385 6 386 23 387 2

Albinus v. Postumius

Albucius, T. 453 1

Alcaeus 397 28

Alcibiades 356 26–357 9

Alcidamas 277 17

Alcmaeo 322 4

Alei campi (Z 201) 349 12

Alexander Magnus 327 22 401 5 445 28 446 7

Alliennius, M. 385 20

Amafinius, C. 364 9.14 cf. etiam 219 25 sqq. 283 9sqq.

(Ambracia) Ambraciota 260 2

Amor 397 7

Amphiaraus 312 1

Anacharsis (epist. 5) 445 15.18

Anacreon 397 28

Anaxagoras 271 9 408 28 434 11 455 22 — (A 33) 332 26 = 346 28

Anaxarchus 307 27

Andromacha v. Ennius

Anticlea 425 12

Antiochus Ascalonita 347 15 414 9.14.19 452 12

Antipater philos. Cyrenaicus 454 6

Antipater Tarsensis 452 11

Antisthenes 416 18

Antonius, M. cos. 99 222 4 310 4 429 2

Apollo 226 14 243 15 254 16 276 17.20 398 18

Appius v. Claudius

Aquilius, M. cos. 101 410 29

Aquinius 432 24

Arcesilas 452 9 453 6 15

Archelaus Macedonum rex 420 6.

Archelaus philosophus 408 27

Archilochus 218 11

Archimedes 249 3.9 433 9

Archytas 40024 433 6

Argivus 240 23 276 5 (Argia

sacerdos) 300 11 344 18

Argo 240 23

Argonautae 397 3

Arion 315 5

Aristides (iustus) 451 17

Aristippus 287 12

Aristo Chius 287 17 417 4 419 23 443 8

Aristogiton 278 6

Aristomache 430 21

Aristoteles 220 11 228 15 238 18 250 9 253 1 284 7 418 7 422 5 444 2 452 10 — (552 b 18) 266 8 (Probl. 30 1)258 12 (fr. 53)351 25 (fr. 90)449 23

Aristoxenus 227 15 229 23 238 8 243 11

Aristus 414 9.14

(Arpinum) Arpinas 434 2 438 16

Arruns 385 23

Artemisia 355 8

Asclepiades, phil. Eretricus 454 27

Athamas 322 3

Athenae 278 2 293 10 337 17 414 15 445 30 449 7 450 26 453 2.5

Athenienses 363 20

Atilius, M. poeta (fr. 1) 373 10

Atilius Calatinus, A. cos. 258. 254 224 6 274 18

Atilius Regulus, M. cos. 267. 256 410 28

Atlans 407 13

Atreus 272 18 400 6 427 27

Attici (oratores Romani) 281 16

Aufidius, Cn. 454 16

Aulis 278 4

Averni lacus 235 27

Babylonius (Diogenes) 363 23

Bellerophon 349 11

Bion 349 28

Bito 276 6

Boeotia 274 16

Brutus v. Iunius

Cadmus 231 24

CaeciliusMetellus Macedonicus, Q. cos. 143 260 14.17 261 23

StatiusCaecilius poeta Syneph. 210 (233 9) fr. 259 (396 18) 266 (346 4)

Caelus 291 23

Caepio v. Servilius

Caesar v. Iulius

Calatinus v. Atilius

Callanus Indus 308 2

Callimachus ep. 23 (260,2) fr. 363 (265 22)

Callipho 443 6 444 5

Callisthenes 327 21. 23 416 6

Calpurnius Piso Frugi, L. cos. 133 325 21 342 14. 17

Camillus v. Furius

Cannae 263 17

porta Capena 224 5

Carbo v. Papirius

Caria 265 2 355 9

Carneades 344 23.26 347 14 363 20 387 21 409 11 442 12 443 1 444 9.14 452 11 458 10

Cato v. Porcius

Catulus v. Lutatius

Caucasus 291 20 293 2 308 3 407 14 439 24

Celtiberi 314 14

Centaurus 289 19 (Nessus) 290 6 (2913) cf. 263 30 (Hippocentaurum)

Cepheus 407 14

Cerberus 221 30 223 5 (291 6) (Chaeremon, Tr.gr.p.782) 416 8

Chaldaei 266 21

Charmadas 247 10

Chius (Aristo) 417 4

Chremes 350 7

Chrysippus 452 11 fr. eth. 285 (387 13) 322 (273 18) 417 (343 26) 424 (372 15) 482 (332 17sqq. 351 9) 483 (365 22) 484 (393 26) 485 (348 11) 486 (355 22 357 18) 487 (347 15) v. etiam Stoic. vet. fr.

Chrysis 396 4

Cimbri, Cimbricus 314 14 429 10

Cineas 247 9

Cinna v. Cornelius

(Citium) Zeno Citleus 420 1

Clastidium 385 16

Claudius Caecus, Ap. cos. 307. 296 363 6 454 9

Claudius Centho, C. cos. 240 218 14

Claudius Marcellus, M. cos. primum 222 263 18 274 19 385 16

Claudius Pulcher, Ap. cos. 54 235 26

Clazomenae 271 11

Cleanthes 311 20.26 357 5 452 10—(fr. 576) 355 18 (577) 356 18–24

Cleobis 276 6

Cleombrotus v. Theombrotus

Clitomachus 344 21 452 11

Clitus 401 6

Cocytus 221 30

Codrus 277 26

Com. pall. inc. fr. 43 (266 1) 37, sc. Trabea (378 16)

Corinthus 228 3 331 11 344 19 453 10

Corinthii 344 14. 20

Corinthia vasa, Corinthium aes 296 18 377 2

Cornelius Cinna, L. cos. 87 84 428 21. 25. 27

Cornelius Lentulus Lupus, L. cos. 156 343 12

Cornelius Scipio, Cn. cos. 222 et P. cos. 218 (duo Scipiones) 263 16 274 18

Cornelius Scipio Africanus (maior), P. 274 18 426 23

Cornelius Scipio Africanus (minor), P. 219 15 258 20 274 18 313 2 363 18 385 17

Cornelius Scipio Nasica Corculum, P. cos. 162. 155 227 2

Cornelius Scipio Nasica Serapio, P. cos. 138 386 11

Crantor 277 8 322 22 352 28 452 9

Crassus v. Licinius

Cresphontes (Euripldis fabula) v. Euripides

Cretes 297 12

Critias 267 6

Crito 270 21.23.25

Critolaus 427 13

Cumae 331 16

Curius Dentatus, M'. cos. 290 274 17

Cyclops 456 5

Cynicus 271 4 446 7

Cyprus 308 1

Cypselus 453 9 (Cyrene) Cyrenaeus 270 9 363 22

Cyrenaici 332 4 334 7 343 24sqq. 355 22

Cyrenaicus 259 29 454 6

Damaratus 453 8

Damocles 431 15 432 5

Danai 387 3

Darius (Codomannus) 447 27

Decius Mus, P. pater (cos. 340), filius (cos. 312) nepos (cos. 279) 263 14 311 7

Deianora 289 18

Delphi 276 17 436 7

Democritii 259 12

Democritius (Anaxarchus) 307 27

Democritus 229 4 238 23 383 1 388 26 434 11 455 23 — (A 22)455 5 (A 160)259 12 (B 116)450 26

Demosthenes 222 5 349 4 382 22 388 25 459 19. 21

Deucalion 228 6

Diagoras 275 4. 6. 9

Dicaearchus 229 24 238 8 243 11 398 4 — (κορινθιακοί) 228 2 (αεσβιακοί) 256 22

Dinomachus 443 5

Dio 449 14

Diodorus Peripateticus 443 7 444 5

Diodotus Stoicus 454 18

Diogenes Babylonius 363 19

Diogenes Sinopensis 271 3 346 3 446 6

Dionysius, Syracusanorum tyrannus (maior) 448 11

Dionysius, Syracusanorum tyrannus (minor) 331 10 429 22433 3

Dionysius Heracleotes (St. fr. I 432) 311 16(ib.434) 326 15

Dionysius Stoicus 293 16

me Dius Fidius 255 6

Doris Dionysii coniunx 430 21

Drusus v, Livius

Eleates Zeno 307 25

Elysius 277 9

Empedocles 227 4 238 7

Endymion 264 27

Ennius, Q. 218 15.23 Ann. 24 (231 6) 115 (231 17) 302 (240 25) 331 (227 3)

Alcm. 23 (370 17) Andr. aechm. 85 (340 3) 86 (340 6) 92–99 (340 14–25 260 22sqq. 34415) 100 (271 22) 107 (242 4) Eum. 151 (252 16) Hect. lytr. 161172 (299 17–300 19) Iph. 222 (400 1) Med. 250 (240 23) 257 (349 20) 278 (397 4) Tel. 312 (332 9 = 346 26) Thyest. 349 (330 19) 354 (339 23) 357. 8 (330 14) 362 sqq. (272 20sqq.) sc. inc: 376 (280 1) 392 (318 20) 395 (397 17)

