nolite, iudices, arbitrari hominum illum impetum et conatum fuisse—neque enim ulla gens tam barbara aut tam immanis umquam fuit in qua non modo tot, sed unus tam crudelis hostis patriae sit inventus—, beluae quaedam illae ex portentis immanes ac ferae formaformas π hominum indutae exstiterunt. perspicite etiam atque etiam, iudices,—nihil enim est quod in hac causa dici possitpossit πbχς: posset cett. vehementius— penitus introspicite Catilinae, Autroni, Cethegi, Lentuli ceterorumque mentis; quas vos in his libidines, quae flagitia, quas turpitudines, quantas audacias, quam incredibilis furores, quas notas facinorum, quae indicia parricidiorum, quantos acervos scelerumfacinorum ... scelerum T: scelerum ... facinorum cett. reperietis! ex magnis et diuturnis et iam desperatis rei publicae morbis ista repente vis erupit, ut ea confecta et eiecta convalescere aliquando et sanari civitas possetposset k, Ernesti: possit cett. ; neque enim est quisquam qui arbitretur illis inclusis in re publica pestibus diutius haechaec hoc imperium c2 stare potuisse. itaque eos non ad perficiendum scelus, sed ad luendas rei publicae poenas Furiae quaedam incitaverunt.

in hunc igitur gregem vos nunc P. Sullam, iudices, ex hisiis ς, ed. V qui cum hoc vivunt atqueatque aut T: at π vixerunt honestissimorum hominumhominum amicorum T gregibus reicietis, ex hoc amicorumamicorum Klotz: hominum codd. numero, ex hac familiariumfamiliarium Tπb2χ : familiari cett. dignitate in impiorum partem atque in parricidarum sedemsedem Tπ : cedem cett. etet atque T: ac ab numerum transferetis? Vbi erit igitur illud firmissimumfirmissimum T: fortissimum cett. praesidium pudoris, quo in loco nobis vita ante acta proderit, quod ad tempus existimationis partae fructus reservabitur, si inin non T: nos in Richter extremo discrimine ac dimicatione fortunae deseretdeseret k: deserit (-uit b1c2) cett. , si non aderit, si nihil adiuvabit?

quaestiones nobis servorum accusator et tormentaaccus. et tormenta T: ac tormenta accus. cett. minitatur. in quibus quamquam nihil periculi suspicamur, tamen illa tormenta gubernat dolor, moderatur natura cuiusque cum animi tum corporis, regit quaesitorquaesitor T: quaestor cett. , flectit libido, corrumpit spes, infirmat metus, ut in tot rerum angustiis nihil veritati loci relinquatur. vita P. Sullae torqueaturtorqueatur Tπ : Torquate cett. , ex ea quaeratur num quae occultetur libido, num quod lateat facinus, num quae crudelitas, num quae audacia. nihil erroris erit in causa nec obscuritatis, iudices, si a vobis vitae perpetuae vox, ea quae verissima et gravissimaverissima et gravissima T: gravissima et verissima πa: gravissima cett. debet esse, audietur.

nullum in hac causa testem timemus, nihil quemquam scire, nihil vidisse, nihil audisse arbitramur. sed tamen, si nihil vos P. Sullae fortuna movet, iudices, vestra moveat. vestra enim, qui cum summa elegantia atque integritate vixistis, hoc maxime interest, non ex libidine aut simultate aut levitate testium causas honestorum hominum ponderari, sed in magnis disquisitionibusdisceptationibus Madvig repentinisque periculis vitam unius cuiusque esse testem. quam vos, iudices, nolite armis suis spoliatam atque nudatam obicere invidiae, dedere suspicioni; munite communem arcem bonorum, obstruite perfugia improborum; valeat ad poenam et ad salutem vitavita π: om. cett. plurimum, quam solam videtis per seper se Mommsen: ipse T: ipsam cett. ex sua T: ex vi sua (ex nat. sua et in π) cett., cf. § 71, Caec. 88. 104 natura Tπ : naturaque cett. ex sua natura facillime perspici, subito flecti fingique non posse.

quid vero? haec auctoritas—saepesaepe Spengel: semper codd. enim est de ea dicendum, quamquam a me timide modicequemodiceque Tπk: et modice b: modice cett. dicetur—quid? inquaminquam om. bc1 , haec auctoritas nostra, qui a ceteris coniurationis causis abstinuimus, P. Sullam defendimus, nihil hunc tandem iuvabit? grave est hoc dictugrave est hoc dictum (corr. Madvig) fortasse iudices E: om. cett. fortasse, iudices, grave, si appetimus aliquid; si, cum ceteri de nobis silent, non etiam nosmet ipsi tacemus, grave; sed, si laedimur, si accusamur, si in invidiam vocamur, profecto conceditisconcedetis ς , iudices, ut nobis libertatem retinere liceat, si minus liceat dignitatem.