Quidnam esse, Brute,Quidnam-Brute om. RK cf. praef. cur om. K causae putem, cur, cum constemus ex animo et corpore, corporis curandi tuendique causa quaesita sit ars atque eiusars eius atque X (areius atque K1, cf. praef.) corr. Man. utilitas deorum inmortaliumde eorum inm. R1V1 inventioni consecrata, animi autem medicina nec tam desideratadesidera GRV (

Quodsi talis nos natura genuisset, ut eam ipsam intueri et perspicere eademque optima duce cursum vitae conficere possemus, hauthaut V2 aut GK1RV1 haud K2Bς erat sane quod quisquam rationem ac doctrinamrationem ac doctrinam ς ratione ac doctrina X rationedẽ V2 hac pro ac G1 et Gr.?) requireret.requiret G1 nunc parvulos nobis dedit igniculos, quos celeriter malis moribus opinionibusque depravatidepravati V1? e corr. Bς depravatis X sic restinguimus, ut nusquam naturae lumen appareat. sunt enim ingeniis nostris seminasemita G innata virtutum, quae si adolescereadholescere G1 adol. sed o in r. V1 liceret,licet in liceret corr. Rc licetret G1 ipsa nos ad beatam vitam natura perduceret. nunc autem, simul atque editi in lucem et suscepti sumus, in omni continuo pravitate et in summa opinionum perversitate versamur, ut paene cum lacte nutricis errorem suxisse videamur. cum vero parentibus redditi, deinreddit idem G reddit

accedunt etiam poëtae, qui cum magnam speciem doctrinae sapientiaeque prae se tulerunt, audiuntur leguntur ediscuntur et inhaerescunt penitus in mentibus. cum vero eodem quasi maxumus quidamquidem K1R1H magister populus accessitaccessit Vc (cf. rep. 4,9) om. X (accedit ante eodem add. multi ς) atque omnis undique ad vitia consentiens multitudo, tum plane inficimur opinionum pravitate a naturaque desciscimus,dessciscimus KR1 ut nobis optime naturae vim vidissenaturae vim vidisse Mdv. ad fin. 3,62 naturam invidisse videantur, qui nihil melius homini, nihil magis expetendum, nihil praestantius honoribus, imperiis, populari gloria iudicaverunt. adad at K quam fertur optumus quisque veramque illam honestatem expetens,expe

illa autem, quae se eius imitatricem esse volt,uult R e corr. H temeraria atque inconsiderata et plerumque peccatorum vitiorumque laudatrix, fama popularis, simulatione honestatis formamforme G1 eius pulchritudinemque corrumpit. qua caecitate homines, cum quaedam etiam praeclara cuperent eaqueque om. H nescirent nec ubi nec qualia essent, funditus alii everterunteverterent X corr. K2RcV1? suas civitates, alii ipsi occiderunt. atque hi quidem optuma petentes non tam voluntate quam cursus errore falluntur. quid? quiquid qui KcR2V1? e corr. quid- que GR1V1 quiqui K1 pecuniae cupiditate, qui voluptatum libidine feruntur,quid...12 feruntur om. H quorumque ita perturbantur animi, ut non multum absint ab insania, quod insipientibus contingitcontigit G1 omnibus,quod 14 omnibus del. Ba. isis H his rell. nullanene om. G1 est adhibenda curatio? utrum quod minus noceant animi aegrotationes quam corporis, an quod corpora curari possint, animorum medicina nulla sit?

at et morbimorbi ex moribus K1 perniciosiores pluresque sunt animi quam corporis;an ... 18 corporis add. G2 in mg. hi enim ipsihi...19 ipsi hoc. . ipso Ba. male: 'ipsi corporis morbi animi morbos efficere possunt eorumque numerum augent' (plures!) cf. p. 405,14 odiosi sunt, quod ad animum pertinentpertine

est profecto animi medicina, philosophia;Cur igitur cum constemus ... 319,4 philosophia H cuius auxilium non ut in corporis morbis petendum est foris, omnibusque opibus viribus,et ante viribus add. Vc ς viribus om. Gr. ut nosmet ipsi nobis mederi possimus, elaborandum est. Quamquam de universa philosophia, quanto opere et expetenda esset et colenda, satis, ut arbitror, dictum est in Hortensio.ortensio G de maxumis autem rebus nihil fere intermisimus postea nec disputare nec scribere. his autem libris exposita sunt ea quaeeaque G1 aa om. K1 nobis cum familiaribus nostris in Tusculano erant disputata. sed quo niam duobus superioribus de morte et de dolore dictum est, tertius dies disputationis hoc tertium volumen efficiet.

ut enim in Academiam nostram descendimus inclinato iam in postmeridianum tempus die, poposci eorum aliquem, qui aderant,aliquid quid adherant G1 causam disserendi. tum res acta sic est: Videtur mihi cadere in sapientem aegritudo.

Num reliquae quoque perturbationes animi, formidines libidineslibidines add. G2 iracundiae? haec enim fere sunt eius modi,eiusmodi V (ss. c) quae Graeci πάθη pathe X appellant; ego poteram morbos, et id verbum esset e verbo, sed in consuetudinem nostram non caderet. nam misereri, invidere, gestire, laetari, haec omnia morbos Graeci appellant, motus animi rationi non obtemperantis, nos autem hos eosdem motus concitati animi recte, ut opinor, perturbationes dixerimus, morbos autem non satis usitate,relique ... 29 usitate (libere) H uisit. G1 (sic etiam 322, 10; 325,16) nisi quid aliud tibi videtur.

Mihi vero isto modo.

Haecinehaeccine R2 igitur cadere in sapientem putas?

Prorsus existimo.

Ne ista gloriosa sapientia non magno aestimanda est, siquidem non multum differt ab insania.

Quid? tibiquid tibi in r. V2 tibine G (exp. 2) omnisne animi commotio videtur insania?

Non mihi quidem soli, sed, id quod admirariamirari G1(āmirari2) R1V saepe soleo, maioribus quoque nostris hoc ita visum intellego multis saeculis ante Socratem,socrantĕ G1 (n del. 2) socraten KR a quo haec omnis, quae est de vita et de moribus, philosophia manavit.

Quonamquoniam G (i del. 1?) tandem modo?

Quia nomen insaniae significat mentis aegrotationem et morbum, id est insanitatem et aegrotum animum, quam appellarunt insaniam.id est . . 14 insaniam (quae C. addidit quia eius aequalibus nomen insaniae non insanum animi habitum sed furorem significabat) del. Bentl.