Var. 15 (234 10)17 (234 14 278 20) 21 (426 24)

Inc. 18 (386 19)

Dub. 222 1

Epaminondas 219 4 234 2 274 13 278 7 311 10 426 20

Ephesii 451 11.12

Epicharmus (fr. 247) 225 8.16

Epicurus 283 23 287 15 288 9. 14. 24 294 10. 13 303 6 304 7 334 12 343 23 passim 355 20 357 11 418 22 442 25 444 8.13 445 6sqq. 453 3. 4. 15 457 20

Sent. II (444 23) V (416 20) XVI (416 24) — π. τέλους fr. 67 (338 16 341 17) 69 (339 1) ep. ad Herm. fr. 122 (304 7 416 27 444 19) — p. 89 7 (416 15)- fr. 17 (259 12) 419 (341 21) 439(447 8) 440(341 9 446 24) 444(3321 334 13) 446 (303 6 337 18) 456 (446 15) 459 (342 25 416 17 447 23) 472 (445 10) 483 (397 12) 499 (456 24) 506 (342 23) 507 (342 10) 511 (438 1) 584 (342 24) 586 (450 15) 599 (453 13) 601 (288 9) 604 (437 20)

Epicurei 256 21 335 7 446 24

Epigoni fabula (Tr. gr. fr. ad. 3) 311 27

Epitaphius Platonis v. Plato

Erechtheus 277 24

Eretricus (Asclepiades) 454 27

Erillus 443 9

Erymanthius aper (belua) 385 28 291 4

Etrusci 263 15

Euphorionis cantores 340 20

Euripides 332 26 Iph. Aul. 16 (34617) Or. 1–3 (393 18) Chrys. p. 632 (397 24) Cresph. fr. 449 (277 2) Hypsip. 757 (347 17) Phrix. 821 (351 10) fr. inc. 964 (332 17=346 27) 1018 (250 4)

Europa 240 25 266 7

Eurotas 298 15 448 14

Eurypylus 299 26 300 16

Eurystheus 289 24

Euthynous 277 14

Fabius Maximus Verrucosus Cunctator, Q. cos. primum 233 274 18 352 17

Fabius Maximus, Q. Allobrogici filius 258 21

Fabius Pictor, C. (a. 304) 218 26

Fabricius Luscinus, C. cos. 282. 278 274 17 346 6

Fannius, C. histor. (fr. 6) 380 27

Fortuna 417 2.9 437 14

Fulvius Nobilior, M. cos. 189 218 21

Furiae 292 7 330 4

Furius Camillus, M. dict. 396 264 1.3

Galba v. Sulpicius

Gallus 385 15

Ganymedes 249 29 397 23

Geminus v. Servilius

Gigantes 290 5

Gorgias v. Plato

Gracchi (Ti. et C.) 219 18 v. etiam Sempronius

Graeci 217 9.12 218 9.25 219 2. 19 220 20. 27 222 5 231 19.25 238 19 252 12 255 1 267 7 274 8 283 2 297 26 314 11 319 23.26 321 9.22.26 323 20 325 8.13.15 328 22 358 18 366 6.9 378 4 397 15 407 7 415 26 451 17 455 4 456 9 457 14

Graecus, Graece 225 11. 12. 17 261 11 (Graeculus) 293 22 371 9 373 7 454 17 456 9

Graecia 218 3.7 219 4.7 231 28 232 3 282 3.8 294 3 298 4.8 306 10 332 12 361 4 362 6 408 5.24 430 8 433 25 450 21 455 16

Graecia Magna 236 15

Graius 290 7 338 3

Halicarnasus 355 9

Hanno 445 18

Harmodius 278 6

Hector 271 18–272 1 300 19 340 3 369 16 385 7.9 395 26

Hecuba 349 15

Hegesias 259 29 — ('αποκαρτερῶν) 260 5

Heracleotes Dionysius v. Dionysius

Heraclides Ponticus (fr. 78) 407 21

Heraclitus (B 121) 451 11

Hercules 231 20 233 23 288 13 289 4.6.15 291 12 385 26

Hermodorus 451 12.13

Herodotus (1 31) 276 4

Hesiodus 218 11 268 7

Hieronymus Rhodius 287 15 442 26 444 8.14 457 2

Hippocentaurus v. Centaurus

Hippodamea 330 15

Hippolytus 374 3

Hispania 263 17

Homerus 218 10 235 25 250 1 257 23 268 7 386 22 407 10 455 14. 20 456 1

Z 201 (349 11) H 211 (385 6) I 646 (326 16) K 15 (348 26) T 226 (350 15) T 232 (235 28)

Hortensius Hortalus, Q. 247 11 (Ciceronis dialogus v. Tullius)

Hydra 291 6

Hypanis 266 7

Hyrcania 273 13

Ibycus 398 1

India, Indi 308 3 439 22. 26

Ino 231 24

Iphigenia 278 4

Isocrates 220 12

Italia (Italicus) 236 15. 22 361 19 362 6 364 15 408 23 449 16

Iulius Caesar Strabo, C. † 87 429 3

Iulius Caesar, L. cos. 90 428 28

Iunius Brutus, L. cos. 509 263 12 362 1 385 21

Iunius Brutus, M., ad quem Cicero Tusculanas scribit 217 3 280 3 316 1 361 2 404 1 405 20 409 20 414 8. 11 418 6 419 26 422 4 458 24

Iuno 289 23

Iuppiter 249 29 291 18 292 3. 4. 10. 18.22 297 12. 13 301 1 330 17 340 25 397 10

luventas 249 27

Karthago, Karthaginienses 344 11.22

Lacedaemon 304 14 439 19

Lacedaemonius 269 11. 23. 28 278 7 423 11 448 9. 15. 21

Laco, Lacaena 270 4 275 3 298 14 422 12 426 22

Lacydes 452 10

Laelius Sapiens, C. cos. 140 219 15 274 19 363 17 428 15. 20. 26 429 12

Laius 397 25

Lampsacus 271 10

Laomedon 249 30

Latini 263 14 283 25 331 15

Latinus, Latine 225 11–13 293 23 321 8. 16 327 15 332 18 456 10

Latinae litterae sim. 217 8 219 21.25 282 15 283 11 364 6

Latmus 265 1

(Lemnos) Lemnius 291 15

Lentulus v. Cornelius

Leon 407 22. 25. 27

Leonidas 269 27 278 7

Lepidus v. Aemilius

Lerna 291 2

Lesbiaci (libri Dicaearchi) 256 25

Leucadia (Turpilii fabula) v. Turpilius

Leucates (λευκάτας) 381 7 λευκοθέα 231 24

Leuctra, Leuctricus 274 16

Liber 231 21

Libya 240 25

Licinius Crassus, L. cos. 95 222 4

Licinius Crassus, M. triumviri avus 334 2

Licinius Crassus Dives, P. triumviri pater, cos. 97 258 23 428 28

Licinius Crassus Dives, M.triumvir, cos. 70. 55 223 13 224 11. 12. 20.21 456 7

Litana 263 18

Livius Andronicus 218 13

Livius Drusus, C. iurisconsultus 454 13

(Locri) Locrensis 430 21

Lucani 263 18

Lucilius, C. fr. 150 (301 18) 153 (384 21) 1300 (334 3)

Luna 265 3

Lutatius Catulus, Q. cos. 102 429 11. 13. 19

Lyco 357 6

Lycurgus 269 15. 29 274 12 297 14 407 9

Lysimachus 270 10 457 6

Maccius Plautus, T. 218 16

Macedones 344 12

Maeotis 426 24

Magi 273 12

Manlius Torquatus, T. cos. primum 347 385 14

Marathonius taurus 386 1

Marcellus v. Claudius

Marius C. 298 5 308 10. 12. 15 429 10. 19

Matuta v. Ino

Mausolus 355 8

Maximus v. Fabius

Medea 349 21 397 5

Melanippus v. Accius

Menoeceus 278 2

Menon v. Plato

Metelli 224 6

Methymnaeus Arion 315 5

Metrodorus Epicureus 283 24 453 5 — (fr. 5) 288 6 (fr. 49) 417 2

Metrodorus Scepsius 247 10

Midas 276 25

Miltiades 382 20

Minerva 234 18

Minos 222 3 268 4 297 12

Mulciber 292 4

Musae 434 3

Musaeus 268 7

Mytilenae 256 25

Naevius, Cn. 218 16 (Hector prof. 15) 395 26

Nasica v. Cornelius

Neapolis, Neapolitani 261 8

Necessitas 347 22

Nemeaeus leo 290 27 386 1

Neoptolemus 280 1. 10

Neptunus, Neptunii equi 274 14 315 6 398 19

Nestor 407 12

Nicocreon v. Timocreon

Nioba 349 14

Niptra v. Pacuvius

Nobilior v. Fulvius

Numa 362 11

Oceanus 231 19 240 25

Octavius, Cn. cos. 87 428 27

Oeneus 289 25

Oenomaus 330 15

Oeta 289 4

Oileus 352 29

Olympia (locus) 275 5 304 15 (ludi) 301 6

Olympionices 375 4. 10

Iuppiter Olympius 301 1

Orcus 242 4

Orestes 322 4

Orestes (Euripidis fabula) v. Euripides

Origines v. Porcius Cato

Orpheus 268 7

Pacideianus 384 20

Pacuvius, M. Iliona 197 sqq. (272 1–12) 202 (303 11) Niptra 247 (425 14) 256–69 (306 10307 11)

Paelignus 385 20

Palamedes 268 10

Panaetius 239 2 257 21 258 20 363 7 452 12

Papirius Carbo, C. cos. 120 219 17

Parrhasius 218 28

Patricoles 299 17 300 8

Paulus v. Aemilius

Peloponnesus 344 13

Pelops 273 6 315 5 330 13

Perdiccas 420 7

Peripatetici 284 2 328 12 355 19 364 3 365 26 380 12sqq. 381 25 384 1 419 9.12 438 23 441 28 443 4. 6.12 458 10. 11

Persae, Perses 270 1 273 10 420 11 446 10 448 21

Perses Macedonum rex 344 13 457 8

Phaedon v. Plato Phaedrus v. Plato

Phalaridis taurus 288 15.25 438 25 444 2

Pherecrates 228 5

Pherecydes 236 11

Phidias 234 17

Philippus Macedonum rex 423 11

Philo Larisaeus 284 8 293 18 452 12

Philoctetes, Philocteteus 289 3 296 24 303 17 309 14

Phlius, Phliasius 407 21.23 408 23 (Phthia) Phthiota 228 6

Piso v. Calpurnius

Plato 227 22. 25 228 16 230 8 236 21 237 6 242 14.15 245 5 246 19 249 6.17 252 28 257 21 283 20 336 15 339 13 366 11 383 1 388 26 398 3 407 20 409 5 418 11 420 3. 27 449 8 433 5 453 6 458 4

Plat. Apologia (40 c sqq.) 267 16 Epist. 7 (326 b) 449 14

Epitaphius = Menexenus (247 e)420 17

Gorgias (470 d) 420 6

Menon (81 e) 246 2

Phaedon 230 9 260 4 — (67 d) 255 19 (72 e) 246 10 (80 sqq.) 254 3 (80 e) 255 11 (85b)254 15 (99 d)254 22 (115 c-e)270 21

Phaedrus (245 c) 244 3

Resp. (398a) 294 1

Timaeus (39) 2495 (47 a) 249 16

Plautus v. Maccius

Poetarum incertorum versus (v. etiam Trag. et Com.) 222 1 384 17 426 22

Polemo 418 8 422 5 444 3 453 6

Polyclitus 218 28

Polyphemus 456 1

Pompeius Magnus Cn. 223 14 261 7 312 4 350 23

Ponticus v. Heraclides

Pontus Euxinus 240 21 266 7

Porcius Cato Censorius, M. cos. 195 218 17.20 219 17 274 19 343 12 352 19 362 25

Orig. fr. 83 (269 22) 118 (218 17 362 24)

Porcius Cato Uticensis, M. 255 2.6 405 19 419 7

Posidonius 312 3. 6 452 12

Postumius Albinus, L. cos. 234. 229 263 18

Priamus 260 15.19 261 2 265 23 271 26 340 14. 24

Prometheus 291 14. 17 356 6.8 407 13

Ptolomaeus Lagi f. 259 30

Ptolomaeus (incertum quis Acgyptiorum rex) 448 3

bellum Punicum 343 11

Puteolani 261 9

Pyrrho 287 18 443 8

Pyrrhus 247 9 263 15

Pythagoras, Pythagoreus (adi.) 227 24 236 14. 22 237 2 242 14 248 16 336 15 36119 362 2–17 363 8 366 11 3831 388 25 407 19 408 2.21 418 11 434 11

Pythagorei 236 17. 21 291 13 362 8–18 432 13 454 22

Pythius Apollo 226 14

Regium (Reginus) 397 29

Regulus v. Atilius

Rhadamanthus 222 3 268 4

Rhodus, Rhodius 275 4 312 5 v. etiam Hieronymus Rhodius

Roma 218 11.13 264 2 344 12

populus Romanus 231 23 342 17

Romulus 218 12 231 17

Rupilius Lupus, P. cos. 132 380 26

Salamis, Salaminius 274 14.15

Samnis 301 18

Sapientes septem 407 8

Sardanapallus 449 23

Saturnius Iuppiter 292 3

(Scepsis) Scepsius 247 10

Scipiones 224 6

Scipiones duo (Cn. Cornelius Scipio cos. 222 eiusque frater P. cos. 218) 263 16 274 18 praeterea v. Cornelius

Scythes, Scythicus 445 15.19

Semele 231 21

lex Sempronia 342 21

Sempronius Gracchus, C. tr. pl. 123.22 219 18 342 11–23

Sempronius Gracchus, Ti. tr. pl. 133 219 18 386 13

Sempronius Gracchus. Ti. cos. 215. 213 263 18

Sempronius Tuditanus, M. cos. 240 218 14

Servilii 224 6

Servilius Caepio, Q. cos. 106 410 28

Servilius Geminus, Cn. cos. 217 263 17

Servius Tullius 236 13

(Sicilia) Siculus 225 8

Sicyonii 344 18

Silenus 276 25

Simonides 247 7 269 24 (f. 92)

Sisyphus 222 1 268 13

Socrates 221 4 245 5 253 23 255 5 267 15 269 9 270 17 320 9 321 1 333 27 336 15 346 3 364 3 393 17 402 1. 4. 5 408 27 409 1. 8 416 18 418 11 445 26 448 6 452 23 458 4

Platonis dialogorum persona 244 2 246 3.8 420 6

Aeschinis persona 356 25 357 3

Socratici, Socraticus 283 21 287 12 313 2 339 12

Socratica disserendi ratio sim. 221 2 373 1 425 22

Sol 33023

Solon 274 12 278 19 (fr. 21)

Sophocles (Trach. 1046–1102) 289 21–291 10 (Niptra) 306 15 (fr. 666) 353 4

Sparta 26918. 25 297 16

Spartiatae 270 8 298 10. 21 439 17

Speusippus 418 7 422 5 444 3

Sphaerus (fr. 628) 387 14

Status v. Caecilius

Stoici 227 13 256 27 257 13 294 22 302 5 321 1 323 21 328 8 364 4 365 22 366 18 367 13 372 13. 15 377 14 379 12 384 2 386 12 387 15.27 410 16 413 4 425 18 439 1 441 13 442 4. 13. 16. 24 443 2. 10 458 11.13

St. vet.fr.III 37 (424 5.26) 59 (426 12) 198 (377 25) 279 (375 27) 379 (371 19) 380 (368 9) 385 (329 7 355 3) 393 (368 12) 398 (371 6) 403 (370 21) 410 (370 15) 415 (369 12) 419 (359 21) 423 (374 7) 424 (372 4) 425 (375 5) 426 (376 20) 427 (373 15) 430 (377 8) 438 (367 8) 474 et 488 (393 1) 570 (324 1 326 9) 652 (398 5) 653 (397 11) 665 (388 4)

v. etiam Aristo Chrysippus Cleanthes Dionysius Erillus Sphaerus Zeno

Stoicus 227 13 293 16 363 19 417 4

Sulpicius Galba, Ser. cos. 144 219 15

Superbus v. Tarquinius

Synephebi v. Caecilius

Syracusae, Syracusani 331 11 429 22 433 10.19

Syracusiae mensae 449 16

Syria 312 5 449 23

XII Tabulae (t. 5 7) 322 6 (8 1) 362 29 (10 4) 309 17

Tantalus 221 31 330 14 378 24

Tarquinii 453 10

Tarquinius Priscus, L. 453 9

Tarquinius Superbus, L. 236 14 263 4 331 12

(Tartarus) Tartareus 291 5

Telamo 337 30 338 1 339 9 346 26 353 1

Terentius Afer, P. (Eun. 5963) 399 15–19 (Heaut. 147.8. 135) 3506–9 (Phormio 241–6) 333 11–23