(omnis autem perturbationes animi morbos philosophi appellant negantque stultum quemquam his morbis vacare. qui autem in morbo sunt, sani non sunt; et omnium insipientium animi in morbo sunt: omnes insipientes igitur insaniuntomnis ... 18 insaniunt del. Ba. (post sanos 321, 2 ponit Margrander Trans. and proc. of the American phil. ass. XXX p. 34). verum non mirus nescio qui glossator sed Cicero ipse haec postea addidisse videtur, cum intellegeret se illud 'omnisne animi commotio videtur insania?' in argumentatione neglexisse. ). sanitatem enimenim om. Hς animorum positam in tranquillitate quadam constantiaque censebant; his rebus mentem vacuam appellarunt insaniam, propterea quod in perturbato animo sicut in corpore sanitas esse non posset.posset Ern. possit ille G1

nec minus illud acute, quod animi adfectionem lumine mentis carentem nominaverunt amentiam eandemque dementiam.omnis... 25 dementiam H ex quo intellegendum est eos qui haec rebus nomina posuerunt sensissesenisse GR1V1 hoc idem, quod a Socrate acceptum diligenter Stoici retinuerunt, omnis insipientes esse non sanos. qui estquis X (qus G1) sed s in R fort. postea additum enim animus in aliquo morbo—morbos autem hos perturbatos motus,morbos ... 4 motus (sine hos) ut modo dixi, philosophi appellant—, non magis est sanus quam id corpus quodcorpus quod punctis not. G2 in morbo est. ita fit ut sapientia sanitas sit animi, insipientia autem quasi insanitas quaedam, quae est insania eademque dementia;insipientia... 7 dementia (sine quaedam) Non. 122,24 multoque melius haec notata sunt verbis Latinis quam Graecis.

quod aliis quoque multis locis reperietur;reperitur G1 sed id alias, nunc, quod instat. totum igitur idalt.id om. H ς quod quaerimus quid et quale sit,sit fit V verbi vis ipsa declarat. eos enim sanos quoniam intellegi necesse est, quorum mens motu quasi morbo perturbata nullonulla X corr. V1? sit, quiquia K1 contra adfectiaffecti GR2 insani G1 sint, hos insanos appellari necesse est. itaque nihil melius, quam quod est in consuetudine sermonis Latini, cum exisse ex potestate dicimus eos, qui ecfrenatihecfrenati G (h del. 2) hęc fr. V effr. RrecVrec feruntur aut libidine aut iracundia— quamquam ipsa iracundia libidinis est pars; sic enim definitur: iracundia ulciscendi libidoulciscendi libido cf. Aug. civ. 14,15 quis V1 —; qui igitur exisse ex potestatedicimus ... 20 ex potestate om. H dicuntur, idcirco dicuntur, quia non sint in potestate mentis, cui regnum totius animi a natura tributum est. Graeci autem μανίαν manian X (man in r. V1) appellant X unde appellent, non facile dixerim; eam tamen ipsamipsa KGH (ipsāR, sed

Cadere, opinor, in sapientem aegritudinem tibi dixisti videri.

Et vero ita existimo.

Humanum id quidem, quod ita existumas. non enim silice nati sumus, sed est naturale in animis tenerume ante silice add. Vc non male naturabile X sed bi exp. V1 (cf. animabili codd. nat. deor. 2,91) natura Lb. quiddamquidam R1V1 (corr. 1) -ddā in r. G2 atque molle, quodquod quā G1 aegritudine quasi tempestate quatiatur,sed humanum... 22 quatiatur H nec absurde Crantor ille, qui inin om. X add. ς Vrec nostra Academia vel in primis fuit nobilis, minime inquitinquid G1 adsentior is qui istam nescio quam indolentiam magno opere laudant, quaequae V2B qui X nec potest ullaulle G1 esse nec debet. ne aegrotus sim;sim ς si inquit (inquid G1P cf. 2) fuerat X (

sed videamus ne haec oratio sit hominum adsentantium nostrae inbecillitati et indulgentium mollitudini; nos autem audeamus non solum ramos amputare miseriarum, sed omnis radicum fibrasfybras X evellere. tamen aliquid relinquetur fortasse; ita sunt altaealta GKV (corr. 2?) H stirpes stultitiae; sed relinquetur id solum quod erit necessarium. Illud quidem sic habeto, nisi sanatus animus sit, quod sine philosophia fieri non potest, finem miseriarum nullum fore.sed... 15 fore quam ob rem, quoniam coepimus, tradamus nos ei curandos: sanabimur, si volemus. et progrediar quidem longius: non enim de aegritudine solum, quamquam id quidemquidem in mg. add. Rc primum, sed de omni animi, ut ego posui, perturbatione, morbo, ut Graeci volunt, explicabo. et primo, si placet, Stoicorum more agamus, qui breviter astringere solent argumenta; deinde nostro instituto vagabimur.

Qui fortis est, idem est fidens (quoniam confidenssqq. St. fr. 3, 570 mala consuetudine loquendiloquendum Non. L 1 in vitio ponitur, ductum verbum aa add. V2 confidendo, quod laudisin ante laudis add. V2 est). qui autem est fidens, is profecto non extimescit; discrepat enim a timendoqui... 4 a timendo fidens (fidere Quich.) Non. 443, 9 confidere.confidens Non. atqui,atqui R2 (cf. We.) atque in quem cadit aegritudo, in eundem timor; quarum enim rerum praesentia sumus in aegritudine, easdem inpendentes et venientesinpendentis..venientis e corr. V aut 2 timemus. ita fit ut fortitudini aegritudo repugnet.ita. ... repugnet del. Hei. veri simile est igitur, in quem cadatcadit G aegritudo, cadere in eundemeundem eum Non. timorem et infractioneminfractionem V (exp. rec) quidemquidem quandam ut v. in mg. Rrec animiin quem... 10 animi Non. 122,28 et demissionem.demisionem GKR1 dimis

Praeterea necesse est, qui fortis sit, eundem esse magni animi;qui magni animi BK2 om. X qui autem magni animi Vc (ft. rec- tius cf. 326,11 Str. Phil. 49 p. 60) qui magni animi sit, invictum; qui invictus sit, eumeum om. H res humanas despicere atque infra se positas arbitrari. despicere autem nemo potest eas res,eas res nemo potest H propter quas aegritudine adfici potest;post potest add. nisi fortis Vc ex quo efficitur fortem virum aegritudine numquam adfici. omnes autem sapientes fortes: non cadit igitur in sapientem aegritudo. Et quem ad modum oculus conturbatusturbatus H non est probe adfectus ad suum munus fungendum,fugendum K1V1 et reliquae partes totumve corpus statu cum est motum, deest officio suo et muneri, sic conturbatussiconturbatus G1K1 adxequendum V1 animus non est aptus ad exequendumad ex seq. G munus suum. munus autem animi est ratione bene uti; et sapientis animus ita semper adfectus est, ut ratione optime utatur; numquam igitur est perturbatus. atad G1 (14 G1K1) aegritudo perturbatio est animi: semper igitur ea sapiens vacabit.primo iam si 325, 6 vacabit H