(Terina) Terinaeus 277 9

Terra 290 4

Teucer 452 21

Thebanus 278 7

Themistocles 219 5 234 1 274 13 382 19 388 24

Theodectes 247 8

Theodorus Cyrenaicus 270 9. 12 457 5

Theombrotus (rectius Cleombrotus) 260 2

Theophrastus 240 15 352 3 443 13 452 10 — (in Callisthene) 327 21 416 6 – (de vita beata) 415 12.22

Theramenes 266 27 267 16 269 9

Thermopylae 269 24

Theseus 332 17.25 346 27 386 1

Thyestes 272 17 330 14.22 337 29 400 10

Timaeus v. Plato

Timocreon (rectius Nicocreon) 308 1

Timon μισάνθρωπος 373 12 374 4

Timotheus 449 6

Tiresias 455 25

Titanes 291 22

Torquatus v. Manlius

Trabea, Q. fr. I (395 28sqq.) fr. II (378 16)

Trachinlae (Sophoclis fabula) v. Sophocles

Tragic. fr. inc. fr. 64 (387 3) 73 (235 17) 76 (236 1) 92 (452 22) 93 (338 1) 110 (378 24) 111 (221 30) 112 (427 28) 174 (397 7) 189 (330 25) 196 (315 6) 205 sqq. (298 12) 209 (297 17)

Triptolemus 268 4

Troia 268 13 332 11

Troilus 265 23

Trophonius 276 16

Tubero v. Aelius

Tuditanus v. Sempronius

Tullius Cicero, M.

Ex eius libris respiciuntur

libri Academici 282 1

Consolatio 250 11 256 6 259 26 352 20 356 3 393 24

de finibus 4196 (458 24)

Hortensius 281 27 319 10

de re publica 361 14 — (VI 27) 244 4

Tusculanae disputationes 404 1 458 21

Turpilius (Leucad. 115) 398 12

Tusculanum 220 21 279 21 280 16 284 11 319 13 364 25 409 13

Tusculanae disputationes v. Tullius

Tyndaridae 231 22

Tyrus 350 28

Ulixes 26813 306 10.16.20 407 11 425 13

(Varius) lex Varla 310 5

Veientes 331 15

Venti 398 20

Venus (Venerius) 396 14 338 21 398 22. 23

Venusia 263 17

Virtus 304 14

Volcania arma 297 9

Xanthippe 333 27

Xenocrates 418 8 422 5 427 17 444 3 445 28 452 9 453 6 — (fr. 67) 227 22

Xenophon (Cyr. 1 2. 8) 448 21 (Cyr. 1 6.25) 313 2

Xerxes 413 25

Zeno Citieus 287 17 294 24 311 17 312 2 355 3 417 5 419 8.10. 22 420 1 452 10

fr. 134 (227 12) 185 (294 27) 205 (366 21 384 7)

Zeno Eleates 307 25

Zeno Epicureus 337 17.26

Zopyrus 402 2

II. RES MEMORABILES ET VOCABULA MEMORABILIA.

Verba graeca, quae in lemmate posita asterisco notata sunt, non nisi latine reddita leguntur.

'αβλάβεια (innocentia) 325 17

adesse (παρεῖναι) 368 18 411 17 al.

adest et urget malumcf. Rabbow, Antike Schriften iiber Seelenheilung und Seelenleitung Leipzig 1914 p. 149.) 332 1 adfectio (διάθεσις) 302 22 320 23 325 17 368 2 375 16–26 377 25 387 7 19 422 27

(habitus aut adfectio ἕξις) 375 16

(κατάστημα Metrodori) 417 8 adfectus animi (ἦθος Plato Rep. 400d?) 42524–7

nihil adfirmare (Academicorum) 269 3

adflictatio (ἄση) 398 1

*ἀδιάφορον v. interest

nihil admirari 339 9 441 10

adpetere (in universum = ἐφίεσθαι, διώκειν, ὀρέγεσθαι) 245 26 310 28 326 3 367 24 395 16cf. fin. V44 et Rob. Fischer, de usu vocabulorum apud Ciceronem et Senecam Graecae philosophiae interpretes. Freiburg 1914 p. 18. 82 (de substantivis ab adpetendo derivatis p. 76 sqq.).)

adpetentia (δίωξις) 368 24

adpetitio (ὄρεξις) 329 18 367 13 378 11

(ὁρμή) 371 22. 23

adpetitus (ὁρμή) 366 24 384 10 391 9 393 10

adsciscere 295 16

adsensio (ρυγκατάθεσις) 368 26 401 16

aegritudo λύπη (348 15). de aegritudine lenienda est l. III (div. II 2), § 24–75 κρίσις, 7683 ἰατρεία — definitio 329 23 368 5. 12 — species 35917 368 17 369 11–370 11 — iniuria a Peripateticis defenditur 383 5–19 ˜ 389 11–23 — curatio 391 12 39323 — cf. etiam 378 20 380 25 403 1

aegrotatio (ἀρρώστημα) 372 12sqq. 373 15 375 8 377 8

aemulatio (ζῆλος) 369 18 — iniuria a Peripateticis defenditur 383 17 ˜ 389 12

Platonis θυμὸν significat 240 5

* ἀήρ aer (regio caeli) 239 8–13

anima (elementum) 227 9–12 229 22 239 1. 22 247 18. 20 250 9 cf. animalis 237 19 238 23

aerumna (ὀδύνη St. fr. III 412?) 370 6

alacritas v. ἡδονή

*αἱρεῖσθαι v. expetere (petere 445 19)

*ἀλυπία (Hieronymi) dolore vacare 287 16 — vacuitas doloris 442 25

amentia 320 24 379 5 402 26

amicitia 353 29 398 6 432 12 437 10

amor 396 15–399 26

amor sui 353 27

angor (ἄχθος) 370 4 — distinguitur ab anxietate 374 11 389 27

anima v. ἀήρ

= ψυχή 228 10 (animum vel animam), 236 1 et 289 12 in poetarum versibus

animus quid sit sec. varios philosophos 226 27–229 8 cf. 237 24–239 4 — immortalis I § 26–35 50–71 77–81. — animorum post mortem sedes ac beata sors I § 36–49 72–76. — divinus I § 52 56–70 cf. 436 8. — in capite est 253 7. — animi bestiarum 258 7

tres partes habet sec. Platonem 227 25, duas (λογικὸν et ἅλογον ) sec. Pythagoram et Platonem 366 12 et Panaetium 305 16sqq.

antiquitas 231 2

ἀντίχθων 252 13

*ἀπάθεια v. indolentia

(saepius 'vacare perturbatione' sim.)

*ἀπαθής perturbatione omni vacuus, vacare sim. 362 12 424 2 365 1 380 7sqq. 412 10 426 8 al.

* ἀπονία v. dolor

* ἀπροσδόκητον necopinatum, inopinatum, insperatum, inprovisum, novum 332 6 333 3 343 25–345 18 355 21 380 1 390 8 441 11

* ἀρχή v. στοιχεῖον initium, principium

ἁρμονία intentio 227 18

harmonia 229 23 238 13–16

ἀρρώστημα 372 13 cf. aegrotatio artes 218 29

aspernari oppon. adsciscere 295 16 305 9

aspernari rationem, aspernatio (ἀποστρέφεσθαι) v. λόγος

astra, sidera, stellae 239 29 248 27 252 3 sqq. 435 12

* ἄτομοι atomi (vel atoma) 229 7 247 17 303 25

corpuscula 229 5

corpora individua 238 21

* αὐτάρκης v. contentus

avaritia 373 5. 24 392 4

avocatio a cogitanda molestia (Epicuri) 334 25 336 3

ἀξίωμα, pronuntiatum 224 18

Beatus notio 417 21 — beatus quis sec. Epicureos 288 6 337 18 al., sec. Stoicos 379 19, sec. Peripateticos 443 22 — beatus ἀπαθής 412 4–22 al. — beatus beatior esse non potest 415 2 – beata ˜ beatissima vita 414 20 sqq. 419 29 422 5 425 21 427 20 439 6 442 1 — beata vita in una virute posita 295 3 420 16 421 1423 11

cf. bonus, virtus

bene ˜ beate vivere 409 29 410 5 ac ppassim in l. V, velut 428 4–10

bestiae 421 12–21 448 17 — opp. homo 245 27 258 7 440 12 — in perturbationes non incidunt 376 25

bibliotheca 283 2

bonus = omnibus virtutibus instructus, sapiens 417 17–19 (428 15) — omnes boni beati 41716 ac passim usque ad 4397 (negaverat auditor 410 27)