Veri etiam simile illudilli G1 est, qui sit temperans— quem Graeci σώφρονα appellant eamque virtutem σωφροσύνην vocant, quam soleo equidem tum temperantiam, tum moderationem appellare, non numquam etiam modestiam; sed haud-d haut in r. K1 scio an recte ea virtus frugalitas appellari possit, quod angustius apud Graecos valet, qui frugi homines χρησίμους appellant, id est tantum modo utilis; at illud est latius; omnis enim abstinentia, omnis innocentia (quae apud Graecos usitatum nomen nullum habet, sed habere potestpotest om. H ἀβλάβειαν;αBλαBEl in r. V1 ABδABεlAN fere K1RG2 (in litt. evan. aut eras.) abdabeian H αBλαBElαN V1 nam est innocentia adfectioaffectio KRH talis animised praeterαN in r. quae noceat nemini)—reliquas etiametiam om. H virtutes frugalitas continet.omnis abst.... 19 continet quae nisi tanta esset, et si is angustiis, quibus plerique putant, teneretur, numquam esset L. Pisonis cognomen tanto opere laudatum.

sed quia, nec qui propter metum praesidium reliquit,relinquit (-id G1) X corr. V1 aut 2 quod est ignaviae, nec qui propter avaritiam clam depositumdepositi G non reddidit, quod est iniustitiae, nec qui propter temeritatem male rem gessit, quod est stultitiae, frugi appellari solet, eo tris virtutes, fortitudinem iustitiam prudentiam, frugalitas complexa est (etsi hoc quidem commune est virtutum; omnesomnis X enim inter se nexae et iugatae sunthoc quidem est commu- ne ... 326, 1 sunt (sine nexae et) Non. 47, 7 ): reliqua igitur et quarta virtus sitsit ut sit X sed ut exp. V2 reliqua igitur est, quarta v. ut sit, ipsa fr. Mdv. ipsa frugalitas. eius enim videtur esse proprium motus animi adpetentis regere et sedare semperquesemper quae X corr. Rc adversantemaversantem X corr. VCR2 libidini moderatam in omni re servare constantiam. cui contrarium vitium nequitia dicitur.

frugalitas, ut opinor, a fruge, qua nihil melius eest e We. terra, nequitia ab eo (etsi erit hoc fortasse durius, sed temptemus: lusisselu

sic igitur inflatus et tumens animus in vitio est. sapientis autem animus semper vacat vitio, numquam turgescit, numquam tumet; at iratiirati V e corr. iratus X cf. 23 sapientis animus eius modi est: numquam igitur sapiens irascitur. nam si irascitur, etiam concupiscit; proprium est enim irati cupere, a quo laesus videatur, ei quam maxumum dolorem inurere. qui autem id concupierit, eum necesse est, si idsi id sit G1 consecutus sit, magno operemagnopere K H (magno opere R) laetari. ex quo fit, ut alieno malo gaudeat; quod quoniam non cadit in sapientem, ne ut irascatur quidem cadit.sapientis... 24 timet (pro tumet) 21 num ... 23 est 24 at... 327, 6 cadit (hoc ordine) H sinsin, non si (ut dicit Ha.) R autem caderet in sapientem aegritudo, caderet etiam iracundia; qua quoniam vacat, aegritudine etiam vacabit.

Etenim si sapiens in aegritudinemaegritudinem -ne G incidere posset,posset semel R1 posset etiam in misericordiam, posset in invidentiam (non dixi invidiam, quae tumtum (cum G) etiam Bouh., alii aliter, Ciceronem corrigentes est, cum invidetur; ab invidendo autem invidentia recte dici potest, ut effugiamusut et fug. Non. ambiguum nomen invidiae.posset (posse codd.) etiam... 12 invidiae Non. 443,15 (10 in invidiam. non dixi in invidentia 11 invidia) quod verbum ductumdictum G1K1 (cf. Isidor. 10,134) est a nimis intuendo fortunam alterius, ut est in Melanippo: quisnam floremAcc. fr. 424 (unde aut quis mortalis fl. Non. 500, 13 num quis non mortalis fl. Ri. num quisnam poetae sit, dubium) quasnam G1 liberum invidit meum? male Latine videtur, sed praeclare Accius; ut enim videre, sic invidere florem flore X florē K2Rc? rectius quam flori. nos consuetudine prohibemur;

poëta ius suum tenuit et dixit audacius)—cadit igitur in eundem et misereri et invidere.non cadit ... 19 invidere nam qui dolet rebus alicuius adversis, idem alicuius etiam secundis dolet,olet V

Haec sicsic Rc? Vc si X dicuntur a Stoicis concludunturque contortius. sed latius aliquandoaliquando cf. 323,22 aliquanto ς male, cf. de orat. 1, 133 opt. gen. 23 dicenda sunt et diffusius; sententiis tamen utendum eorum potissimum, quiqui ex quā ut v. G2 maxime forti et, ut ita dicam, virili utuntur ratione atque sententia. nam Peripatetici, familiares nostri, quibus nihil est uberius, nihil eruditius, nihil gravius, mediocritates vel perturbationum vel morborum animi mihi non sane probant. omne enim malum, etiam mediocre,mediocre iocre in r. G2 malummalum Bouh. magnum alt. id om. H est; nos autem id agimus, ut id in sapiente nullum sit omnino. nam ut corpus, etiamsi mediocriter aegrum est, sanum non est, sic in animo ista mediocritas caret sanitate. itaque praeclare nostri, ut alia multa, molestiam sollicitudinem angorem propter similitudinem corporum aegrorum aegritudinemaegritudinem cf. Aug. civ. 14,17 ext. nominaverunt.

hoc propemodum verbo Graeci omnem animi perturbationem appellant; vocant enim πάθος,παOOC G1 patos H id est morbum, quicumque est motus in animo turbidus. nos melius: aegris enim corporibus simillima animi est aegritudo, atat ex aut G2 aegrotationes X non similis aegrotationis est libido, non inmoderata laetitia, quae est voluptas animi elata et gestiens.genstiens hic et 331, 21 G 1 ipse etiam metus non est morbi admodum similis, quamquam aegritudiniaegritudine X corr. V1?B1 est finitimus, sed proprie, ut aegrotatio in corpore, sic aegritudo in animo nomen habetsed... 329,1 nomen habet (nominavet L1) Non, 443,23 non seiunctum a dolore. doloris huius igitur origo nobis explicanda est, id est causa efficiens aegritudinem in animo tamquam aegrotationem in corpore. nam ut medici causa morbimorbi verborum Non. inventa om. Non. del. Rc inventa curationem esse inventam putant,nam ... 5 putant Non. 493,20 sic nos causa aegritudinis reperta medendirepertãedendi G1 corr. 2 repertā medendi R (- postea add.) reperiemur V facultatem reperiemus.