bonum nihil nisi quod honestum (virtus), malum nihil nisi quod turpe (vitium, culpa) 295 11 336 1 356 18 357 29 413 7sqq. 414 5 417 5 419 23 424 5425 17 (sec. Stoicos), 312 15 (sec. Posidonium), 420 5 (etiam sec. Platonem) — bona omnia quae natura adsciscit, sed cum virtute comparata reliqua perexigua 295 14sqq. cf. 314 22 358 2 458 7(458 7) — bona animi 434 17 437 15 — bona animi, corporis, externa (fortunae) 357 8 414 17 416 11 427 14, = tria genera bonorum sec. Peripateticos 393 6 415 6.21 422 9 438 26 443 3, contra quos disputatur 424 5–425 17 — corporis et externa bona appellantur tanturn bona 439 4 cf. 458 5. 11 — summum bonum Epicuri voluptas 338 8 343 12 417 8 al., summum malum dolor v. dolor

de summo bono libri philosophorum 413 12, Epicuri 339 8 cf. finis

βούλησις, voluntas 367 13

Caecitas 35817 453 20–456 6

caelum 239 18 247 22

carere 262 2–263 7. 22

cautlo, cavere (εὐλάβεια) 367 26 395 21

cerebrum 227 5 229 20 238 7 247 17

χαράv.ἡδονή

χρήσιμος 325 13

cogitatio = excogitatio 250 17

commentatio (μελέτη) 255 12 301 27 335 13 cf. 332 20

commoda (proprie εὔχρηστα, sed fere = προηλμένα, Fischer p. 56) 458 11

conatus (ἐπιβολή) 398 5

congruere v. ὁμολογουμένως

conscientia 313 25 383 11

consensus omnium (gentium) 232 20 234 22 235 7

consentaneus, consequens, conveniens (de constantia doctrinae) 304 10 414 5 415 17.18 416 12.16 419 24.27 442 2 cf. 435 7 257 18

consolatio 275 16 335 21 344 22 345 5–348 8 354 5 355 14–357 26

constantia id est sanitas animi (fere ὁμολογία) 322 8 320 20 326 4 366 15 366 21 = 384 11 (συμμετρία? cf. St. fr. III 462) 379 15 380 10–390 7 391 29 401 20

cf. constans 326 12 388 10 389 6 392 19 426 9 439 16 et v. ὁμολογούμενος

constantia doctrinae 415 2 416 11.16 417 16 419 1–29 438 20

constantia, constanter = εὐπάθεια εὐπαθῶς 368 7 367 12.20

consuetudo = ἐθισμός 298 7 299 11 300 24 301 3. 17.27 306 24 438 11

= συνήθεια 236 9 273 23 et (sermonis) 319 24 321 15 324 2 327 17

contentio (τόνος), se continere 296 2 307 22 310 23 314 6

contentus (αὐτάρκης): virtus ad beate vivendum se ipsa con tenta cf. lib. V (div. II 2) et 337 2

contractio, contrahi (συστολή, συστέλλεσθαι) 263 26 368 4.6. 13 395 15.24

contractiuncula 359 8

in contrarias partes disserere 284 3

conturbatio (species metus) 370 19

(latiore sensu) 372 6

conveniens v. consentaneus et ὁμολογούμενος

cor 226 28 229 20 2386 247 17

corpus v. ἄτομοι, στοιχεῖον

corpusculum v. ἄτομοι

cupiditas v. ἐπιθυμία

cupiditas gloriae (φιλοδοξία 373 6 401 11 314 4

culpa 336 1 344 8 354 8 402 9

Declamitare, declamatio 220 23

declinatio (e)kklisis) 367 25

decorum (= honestum) 295 17

dedecus 286 20 287 22 294 9–17 305 12

delectatio (κήλησις) 370 23

demntia 320 24 321 7 386 27

depravari (διαστρέφεσθαι) 316 16

desiderium (= πόθος) 371 12 275 15 al.

(= cupiditas) 379 17 al.

desperatio (ἀθυμία) 370 10

deus mens soluta et libera 251 2

moderator mundi 251 18 253 3 — deorum vita 249 25 — deos esse omnes consentiunt, quales sint, ratione discendum est 232 12 235 5 243 9 — pravae vulgi de dis sententiae 232 15 — di olim homines 231 15 233 23, etiam di maiorum gentium 232 1 — deorum iudicia de morte 276 3

* διάχυσις profusa hilaritas 368 23, ecfusio 395 15

dialectica 224 15

dialectics 371 16

dies medetur dolori 336 11 344 9345 4 347 4 354 17 380 22

diffidentia (ἀπιστία) 401 16

dignitas (ἀξία) 425 2

discordia 371 11

doctrina ap. Romanos 218 7 361 15

dolor a) πόνος (motus asper in corpore alienus a sensibus 297 25) cf. totum libr. II qui est de tolerando dolore (div. II 2) — dist. a labore 297 22 — philosophorum de eo sententiae 287 10sqq. — contra naturam est, sed minus malum quam dedecus 294 29296 3 — tolerabilis 439 8–440 19 — ratio tolerandi 302 12–315 10

summum malum sec. Aristippum 287 12, summum vel solum malum sec.

picurum 287 13 294 14 304 6 343 1 416 25 418 26 437 26. — consolatio doloris sec. Epicurum 303 10sqq. 445 2 456 26

b) animi dolor = aegritudo 329 1 348 19,

dolor corporis — animi 348 15–19

c) aegritudinis species 370 7 dolore carere, non(nihil) dolere = ἀπονία 338 9 341 22sqq.

*δόξα plerumque = opinio, sed etiam = opinatio, v. opinio

Eculeus 410 7.18 411 2

cf. rota 415 25 et Phalaridis taurus

* ἠδονή a) Epicuri voluptas 288 23 335–342; eius summum bonum 416 19 437 27 442 24 al. — ἡδονὴ καταστηματική 338 9 341 22sqq. — singulae voluptates 446 25 447 23

b) Stoicorum πάθος 329 15 voluptas gestiens, id est praetermodum elata laetitia, 328 27 inmoderata laetitia, quae est voluptas animi elata et gestiens

voluptas 369 8 370 21 sqq., v. gestiens 329 15. 20, v. inanis 412 14 (iactatio voluptas gestiens et se efferens insolentius 371 5)

laetitia 366 28 367 5 368 14 372 26 394 22 395 9–396 13 (395 19 malis alienis voluptatem capere laetitiae), laetitia gestiens 365 15 367 8. 22 (vel nimia) 379 4 395 13 423 26 (cf. 412 2 inani laetitia exultans et temere gestiens), l. futtilis 412 6, l. impotens 412 19

inanis alacritas, id est laetitia gestiens 379 4, cf. alacritate ecferetur 378 15, alacritate futtili (insolenti) gestiens 379 17. 423 20, sine alacritate futtili (ulla ω) 426 10

gestire, gestiens (sine subst.) 319 25 (gestire, laetari) 392 22

voluptatis partes 369 8 370 21–371 6

*χαρά (Stoicorum εὐπάθεια) est gaudium 367 21 395 23 (docendi causa a gaudio laetitiam distinguimus), Epicuri

χαρά = laetitia mentis 338 25 efferri (ἐπαίρεσθαι ἡδονῆ), elatio 328 28 329 16 367 24 368 15 378 15 379 21 395 18. 25 411 13 412 2.14. 19 — se efferre 396 13, (de iactatione) 371 5

*εἱμαρμένη 436 12

eloquentia 249 13 281 9

ἐνδελέχεια 246 16 v. notio

ἐνδελέχεια (rectius ἐντελέχεια) 229 1

*ἐπιθυμία

a) Epicuri cupiditatum genera 446 15–24

b) cupiditas ap. Platonem pars animae (˜ ἐπιθυμητικόν) 228 1.2 240 5 366 16

c) Stoicorum πάθος cupiditas, quae recte vel libido dici potest 329 17 cf. 378 12 382 16 389 25, libido vel cupiditas effrenata 367 17 — cupiditas nominatur 318 23 373 2 393 4 395 16 431 12 3793 (c. avide semper aliquid expetens) al. (inprimis gloriae, pecuniae cupiditas) plerumque libido (velut 329,20 368 17 382 14)

libidinis partes 369 10 371 6 12 — libido dist. ab indigentia 371 13–18 — iniuria a Peripateticis defenditur 382 15 388 24

*ήθική philosophia quae est de vita et de moribus 32010 cf. 37724 4093, ratio bene vivendi 435 5 436 15–25

εὐλάβειαv. cautio

*εὐεμπτωσία v. proclivitas

exanimatio 370 18 (367 28)

excandescentia, θύμωσις 371 8

excogitatio (cf. cogitatio) 248 13

exempla(in consolatione)346 2348 8 393 22

exercitatio 298 17–301 27 438 11

exercitus unde dictus 298 24

*ἐξεστηκέναι v. potestas

exhalatio (αἱρετόν) 239 20

exilium 358 15 451 26–453 12

expers rationis v. λόγος

expetendum αἱρετόν 373 16.25 424 27 435 5 438 21 447 10 450 25

expetere, plerumque de recta adpetitione, sed 379 3.17 de cupiditate dictum (Fischer p. 19)

extremum in bonis 436 19

Facilitas 375 3

fama popularis 274 21 313 8 318 5 425 9

v. gloria

felicitas (successus, non εὐδαιμονία cf. Fischer p. 37) 443 26

fidens 324 1

fidentia, πίστις 401 14

finis bonorum sec. singulos philosophos 442 22–443 11 444 10, sec. Epicurum 416 19, sec. Stoicos 441 15

fines bonorum et malorum 402 20

Ciceronis liber IV de finibus 419 6 (cf. 458 24)

flabile (ἀερῶδες) 250 15

foramen (πόρος) 241 18

farmido 370 20

fortis 324 1–23 392 21

fortitudo 303 1 336 20 et (add. magnitude animi, patientia) 296 11 439 14 440 22 — definitiones Sphaeri et Chrysippi 387 6–20 cf. 422 27, Peripateticorum 384 14 — ira non eget (ca. Peripateticos) 381 28–382 15 384 15–387 27 — repugnat aegritudini 324 1–23

fortuna 260 17 261 24 274 2 314 27 342 25 354 7 357 8 380 5 413 21 414 18 415 8 416 8–417 10 418 16 422 16 437 14 438 5 457 18

frugi, frugalitas v. σωφροσύνη

fugere opp. adpetere 245 26, expetere 435 5 373 19, sequi 367 9

furor dist. ab insania 321 24 sqq. (confunduntur 387 2–6 399 28 et 400 14 al.)

Gaudium (χαρά) v. ἡδονή

genus v. στοιχεῖον, bonum

geometrae, -tria, -trica 412 27 219 9 454 24 246 4.7

gestire v. ἡδονή

gladiatores 301 21 384 20sqq.

gloria virtutis umbra 264 16 274 8 317 25

gloria vera-falsa 274 21 317 18 sqq.

gloria popularis 317 18 450 24 (450 15–451 24)

cupiditas gloriae v. cupiditas

Homo contemplator caeli 252 23 — divina mente praeditus 253 2 421 21 — opp. bestiae v. bestiae

humana condicio lexque vitae sim. 225 2 333 6 335 13 347 11348 8 356 15 379 19 391 29 393 14 — humana humane ferenda 335 24 346 19 321 29

honestum (καλόν) solum vel summum bonum v. bonum — honesta vita beata 425 23sqq., inprimis 427 4–8 434 23 443 11444 7 — libri de honesto 413 12

honestas (re non discernitur ab honesto, Fischer p. 10) legitur inpr. in enumeratione finium 443 5.6 444 6, cf. honestatem expetere sim. 317 19 310 28 314 26 al.

honor 346 14

humatio 235 11 270 14–273 25

Iactatio 371 5 (v. ἡδονή)

ιδέα (species) 246 21 249 25

igniculi (rationis) 316 15

ignis, igneus 227 13 247 18.20 250 6 237 19 250 15 253 10

ignominia 358 25

sibi imperare 305 13 308 19

impetus (fere = ὁρμή, Fischer p. 80) 311 2 411 13

inbecillus, inbecillitas (ἀσθενής, -εια) 368 26 375 8 381 16 391 27 394 14 323 9

indigentia (σπάνις) 371 12. 17

individuus v. ἄτομοι

indolentia (ἀπάθεια) 323 2

(ἀοχλησία Diodori) 443 6

Induclio animi 296 3

inferi 221 10 235 9 242 2sqq.

ingemescere quando liceat 309 14sqq.

ingeniosus 258 12 377 2–5

inhospitalitas 373 12 374 1

inimicitia (κότος) 371 10

initlorum indagatio 435 19

innocentia (ἀβλάβεια) 325 15

inopinatus, inprovisus, insperatus v. ἀπροσδόκητος

inpotentia 378 12

insania 318 13 320 6. 12 sqq. 321 24sqq. — dist. a furore v. furor cf. etiam ira

insanitas 320 13 321 7

insipientes insaniunt 318 14 320 18 321 7 387 27 (sed. cf. 376 8)

insipientia 321 6—summum malum 351 20

intemperantia 371 20 381 20 392 3

intentio animi 309 6. 19 314 1

int. = ἁρμονία 227 17 238 1

nihil interest (ἀδιάφορον) 295 2

interitus 253 20

interpretari-vertere 338 18 293 21

inventio 248 13 253 4

inveteratus (opp. recens) 331 5 336 9 344 28 373 4 380 22 371 10

inveteratio 402 12

invidentia 327 10 328 2 368 28 369 12 395 19

ira a) θυμός Platonis 227 27 366 16

b) Stoicorum πάθος definitur 371 7, brevius (ulciscendi libido) 4014 321 18 — initium insaniae 386 19 399 28 400 28 — iniuria a Peripateticis defenditur 381 28–382 15 384 15388 23 400 27–401 10 — voluntarla 401 9 — elus remedia 399 27–401 10

iracundia (ὀργιλότης) et ira distinguuntur 374 11 389 26, confunduntur 321 18 ˜ 401 4 cf. 385 19. 25.27

iudicium (κρίσις) 348 14 349 23 359 4 368 9 376 2. 12 —- voluntate et iudicio sim. 351 5 357 20 358 10 399 23 402 17

iustitia 296 6 336 26 437 8

κακία 378 4

*καθήκει rectum est, oportet, ad officium pertinet 329 24 348 21 352 24 355 24 357 21 358 3 359 6 368 14sqq. 403 8

*καθῆκον v. officium

*καταλαμβάνειν v. percipere

κατηγόρημα 371 15

κέντρον 237 14

*κίνησις motus 329 10 362 2 al. motio 229 2 338 24

commotio 366 23 384 9 392 15. 18 423 17

Labor (πόνος) 297 22 sqq. 298 17–19.25–299 6

laetitia v. η9δονή(χαρά

lamentatio 370 7 233 3

laudabilis 377 26.27 409 28 424 8–426 16 458 1

lenitas (πραότης) 382 12

lentitudo (ἀοργησία?) 382 13

*ληπτά. sumenda 439 4

lessus 309 17

lex vitae (coni. condicio humana) 335 13 393 14 (aliter 285 15)

libra Critolai 427 13

λογικά 377 14

logica pars philosophiae indicatur 435 6 436 24–437 5 (437 2 disserendi ratio = διαλεκτική?)

*λόγος= ratio, oratio, (380 13 392 5) ratio et oratio

*λογικόν—ἄλογον τῆς ψυχῆς = pars rationis particeps — expers 305 16 366 13

*ἄλογος = rationis expers (de bestiarum animo) 2588, (de animi motibus) 329 11 386 5

= sine ratione 367 23. 27

= a (recta) ratione aversus 366 21 368 1 384 8 392 15

= adversante ratione 368 6 367 16

*εὔλογος, cum ratione 367 15. 20.25

* ἀποστρέφεσθαι τὸν λόγον, ἀποστροφὴ τ. λόγου = aspernari rationem 329 11, aspernatio rationis 376 24 391 8

*ἀπειθὴς τῷ λόγῳ = rationi non oboediens, obtemperans 329 11.19

luctus (πένθος) 349 24sqq. 351 24 352 16 370 4

λύπη 348 11 v. aegritudo

Maeror 370 6

magnanimus, magni animi (˜ fortis) 302 16 392 21 324 17

magnitudo animi 218 5 253 25 266 17 249 20 et v. fortitudo

malevolentia, ἐπιχαιρεκακία 370 22 369 8

malitia 378 4

malum v. bonum

summum malum dolor sec. Epicurum v. dolor

μανία furorem et insaniam amplectitur 321 22

mathematici 219 10 237 12 412 26 434 5

medici 241 3 329 4 358 21

mediocritates (μεσότητες) Peripateticorum 328 14sqq. 354 23 383 25 389 24–390 15

mediocritas officiorum 322 9

meditatio (μελέτη) 301 17. 20 — med. futuri, condicionis humanae (˜ praemeditatio) 337 7 334 18 335 12 347 3

μελαγχολία melancholicus 322 1 258 12

memoria 245 27–248 11 249 25 250 16 251 14 253 4

mens = ratio (λογικόν vel λόγος) 400 16 253 2 258 3 321 21 421 29 (perfecta mens, id est absoluta ratio) 434 15.17 436 14 (ratio mensque, de deo cf. 251 2) — de animo hominis 228 20 — vis animi 250 17 — opp. sensibus 236 8 241 10

metus 329 22 368 15; 367 2. 28 (dist. a cautione); 365 12 368 15 373 10. 14 378 22 sqq. 401 16 427 33 — iniuria a Peripateticis defenditur 383 19 — eius species 369 6 370 12–21 (427 25) — sedatio 394 5