Est igitur causa omnis in opinione, nec vero aegritudinisSt. fr. 3, 385 solum, sed etiam reliquarum omnium perturbationum, quae sunt genere quattuor, partibus plures. nam cum omnis perturbatio sit animi motus vel rationis expers vel rationem aspernans vel rationi non oboediens, isque motus aut boni aut mali opinione citetur bifariam, quattuor perturbationes aequaliter distributae sunt. nam duae sunt ex opinione boni; quarum altera, voluptas gestiens, id est praeter modum elataaelata G1R1 laetitia, opinione praesentis magni alicuius boni, altera, cupiditas, quae recte vel libido dici potest, quae est inmoderata adpetitio opinati magni boni rationi non obtemperans,post obtemperans add. vel cupiditas recte vel libido dici potest X quae retinent sec. Dav. edd., in v. 17. 8 verba cupiditas — potest delentes. sed ut voluptatis sic cupi- ditatis nomen appositionis locum tenere debebat. de cupiditate autem praedicandam erat 'opinione futuri boni turbatur'; quod cum iam in enuntiato relativo expressum esset, anacoluthon natum est. ad boni 17 Vc in mg. adscr.: et quidem magis significat nomen libidinis magnitudinem erroris. itaque in ea cupiditate quae flagrantissima est proprie plerumque nomen hoc ponitur si omnis appetitio opinati boni haec] ut H

—ergo haec duo genera, voluptas gestiens et libido, bonorum opinione turbantur, utut in at corr. V2 duo reliqua, metus etet om. Hς aegritudo, malorum. nam et metusest post metus add. Vc ς non male. opinio magni mali inpendentisinpendentes G1R1V1 (corr. G2R1V1) et aegritudo est opinio magni mali praesentis, et quidem recens opinio talis mali, ut in eo rectumrecte H videatur esse angi, id autem est, utut om. G1 dolore V is qui doleat oportere opinetur se dolere. his autem perturbationibus, quas inquas in quasi in GKH quas

qualis enim tibi ille videtur Tantalo prognatus, Pelope natus, qui quondam aEnn. Thy. sc. 357 socrusocru Bentl. coll. Non. 223, 30 al. socero Oenomao rege Hippodameamhippodamiam R2 raptis nanctusnactus KRc nactust Bentl. sed haec ab ipso Thyeste proferri videri Va. monet nuptiis—? Iovis iste quidem pronepos.Iovis ... pronepos poe- tae trib. Bentl. tamne ergo abiectus tamque fractus? Nolite inquit hospites ad me adire, ilicoillic oG1KV1 (l exp. 2) istic,Enn. Thy.349 istic istinc vel isti ς sed cf. Plaut. Mere. 912 Ne contagio mea bonis umbrave obsit.Tantaante tanta ins. meo Bentl. stetis La. vis sceleris in corpore haeret. tu te,tu te tune R2 Thyesta, damnabis orbabisque luce propter vim sceleris alieni? quid? illum filium Solis nonne patris ipsius luce indignum putas? Refugere oculi, corpus macie extabuit,Trag. inc. 189 extabunt R1V1G2 extabant G1 Lacrimae peredere umoreumorem RV1Kc humo-rem GV2K2 utmorem K1 exanguis genas, Situm inter orissitum inter oris La. ad Lucr. 2,118 situ nitoris GKRV1 situ nitoris corr. V2? praeterea nidoris Vrec ut v. situ nigroris Va. op. ac. 1, 56 al. alii bárba paedorepedore hic X (cf.p. 348, 25) hórrida atqueatque (adque G 1) del. Bothe sed cf. La. ad Lucr. 2,118 Intónsa infuscat péctus inluviéinluviae GK (ill.) R1 scabrum. haec mala, o stultissime Aeeta,aeota G eota KRV1 (aeota V2) ipse tibi addidisti; non inerant in is quae tibi casus invexerat, et quidem inveterato malo, cum tumor animi resedisset—est autem aegritudo, ut docebo, in opinione mali recentisest etiam aegr.... 6 recentis H recenti Ba. sed cf. 5 inveterate, p. 355, 8, Rabbow, Antike Schr. über Seelenheilung S. 153 —; sed maeres videlicet regni desiderio, non filiae. illam enim oderas, et iure fortasse; regno non aequo animo carebas. est autem inpudensimpud. GKR e corr. luctus maerore sesed G conficientis, quod imperare non liceat liberis.

Dionysiusdionisius KRV quidem tyrannus Syracusis expulsus Corinthi pueros docebat: usque eo imperio carere non poterat. Tarquinio vero quid impudentius, qui bellum gereret cum is qui eius non tuleranttullerant G1 tulerat V1 superbiam? is cum restitui in regnum nec Veientiumvegentium KR1 ien- tium in r. G2 nec Latinorumlatiorum X corr. Vrec armis potuisset, Cumas contulisse se dicitur inque ea urbe senio et aegritudine esse confectus. Hoc tu igitur censes sapienti accidere posse, ut aegritudine opprimatur, id est miseria? nam cum omnis perturbatio miseria est, tum carnificina est aegritudo. habet ardorem libido, levitatem laetitia gestiens, humilitatem metus, sed aegritudo maiora quaedam, tabem cruciatum adflictationem foeditatem, lacerat exest animum planeque conficit. hanc nisi exuimus sic ut abiciamus, miseria carere non possumus.

Atque hoc quidem perspicuum est, tumtum add.G2 aegritudinem existere, cum quid ita visum sit, ut magnum quoddam malum adesse et urgere videatur. Epicuro autem placet opinionem mali aegritudinem esseea ante esse add. V2 natura,esse, ea natura Usen. Ep. fr. 444 (sed cf. 334,14 necesse esse eqs.) ex opinione pro opinionem Sey. efficere pro esse Bai. cf. quae dixi Herm. XLI 323 ut, quicumque intueatur in aliquod maius malum, si id sibi accidisse opinetur, sit continuo in aegritudine.aegritudinem X Cyrenaici non omni malomalo modo R1 aegritudinemaegritudine GK1 effici censent, sed insperato et necopinato malo. est id quidem non mediocre ad aegritudinem augendam: videntur enim omnia repentina graviora. ex hoc et illa iure laudantur: Ego cum genui, tum moriturosmoriturum et huic rei Sen. ad Pol. 11, 2 scivi et ei reiEnn. Telam. sc. 312. cf. Hier. epist. 60, 5 sustuli.Praetereapraeterea ae in r. Vc ad Troiam cum misi ob defendendam Graeciam,Scibamscibam Fronto p. 217 sciebam me in mortiferum bellum, non in epulas mittere.

haec igitur praemeditatio futurorum malorum lenit eorum adventum, quae venientia longe ante videris. itaque apud Euripiden a Theseo dicta laudantur; licetEurip. fr. 964 euripidĕ K thesseo GKR1 enim, ut saepe facimus, in Latinum illa convertere: Nam qui haec audita a docto meminissem viro,Futuras mecum commentabar miserias:Aut mortem acerbam autalt. aut add. G2 exilii X exili maestam fugamAut semper aliquam molem meditabar mali,Ut, si qua invecta diritas casu foret,Ne me inparatum cura laceraret repens.lacerare trepens G1R1

quod autem Theseus a docto se audisse dicit, id de se ipsode ipso K1 (ex dese ipse) V1 (se add. 1) Anax. A 33 loquitur Euripides. fuerat enim auditor Anaxagorae, quem ferunt nuntiata morte filii dixisse: sciebam me genuisse mortalem. quae vox declarat is esse haec acerba, quibus non fuerint cogitata. ergo id quidem non dubium, quin omnia, quae mala putentur, sint inprovisa graviora. itaque quamquam non haec una res efficit maximam aegritudinem, tamen, quoniam multum potest provisio animi et praeparatio ad minuendum dolorem, sint semper omnia homini humana meditata. etet ex e Vc nimirum haec est illa praestans et divina sapientia, et perceptas penitus et pertractatas res humanas habere, nihil admirari,ammirari GR1V cum acciderit, nihil, ante quam evenerit, non evenire posse arbitrari. Quam ob rem omnis, cum secundae res sunt maxume, tum maxumetum maxume add. Kc maxime alt. loco GRV bis H Meditari secum oportet, quo pacto adversamadversum KRH aerumnam ferant.fuerant H ferat K1 Pericla,pericula X damna peregre rediens semper secum cogitet,pericla damna exilia peregre rediens semper cogitet Ter. codd. Aut filifilii p. X peccatum aut uxoris mortem aut morbum filiae,Communia esse haec, ne quid horum umquam accidat animo novum;c. e. haec, fieri posse, ut ne quid animo sit novom Ter. Quicquid praeterpraeter propter K spem eveniat, omne id deputare esse in lucro.ergo .. 22 lucro H ... 22 Ter. Phormio 241–6 ergo hochoc ex haec G2 Terentius a philosophia sumptum cum tam commode dixerit, nos, e quorum fontibus id haustum est, non et dicemus hoc melius et constantius sentiemus?

hic est enim ille voltus semper idem, quem dicitur Xanthippe praedicare solita inet in G (exp. 2) viro suo fuisse Socrate:socrate V2B e corr. M socratem KRV1 socratam G (ss. 2) del. Ba. def. Va. opp. 2 p. 130 eodem semper se vidisse exeuntemet ante exeuntem add. Vc illum domo et revertentem. Nec vero ea frons erat, quae M. Crassiquem crassi V1 que crassi G1 illius veteris, quem semel ait in omni vita risisseriesisse R1 risisse, sed prius i in r. GV Luc. fr. 1300 Lucilius, sed tranquilla et serena; sic enim accepimus. iure autem erat semper idem voltus, cum mentis, a qua is fingitur, nulla fieretfieret R (

Sed est, isdem de rebus quod dici possit subtilius, si prius Epicuri sententiam viderimus. qui censetEpic. fr. 444 necesse esse omnis in aegritudine esse, qui se in malis esse arbitrentur, sive illa ante provisa et expectata sint sive inveteraverint. nam neque vetustate minui mala nec fieri praemeditata leviora, stultamque etiam esse meditationem futuri mali aut fortasse ne futuri quidem: satis esse odiosum malum omne, cum venisset;cum venisset ex conv. K2 qui autem semper cogitavisset accidere posse aliquid adversi, ei fieri illud sempiternum malum; si vero ne futurum quidem sit,sit ex si Vc frustra suscipi miseriam voluntariam;voluntariam add. GR1 in fine pag. ita semper angi aut accipiendo aut cogitando malo.

Levationem autem aegritudinis in duabus rebus ponit, avocatione a cogitanda molestia et revocationerevocationem GKV1 ad contemplandas voluptates. parerepareri GR1 (corr. 1) V1 (corr. 2) enim censet animum rationi posse et, quo illa ducat, sequi. vetat igitur ratio intueri molestias, abstrahit ab acerbis cogitationibus, hebetemhabetem V1 aciem ad miserias contemplandas facit;facit add. Vc (ante aciem We. ft. rectius cf. docere 220,13 sed cf. off. 1, 12 extr. al.) om. cett. a quibus cum cecinitcecidit X corr. 2 receptui, inpellitreceptuimpellit VHKc (receptaimp. K1)G2 (receptum pellit1) receptū impellit R rursum et incitat ad conspiciendas totaque mente contrectandascontractandas K (ex -tes1) H varias voluptates,vetat... 335, 4 voluptates H quibus ille et praeteritarum memoria et spe consequentium sapientis vitam refertam putat.refert amputat G1R1V1 Haec nostro more nos diximus, Epicuriiepicurei RcK2 dicunt suo; sed quaequae ex qui V2 dicant, videamus, quo modo, neglegamus.

Principio male reprehendunt praemeditationem rerum futurarum. nihil est enim quod tam optundatoptundat V (at in r.) Rc optundet GR1 obtundet HK1 (-at2) elevetque aegritudinem quam perpetua in omni vita cogitatio nihil esse quod non accidere possit, quam meditatio condicionisconditionis X humanae, quam vitae lex commentatioque parendi, quae non hoc adfert, ut semper maereamus, sed ut numquam. neque enim, qui rerum naturam, qui vitae varietatem, qui inbecillitatemimb. KRcH generis humani cogitat, maeret, cum haec cogitat, sed tum velvel om. H maxime sapientiae fungitur munere: utrumque enim consequitur, ut et considerandis rebus humanis proprioad proprio in mg. adscr. non Vrec philosophiae fruaturfruatur fungatur Man. (sed phil. off. est 'id quod homini praestare potest ac debet philo- sophia') officio et adversis casibus triplici consolatione sanetur,sanentur X corr. K2R2V2 primum quod nihil ei accidit nisi quod posse accidere diu cogitaverit,suppl. Po. cogitavit pro -erit Dav. quae cogitatio una maxime molestias omnis extenuat et diluit, deinde quod humana humanehumana humane humane KV1 (hu- mana add. 2) H humana G human

Nam revocatioavocatio V2 illa, quam adfert,adfret G1K1 cum a contuendis nos malis avocat, nulla est. non est enim in nostra potestate fodicantibus ishis ω eis Non. opinemur] -mur in r. G2 -ur in r. V1? rebus, quas malas esse opinemur, dissimulatio vel oblivio:on... 6 oblivio Non. 66, 15 lacerant, vexant, stimulos admovent, ignis adhibent, respirare non sinunt, et tu oblivisci iubes, quod contra naturam est, qui, quod a naturaadd. Tr. quia natura X datum est, auxilium extorqueas inveterati doloris? est enim tarda illa quidemquidam V1 medicina, sed tamen magna, quam adfert longinquitas et dies. Iubes me bona cogitare, oblivisci malorum. diceres aliquid, et magno quidem philosopho dignum, si ea bona esse sentires, quae essent homine dignissima. Pythagoras mihi si diceret aut Socrates aut Plato:

quid iaces aut quid maeres aut cur succumbis cedisque fortunae? quaequae om. G1 pervellere te forsitan potuerit et pungere, non potuit certe vires frangere. magna vis est in virtutibus; eas excita, si forte dormiunt. iam tibi aderit princeps fortitudo, quae te animo tanto esse coget, ut omnia, quae possint homini evenire, contemnas et pro nihilo putes. aderit temperantia, quae est eadem moderatio, a me quidem paulo ante appellata frugalitas, quae te turpiter et nequiter facere nihil patietur.patiatur X (cf. coget 21 dicet 28) quid est autem nequius aut turpius ecfeminatoeff. G1 e corr. R2Vrec viro? ne iustitia quidem sinet te ista facere, cui minimum esse videtur in hac causa loci;loqui X corr. Vc? quae tamen ita dicet dupliciter esse te iniustum, cum et alienum adpetas,appetas V2 qui mortalis natus condicionemconditionem GKV postules inmortalium et graviter feras te, quod utendum acceperis, reddidisse.