μισάνθρωπος 373 12

misericordia 370 1 327 19 328 1 — iniuria a Peripateticis defenditur 383 15 389 12

μισόγυνος 373 10

moderatio, modestia v. σωφροσύνη

modus adhibetur perturbationibus a Peripateticis 380 14sqq. — (moderatae perturbationes etc. 381 18)

molestia 370 8

(praemolestia, de metu 394 8)

morbi animi — corporis 318 17 sqq. 356 6 372 15 374 5–375 23 376 3 405 15

v.πάθος

Graeci philosophi omnes perturbationes morbos appellant 320 14 321 3 328 24 = νοσήματα ψυχῆς sec Stoicos 372 9.22 375 7

morosus 388 14

mors de contemnenda morte est l. I cf. div. II 2 — mors quid sit 226 21 267 20sqq. — malum non.est, si interitum adfert I §9–16 82–111, bonum, si animi discessus a corpore est I § 26–81 — perfugium, portus est, aeternum nihil sentiendi receptaculum 457 4 279 10 315 2

ἄωρος θάνατος ante tempus mori 265 10sqq.

morsus (δηγμός) doloris sim. 308 15 348 16 359 8 368 22 (conscientiae) 383 11

moventia (προτρεπτικά) 434 25

mulierositas (φιλογυνία) 373 6

multitudinis iudicium 274 19 313 8

v. fama popularis

mundus 251 18–253 1

mysteria 232 4

Natura omnia in suo genere perfecta creat 421 1–422 3 — naturae cognitio 241 28, explicatio 435 4 — naturae prima bona (Fischer p. 97) 442 26

contra naturam 288 19 295 5.6 336 8 366 22 388 8 — alienum natura 314 20 — secundum naturam 401 1

quinta natura Aristotelis 228 19 238 4 250 9

= φύσις opp. ψυχή 245 23

natura rei 345 20

naturae opp. opinio 308 6–14 334 10 352 24 354 24 359 5 — opp. ratio 233 6 235 5–8 316 11sqq. 3474 (402 5) — opp. voluntas 352 26 353 9

necessitas 347 22sqq. 436 13

necopinatum v. ἀπροσδόκητον νέκυια 235 26

νεκυομαντεῖα 235 27 (cf. psychomantium 277 10)

nequitia (ἀκολασία) 326 5. 6, (= vitium) 294 29

nervi animi, virtutis 376 15 293 29

nomina rebus imposita 248 17

nosce te 243 16 436 7

νόσημα (ψυχῆς) 372 10

notio (ἔννοια) 246 16 387 22 417 22

novus v. ἀπροσδόκητος

numerus (ap. Pythagoreos) 227 24 236 20, (ap. Xenocratem) 227 23 238 1

Obtrectatio (ζηλοτυπία) 369 23

— iniuria a Peripateticis defenditur 383 17 389 16

odium (μῆνις) 371 9

mulierum (ισογυνία) 373 10 374 3

generis humani (μισανθρωπία) 374 4

offensio (opp. aegrotationi, cf. κατὰ προσκοπὴν γινόμενα St. fr. III 421) 372 11.14. 23

offensio popularis 450 16

officium a) quod profitemur, munus 285 26 324 26 335 20

b) = καθῆκον 287 23 309 9. 10 353 30 436 21 441 17 447 6 al. (cf. 392 10)

— ad officium pertinet v. καθήκει — mediocritas officiorum 322 9

officia consolantium 355 14

officiosus dolor 352 15

*ὁμολογουμυένως τῇ φύσει νῆν = congruere naturae cumque ea convenienter vivere 441 15

*ὁμολογουμένη διάθεσις = adfectio constans conveniensque 377 25

v. constans, constantia

opinatio v. opinio

opinio δόξα 332 2 (Epicuri), 308 6 ac passim per libr. III. IV. (sec. Stoicos).

perturbatio aut (sec. Antio chum) ex opinione nasci (329 7–21 348 14 352 14 402 17) aut (sec. Chrysippum) ipsa opinio esse dicitur (velut in definitionibus 329 22–24 354 26 355 3 368 12–17 cf. 348 20sqq. 351 22 401 14 al.).

opinio mentitur sim. 346 25 347 1 317 8.14 358 2.10, opp. natura (v. natura) vel res 334 10; at scientia quaedam et opinio gravis non temere adsentientis 401 15

in definitionibus aegrotationum et offensionum 373 15374 1 ter opinatio, bis opinio legitur (St. fr. III 421 δόξα, 422 οἴησις). — δόξα in definitione vertitur opinatio 368 24

opinabilis 354 25 399 23 401 9 403 7

opinatum bonum (malum) 329 18 347 6 355 6 366 27 368 3 394 27 423 25

oportet v. καθήκει

oratores Romani 219 13 282 12 363 16, 'Attici' 281 15

non irascuntur 388 14

orbitas 346 20

ὁρμήv. adpetitus. adpetitio

ιιάθος Latine perturbatio, non morbus 319 23sqq. 320 14 328 22 366 9.22 v. perturbatio

patientia 297 5 313 26 351 6 et v. fortitudo

patria 452 22, (patriae eversio) 344 25 358 16

paupertas 345 21 sqq. 358 14 391 14 445 8–450 14

pavor 370 16

percipere (καταλαμβάνειν) 226 18 241 22 333 8 — sensibus perc. 453 23 al.

perfectus 421 4–29 et v. ratio, mens

perturbatio v. πάθος. lib. III est de aegritudine lenienda, l. IV de reliquis animi perturbationibus (div. II 2)

definitio Zenonis 366 21 384 8 (cf. 426 7 concitatio animi, quam perturbationem voco) — eius species 329 9sqq. 366 26–371 18 — utiles et naturales sunt sec. Peripateticos IV § 43–6, quod refellitur IV § 47–56 — θεραπεία IV § 58–81

sapiens perturbationibus vacat v. sapiens

*φαντασία v. species

φιλογυνία 373 7

*φιλόπονος 297 28

philosophia sapientiae studium 217 7 363 16 408 16

eius laudes 405 27–40616 — vitam hominum excoluit 406 5–10 249 15–23 (mater artium 249 16) — magistra vitae 28527 28722 36328 4069. cultura animi 286 12 — animi medicina 279 23 2851.2 3035 316–3197 329 4 34428 358 21 360 2 390 19–25 403 9 — vitam beatam pollicetur 413 20

eius origo 24014 40411 43517 — antiquissima est, sed nomen a Pythagora inventum 407 1–408 20 — historia 364 1 sqq. 408 21–409 6 — ap. Romanos 21920–22010 282 15 362 16–364 19

tres partes 435 2–437 5

philosophi plebei (qui a Platone et Socrate et ab ea familia dissident, cf. 364 1) 245 4

philosophorum vita discrepat a disciplina 285 10sqq.

philosophorum libri Latini 219 25 283 10, libri de contemnenda gloria 234 20, de inferis 222 17

physicus 241 2 451 11

physica 232 7 242 4 253 15

pars philosophiae (= explicatio naturae) 435 3–436 15

pigritia (ὄκνος) 371 12

*πιθανίν vertitur a) probabile 226 16 282 22 364 23 419 18

b) veri simile 221 4 226 17 229 9 282 22 284 5 384 3–5 409 10 (cf. 441 27 veritatis specie movet)

*πλεονάζουσα ὁρμή adpetitus vehementior 366 24 367 17 384 10 391 9 393 10

poetae Graecorum 218 9, Romanorum 218 6 363 12

non sine caelesti instinctu 249 13 — corrumpunt, molliunt animos 222 16 235 14 293 24 317 9 396 25 — a Platone e re publica eiciuntur 294 1

ponere (θίσιν) 220 25 344 24

*πόνος et laborem et dolorem significat 297 27 v. labor et dolor

populus mall magister 317 13

popularis facultas eloquentia 281 8

v. fama, gloria, offensio

potestas 400 16 in potestate est (ἐφ' ἡμῖν) 350 19–21 368 12 441 17 (extra pot. est = οὐκ ἐφ᾽ ἡμῖν 418 18) — exisse ex

potestate = ἐξεστηκέναι 321 16 400 15

praecipuus 421 21

praemeditatio (cf. Rabbow 155, Pohlenz G. g. A. 1916 p.553) 332 15 334 6–336 2 390 10

praestans 421 23. 24

praesens malum a) simpliciter = παρόν 329 16.23 355 3 367 1.3 368 13. 15 al.