prudentiae vero quidquod R1 respondebis docenti virtutem sese esse contentam, quo modo ad bene vivendum, sic etiam ad beate? quae si extrinsecus religata pendeat et non et oriaturet ante oriatur om. KR a se et rursus ad se revertatur et omnia sua complexa nihil quaerat aliunde, non intellego, cur aut verbis tam vehementer ornanda aut re tantopere expetenda videatur—ad haec bona meme V (eras. si) si revocas, Epicure, pareo, sequor, utor te ipso duce, obliviscor etiam malorum, ut iubes, eoque facilius, quod ea ne in malis quidem ponenda censeo. sed traducis cogitationes meas ad voluptates. quas? corporis, credo, aut quae propter corpus vel recordatione vel spe cogitentur. num quid est aliud? rectene interpretorinterprecor K1V sententiam tuam? solent enim isti negare nos intellegere, quid dicat Epicurus.

hoc dicit, et hoc ille acriculusagriculus X corr. Vc me audiente Athenis senex Zeno, istorum acutissimus, contendere et magna voce dicere solebat: eum esseEpic. fr. 446 beatum, qui praesentibus voluptatibus frueretur confideretque se fruiturum aut in omni aut in magna parte vitae dolore non interveniente, aut si interveniret, si summus foret, futurum brevem, sin productior, plus habiturum iucundi quam mali; haec cogitantem fore beatum, praesertim cumcum add. Vc si ςR2 (ft. rectius, sed cf. fin. 1, 41 ad ea cum accedit) om. X et ante perceptis bonis contentus esset et nec mortem nec deos extimesceret.add. Hei. habes formam Epicuri vitae beatae verbis Zenonis expressam, nihil ut possit negari.

Quid ergo?

huiusne vitae propositio et cogitatio aut Thyestem levare poterit aut Aeetam,aetam X (ex aetem K1) oetam K2Rc? cf. p. 331,3 de quo paulo ante dixi, aut Telamonem pulsum patria exulantem atque egentem? in quo haec admiratio fiebat: Hicinehicine BR2 haecine X est ille Telamon,Telamo Turn. sed cf. Str. p. 64 modo quem gloria ad caelum extulit,Quem aspectabant, cuius ob os GraiGraii ς Graj La. Lucr. 3, 374. cf. epist. 9, 26 ora obvertebant sua?Trag. inc. 93

quodsi cui, ut ait idem, simul animus cum re conciditanimus rem condidit X corr. Vc ς , a gravibus illis antiquis philosophis petenda medicina est, nonest

Quid tergiversamur, Epicure, nec fatemur eam nos dicere voluptatem, quam tu idem, cum os perfricuisti, soles dicere? sunt haec tua verba necne? in eo quidem libro, qui continetEpic.π. τέλουςfr. 67 p. 119, 16 omnem disciplinam tuam,—fungar enim iam interpretis munere, ne quis me putet fingere—dicis haec: nec equidem habeo, quod intellegam bonum illud, detrahens eas voluptates quae sapore percipiuntur, detrahens eas quae rebus percipiuntur veneriis, detrahenseas quae rebus percipiuntur venereis detrahens add. in mg. Vc om. rell. cf. praef. et locos ab Usenero ad fr. 67 congestos eas quae auditu ee Sor. et (cf. 23 ex formis) cantibus, detrahens eas etiam quae ex formis percipiuntur oculisdetrahens eas supra oculis add. K2 suavis motiones, sive quae aliae voluptates in toto homine gignuntur quolibetquelibet V1 quodlibet K1 sensu. nec vero ita dici potest, mentis laetitiam solam esse in bonis. laetantem enim mentem ita novi: spe eorum omnium, quae supra dixi, foreforte G1K1 ut natura isnatura is naturalis X natura iis ς potiens dolore careat.

atque haec quidem his verbis, quivis ut intellegat, quam voluptatem norit Epicurus. deinde paulo infra: saepe quaesivi inquitEpic. ib. fr. 69 ex is qui appellabantur sapientes, quid haberent quod in bonisquid in boni GV (quod V2) R1 (in exp. 1) quidboni K1 quid in bonis K2B quod in bono Gr. relinquerent, si illa detraxissent, nisi si vellent voces inanis fundere: nihil ab is potui cognoscere. qui si virtutes ebullire volent et sapientias,sapientiam V2 nihil aliud dicent nisi eam viam,vi

ad hancine igitur vitam Telamonem illum revocabis, ut leves aegritudinem, et si quem tuorum adflictum maerore videris,videbis R1 huicut huic V tu huic Str. p. 58 (non male, sed v. 10 ut pro et Non. CADA ) acipenseremaccipenserem X (cf. fat. fr. 5) accipienserem Non. V2 (

haec Epicuro confitenda sunt aut ea, quae modo expressa ad verbum dixi, tollenda de libro vel totus liber potius abiciundus; est enim confertus voluptatibus. Quaerendum igitur, quem ad modum aegritudine privemusprivemur X corr. K2R2V3 eum qui ita dicat: Pol mihi fortuna magis nunc defit quamquam quod G1 genus.Enn. Thyest. sc. 354 Namquenamque neque K regnum suppetebat mi,mihi X corr. Grotius ut scias, quanto e loco,Quantis opibus, quibus de rebus lapsa fortuna accidat.occidat Ribb. sed cf. Th. l. l. I p. 290 quid? huic calix mulsi impingendus est, ut plorare desinat,quid? plorare se desinat Non. 545, 20 aut aliquid eius modi? ecce tibi ex altera parte ab eodem poëta; ex opibus summis opis egens, Hector,haector X tuae—huic subvenire debemus; quaerit enim auxilium: Quid petam praesidipraesidii X aut exequar quove nuncEnnius Andr. sc. 85. 6 Auxilio exiliexilii X (exillii K1) de hiatu cf. Plaut. Aul. 142 al. (Jacobsohn, Quaest. Plaut. Gött. 1904 p. 21) aut fugaefugae ς Bentl. fuga freta sim?Arce et urbe orba sum. quo accidam?accedam X (accedam' K) corr. ς quo applicem?Cui nec arae patriae domi stant, fractae et disiectae iacent,Fana flamma deflagrata, tosti altialii X corr. M2 ς stant parietesDeformati atque abiete crispa— scitis quae sequantur, et illa in primis:ilium primis X corr. Tr. illud in primis Vc ς cf. p. 260, 26 O pater, o patria, o Priami domus,Saeptum altisono cardine templum!Vidi ego te adstantedstantem X (def. Va.) sed m eras. in V astante p. 260, 22 ope barbaricaTectis caelatis laqueatis,Auro ebore instructam regifice.regificem X sed m exp. K1B

o poëtam egregium! quamquam ab his cantoribus EuphorionisEuphorioneis V ei in r. 1autc contemnitur. sentit omnia repentina et necopinata esse graviora; exaggeratis igitur regiisregis X corr. ς opibus, quae videbantur sempiternae fore, quid adiungit? Haec omnia vidi inflammari,Enn. ib. 92.97 cf. p.260, 22 sqq. Priamo vi vitam evitari,Iovis aram sanguinesanguine KRc Non. sanguinem GR1V turpari.Iovis... turpari Non. 181, 1

praeclarum carmen! est enim et rebus et verbis et modis lugubre. Eripiamus huic aegritudinem. quo modo? conlocemus in culcita plumea, psaltriam adducamus,eripiamus ... 341, 1 adducamus Non. 542, 17 aducamus G1R1V1 (corr. G2RcV2) demusdamus X

'atat ad V idem ait non crescere voluptatem dolorefr. 419 detracto,detractos G 1V1 esse Vc ς om. X summamque esse voluptatem nihil dolere.dolore V1 ' paucis verbis tria magna peccata: unum, quod secum ipse pugnat. modo enim ne suspicari quidem se quicquam bonum, nisi sensus quasi titillarenturtitilarentur R1VG2 (ex titul.) voluptate; nunc autem summam voluptatem esse dolore carere: potestne magis secum ipse pugnare? alterum peccatum, quod, cum in natura tria sint,sunt G1 unum gaudere, alterum dolere, tertium nec gaudereprius gaudere om. K1 nec dolere, hic primum et tertium putat idem esse nec distinguit a non dolendo voluptatem. tertium peccatum commune cum quibusdam, quod, cum virtus maxime expetaturmaxime expetatur in r. Vc eiusque adipiscendae causa philosophia quaesita sit, ille aa om. G1 virtute summum bonum separavit.

'atat ac R1 laudatEpic. fr. 507 saepe virtutem'. et quidem C. Gracchus,sqq. grachus G1 (gracchi 23) K cum largitiones maximas fecisset et effudisseteffundisset X corr. K1V1 aerarium, verbis tamen defendebat aerarium. quid verba audiam, cum facta videam? L.L. add. Vc om. X (ut p. 223, 13 M. ante Crassum) cf. Verr. 4, 195 Piso ille Frugi semper contra legem frumentariam dixerat. is lege lata consularis ad frumentum accipiundumaccipiendum G1K venerat. animumanimam X corr.R1?K2 advertit Gracchus in contione Pisonem stantem; quaerit audiente p. R., qui sibi constet, cum ea lege frumentum petat, quam dissuaserit.dissuas serat G1 nolim inquit mea bona, Gracche, tibi viritim dividere libeat, sed, si facias,facies K partem petam. parumneparumne

negat Epicurussqq. Epic. fr. 506. 584. 459 iucunde posse vivi, nisi cum virtute vivatur, negat ullam in sapientem vim esse fortunae, tenuem victum antefert copioso, negat ullum esse tempus, quo sapiens non beatus sit. omnia philosopho digna, sed cum voluptate pugnantia. non istam dicit voluptatem. dicat quamlibet; nempe eam dicit, in qua virtutis nulla pars insit. age, si voluptatem non intellegimus, ne dolorem quidem? nego igitur eiuseius om. R1 esse, quiquid X d del. in RV doloredolorem X corr. ς autem illi summum malum metiatur, mentionem facere virtutis.

Et queruntur quidam Epicurei, viri optimi—nam nullum genus est minus malitiosum—, me studiose dicere contra Epicurum. ita credo, de honore aut de dignitate contendimus. mihi summum in animo bonum videtur, illi autem in corpore,videtur in corp. K1 mihi in virtute, illi in voluptate. et illi pugnant, et quidem vicinorum fidem implorant—multi autem sunt, qui statim convolent —; ego sum is qui dicam me non laborare, actum habiturum, quod egerint.

quid enim? de bello Punico agitur? de quo ipso cum aliud M. Catoni, aliud L. Lentulo videretur, nulla inter eos concertatioconcertatio er in r. V concertio K umquam fuit. hi nimis iracunde agunt, praesertim cum ab is non sane animosa defendatur sententia, pro qua non in senatu, non in contione,contentione R1 non apud exercitum neque adad apud V2 censores dicere audeant. sed cum istis alias, et eo quidem animo, nullum ut certamen instituam, verum dicentibus facile cedam; tantum admonebo, si maxime verum sit ad corpus omnia referre sapientem sive, ut honestius dicam, nihil facere nisi quod expediat, sive omnia referre ad utilitatem suam, quoniam haec plausibilia non sunt, ut in sinuin sinu insignum vel in signum RG1K1 in sinum K1 e corr. G2V gaudeant, gloriose loqui desinant.Otto, Sprichw. 1656

Cyrenaicorum restat sententia;

qui tum aegritudinem censent existere, si necopinato quid evenerit. est id quidem magnum, ut suprasupra p. 332, 6 dixi; etiam ChrysippoChrys. fr. eth. 417 crysippo X ita videri scio, quod provisum ante non sit, id ferireferire fieri X corr. Vc aut 1 vehementius; sed non sunt in hochic in hoc G (exp. 2) omnia. quamquam hostiumet ante hostium add. V2 non male repens adventusadvetus G1R1V1 magis aliquantoaliquando X corr. Vc aut 1 conturbat quam expectatus, et maris subita tempestas quam ante provisa terretprovisitaret K1 navigantes vehementius, et eius modi sunt pleraque. sed cum diligenter necopinatorum naturam consideres, nihil aliud reperiasrepperias G R1V nisi omnia videri subita maiora, et quidem ob duas causas, primum quod, quanta sint quae accidunt,post accidunt Vc in mg. add.: et qualia, cum repente accidunt (non inepte cf. p. 345, 21) considerandi spatium non datur, deinde, cumcum tum G videtur praecaveri potuisse, si provisum esset, quasi culpa contractum malum aegritudinem acriorem facit.