b) = urgens (Antiocho fere = πρόσφατος cf. Rabbow 149, Pohlenz G. g. A. 1916 p. 555) 348 15 344 27

pravitas (διαστροφή) 3174.15

principatus (ἡγεμονικόν) 227 16

principium (ἀρχή) 244 10–18 (ἀρχή, στοιχεῖον) 228 18 239 11

probabile v. πιθανόν

proclivitas (εὐεμπτωσία), proclivis 374 7–375 5 402 8. 12

*προηγμένα praecipua vel producta 425 18

v. etiam commoda

pronuntiatum v. ἀξίωμα

prudentia (φρόνησις) 296 5 3371 410 27–411 2 437 7

pudor (αἰσχύνη) 369 7 370 14

pulchritudo animi 376 11

pulchrum, honestum 434 18

Quinta natura v. natura

Ratio v. λόγος

= λογικόν 305 23, = νοῦς (Platonis) 227 26 — ratio divina 436 14

recta ratio 371 20. 24 378 1 366 22 392 15 — virtus = recta (378 2), absoluta (421 29), perfecta (305 24) ratio

ratio (doctrinaque) opp. natura v. natura — opp. ipsa res 345 2 (354 17) — opp. mos (consuetudo) 297 21 300 24 302 1 — opp. studium 314 8

ratiunculae (conclusiunculae, laquei) Stoicorum 294 22 (cf. 382 1) 302 6 438 26

recens (πρόσφατος)

a) de opinione 329 24 355 4. 11. 12 368 12sqq.

b) de malo (sec. Antiochum, cf. Rabbow p. 153)331 6 355 8 345 17 380 23

recordatio (ἀνάμνησις Platonis) 246 1–247 4

rectus v. ratio, καθήκει

regiones (ξῶναι) terrae v. terra

reiciendum (cf. ἀπεκλέγεσθαι) 295 4

religio 231 11 233 25

remedia morborum animi 390 19sqq.

repens, repentinus 332 8 343 29345 18 390 8

res opp. opinio, ratio v. opinio, ratio — opp. verba 419 13 458 13

revocatio ad voluptates (Epicuri) 334 25 336 3–341 8

rhetores 275 28 277 23 284 9 349 5–7 384 14 389 9

rota v. eculeus

Sanguis 2275 229 20 238 7 247 17

sanitas animi 320 19 sqq. 322 8 328 19 372 7 376 2.8 380 11 386 21

sapiens idem qui bonus 417 18 (428 16 al.)

beatus est sec. Stoicos l. V, § 37–54 68–72 (442 16), sec. Epicurum 288 10 342 26 418 22 437 20–438 22 458 2, sec. Antiochum 419 26, sec. Socraticos 458 4sqq. cf. praeterea totum l. V

vacat aegritudine cf. l. III, inprimis p. 324–328,7, ira 326 15sqq., omnibus perturbationibus cf. l. IV, inprimis 379 14–380 11 423 21–424 4 426 7–12

sec. Stoicos omnia recte facit 379 12 441 8, amaturus est 398 5 — omnia ad corpus refert sec. Epicurum 343 20 — in furorem incidere potest 322 13 — nondum visus 307 14

sapientes septem 407 7

sapientia definitur 390 1 407 4 = philosophia 436 24

sapientiae studium v. philosophia

sapientiae 339 5

securitas (vacuitas aegritudinis) 423 5

semina innata virtutum 317 1

initiorum et tamquam seminum 435 19

sensus (αἴσθησις τ. ζῴου) 421 13 (αἰσθητήρια) 241 1 sqq. 371 1 453 18 — opp. mens 236 8 447 16

sensus nullus in mortuo 229 27 259 10–14 263 6.21 267 22 272 25–273 22 279 1 445 1 457 5

sepulcranobilium 224 5, deorum 232 3 — sepulcrorum caerimoniae 231 9

sequi bona (διώκειν) 367 9

servitus 358 17

sidera, stellae v. astra

signa tabulae 450 5

similitudo (parentum cum liberis) 257 27–29 258 7–26

sollicitudo 453 13 (= ἀνία), latiore sensu 370 8 al.

somnus imago mortis 265 6 267 22 278 18

soni vocis 248 18. 27 362 28

σοφοί (septem sapientes) 407 8

σωφροσύνη, σώφρων 325 8. 9 = temperantia, temperans 325 7.9 296 8 336 22 371 23 376 4 378 13 379 6 423 16 426 9 440 22

moderatio, -us 325 10 336 23 378 13 379 6 449 22

modestia, -us 325 11 379 6 cf. 249 20

frugalitas, frugi 325 12 326 5 336 24 379 8

reliquas virtutes complectitur 325 27

ea virtus quam alii ipsam temperantiam dicunt esse, alii obtemperantem temperantiae praeceptis 376 4

species a) = ἰδέα 246 21 b) = φαντασία 302 10 307 24 367 10 (veritatis specie 441 27)

spes 401 17

sphaera 249 4. 8 433 14

spirabilis, id est animalis 237 25 238 23 253 10

status (σύστασις ψυχν͂ς) 372 1 412 9 324 6 — rei publicae 294 2, vitae 404 14

controversiae genus 357 23

*στοιχεῖον quattuor genera principiorum (ἀρχαί), e quibus omnia oriuntur 22818 cf. 239 11 23825 239 3 — quintum genus 228 24

quattuor omnia gignentia corpora 237 15

initiorum et tamquam seminum, unde essent omnia orta 435 19

stulti (ἄφρονες) 320 16 367 18 368 2 380 21

stultitia 321 25 322 7 325 25 352 14 354 9–15 428 11

subitus v. repentinus

sumenda (ληπτά) 439 4

surditas 4566–23

*συγκατάθεσις v. adsensio

Tabulae v. signa

temperantia v. σωφροσύνη

temperatio (κρᾶσις) 228 14 251 22 3761 (de sonis 248 26) — civitatis 36111 (cf. 217 15)

terrae situs 237 12 240 29 252 6 436 2

regiones, orae (ζᾶναι) 240 29 252 8

terrenum (elementum) 237 16 239 11 247 22 250 14

terror 370 13

θύμωσις (excandescentia) 371 9

timor 37015, dist. a timiditate 389 27, a cautione 395 22

tranquillitas 320 19 362 23 366 14 406 15 412 7 (γαλήνη) 436 1

tumor animi 326 20 331 5 356 4 394 1, cf. 402 14

turpe (αἰσχρόν) solum vel summum malum v. bonum

Ulciscendi libido v. ira

ultimum in malis 436 19

umbratilis vita 293 28 440 5 cf. 298 12

umidum (ὑδατῶδες) 237 17 239 19 250 15

urgere (de malo.Rabbowp.149) 332 1 348 15

vacare, vacuus saepe ἀ privativum reddit cf. ἀπαθής, ἀλυπία al.

valetudo animi 374 5

vehemens (σφοσρός?) 373 16.19 vehementior v. πλεονάξουσαὁρμή

velocitas animi 376 17

verbum-res v. res

veri simile v. πιθανόν

vertere-interpretari v. interpretari

victus tenuis 342 25 416 17 445 11–450 4

vires animi 376 15

virtus ex viro appellata 302 25

— definitur 305 24 (cf. 302 22) 377 25 378 2 421 29 — amitti non potest 296 20 — bonum mentis 434 17 — summum vel solum bonum v. bonum virtus Epicuri 339 5–343 2

virtus se ipsa contenta ad beate vivendum 337 2, id quod ostenditur libro l. V (div. II 2) sec. Stoicos § 1282, Platonem § 34–6, reliquos philosophos § 83–120, velut Peripateticos (p. 438 22–439 7 443 12–444 7, contra quos 417 11–418 21 disputatur), Antiochum (414 19–26, refellitur 414 16–18 415 5–11), Epicurum (§88–118 73–5, refellitur § 26.27. 31). non placet hoc Theophrasto 415 12–416 15 — non modo beatam vitam efficit sed etiam beatissimam (419 29 422 5 425 21 427 20 439 6; quod contra Antiochum ostenditur cf. 414 20)

virtutes inter se nexae (ἀντακολουθία) 296 19 325 28 — chorus virtutum 410 17

Virtus loquens inducitur 304 14 vitiositas (κακία ˜ ἀνομολογία) 375 15 378 3

vitium (κακία) 375 8sqq. 377 10

voluntas et iudicium (To τὸ ἑκούσιον) 351 5 402 17 308 4 318 10 352 26 405 30 — voluntarius 358 10 3597 394 26 399 23 401 10 403 7

= βούλησις 367 15 cf. voluntates honestae 377 28

voluptarius 288 23 3387 444 17

voluptas v. ἡσονή

ζηλοτυπία (obtrectatio) 369 24

Druck von B. G. Teubner in Leipzig.