Quod ita esse dies declarat, quae procedens ita mitigat, ut isdem malis manentibus non modo leniatur aegritudo, sed in plerisque tollatur. KarthaginiensesKartag. X (22G1V Kart

legimus librum Clitomachi, quem ille eversa Karthagine misit consolandi causa ad captivos, cives suos; in eo est disputatio scripta Carneadis, quam se ait in commentarium rettulisse.retulisse G1K (ex retullisse1) V cum ita positum esset, viderividi G1 fore in aegritudine sapientem patria capta, quae Carneades contra dixerit, scripta sunt. tanta igitur calamitatis praesentis adhibetur a philosopho medicina, quanta inveterataeinveterata X corr. ς (in inveterata al.) desideraretur V2 ne desideratur quidem, nec, si aliquotaliquod G annis post idem ille liber captivis missus esset, volneribus mederetur, sed cicatricibus. sensim enim et pedetemptim progrediens extenuatur dolor, non quo ipsa res immutari soleat aut possit, sed id, quod ratio debuerat, usus docet, minora esse ea quae sint visa maiora.

Quid ergo opus est, dicet aliquis, omnino ratione aut consolatione illa,ratione aut omnino consolatione ulla X illa ς (idem men- dum p. 353, 29 al.) omnino ratione aut Po. qua solemus uti, cum levare dolorem maerentium volumus?

hoc enim fere tum habemus in promptu,promtu GR nihil oportere inopinatum videri. autaut R, sed u del. Rc quisic VBMς videantur ψ non quia G1R1, in mg. eodem signo addito quia recentia sunt, maiora videntur G2 quia recentia sunt Rvet (c ?) quia recentia sunt in textu habet K1 maiora videntur add. K2 (item P) tolerabilius feret incommodum, qui cognoveritcognoverint X corr. R2Vc necesse esse homini tale aliquid accidere? haec enim oratio de ipsa summa mali nihil detrahit, tantum modo adfert, nihil evenisse quod non opinandum fuisset. neque tamen genus id orationis in consolando non valet, sed id haud sciam an plurimum. * ergo ista necopinata non habent tantam vim, ut aegritudo ex is omnis oriatur; feriunt enim fortasse gravius, non id efficiunt, ut ea, quae accidant maiora videantur:sic VBMς videantur ψ non quia G1R1, in mg. eodem signo addito quia recentia sunt, maiora videntur G2 quia recentia sunt Rvet (c ?) quia recentia sunt in textu habet K1 maiora videntur add. K2 (item P) quia recentia sunt, maiora videntur, non quia repentina.Ergo... 18 repentinaverba ipsa sana sunt (cf. Herm. XLI p. 324), sed non suo loco posita. a Cicerone ipso, ut argumentationem §§ 52–54 concluderent, in chiro- grapho postea adscripta, ab Attici librariis autem falso loco inserta esse videntur. (nam id efficiunt ... videantur, sed maiora videntur, quia recentia sunt, non quia repentina We. ut ea quae accidant, mala videantur ... non quia repentina, mala Se, Jb. d. ph. V. 24 p. 244)

* Duplex est igitur ratio veri reperiendi non in isnon his (G1 is) solum X in add, K2RcVc aut 1 solum, quae mala, sed in is etiam, quae bona videntur. nam autaut ut X corr. B 1 ipsius rei natura qualis et quanta sit, quaerimus, ut de paupertate non numquam, cuius onus disputando levamus docentes, quam parva et quam pauca sint quae natura desideret, aut a disputandi subtilitate orationem ad exempla traducimus. hic Socrates commemoratur, hic Diogenes, hic Caecilianumhic Socrates ... 4 Caecilianum om. H cecil. X fr. inc. 266 illud: saepe est etiam sub palliolo sordido sapientia. cum enim paupertatis una eademque sit vis, quidnam dici potest, quam ob rem C. Fabricio tolerabilis ea fuerit, alii negent se ferre posse?

huic igitur alteri generi similis est ea ratio consolandi, quae docet humana esse quae acciderint. non enim id solum continet ea disputatio, ut cognitionemcogitationem G1 adferat generis humani, sed significat tolerabiliatollerabilia GKRV tolerabiliora H esse, quae et tulerint et ferant ceteri. de paupertate agitur:agitur igitur H multi patientes pauperes commemorantur; de contemnendo honore: multi inhonorati proferuntur, et quidem propter id ipsum beatiores, eorumque, qui privatumeorumquae qui p. R1V eorumquae p. G1K1H otium negotiis publicis antetulerunt, nominatimnominati GKV1 (- add. c) H vita laudatur,Duplex igitur ratio est ... 346, 16 laudatur (sine 346, 5 cum ... 346, 7 posse) H nec siletur illud potentissimi regis anapaestum, quiEurip. Iph. Aul. 16 laudat senem et fortunatum esse dicit, quod ingloriusinglorious G (exp. 2) inglori

similiter commemorandis exemplis orbitates quoque liberumliberorum Vc praedicantur, eorumque,eorum

hoc igitur efficitur, ut ex illo necopinato plaga maior sit, non, ut illi putant, ut, cum duobus pares casus evenerint, is modo aegritudine adficiatur,aff. KR cui ille necopinato casus evenerit.

Itaque dicuntur non nulli in maerore, cum de hac communi hominum condicione audivissent, ea lege esse nos natos, ut nemo in perpetuum esse posset expers mali, gravius etiam tulisse. quocirca Carneades, ut video nostrum scribere Antiochum,anthiochum KR reprenderereprehendere KVc Chrysippumcrysippum X Chr. fr. eth. 487 solebat laudantem Euripideum carmen illud:Eurip. Hypsip. fr. 757 (S. Eur. ed. Arn. p. 62) Mortalis nemo est quem nonnon om. X add. K2Vc attingatattingit ω (attigit K) vix recte, cf. Mue. in Seyfferti Laelio p. 143 dolorMorbusque; multismultis Lb. multi sunt humandi liberi,Rursum creandi, morsquemors quae GK (morsquę) R1V (s in r. c) est finita omnibus.Quae generigenere X corr. V3 humano angorem nequicquam adferunt:adferant V2 Reddenda terrae est terra, tumtum tam Sey. nam Küh. vita omnibusMetenda ut fruges. sic iubet Necessitas.

negabat genus hoc orationis quicquam omnino ad levandam aegritudinem pertinere. id enim ipsum dolendum esse dicebat, quod in tam crudelem necessitatem incidissemus; nam illam quidem orationem ex commemorationeex commemoratione V (sed com in r. c) K2 ex quo memoratione K1R ex quo nemo ratione G alienorum malorum ad malivolos consolandoscf. Sen. ad Marc. 12, 5 esse accommodatam. Mihi vero longe videtur secus. nam et necessitas ferendae condicionis humanae quasi cum deo pugnare prohibetquohibet in cohibet corr. K1Rc cohibet GV1 prohibet V2 admonetque esse hominem, quae cogitatio magno opere luctum levat, et enumeratio exemplorum, non ut animum malivolorum oblectet, adfertur, sed ut ille qui maeret ferundum sibi id censeat, quod videat multos moderate et tranquille tulisse.

Omnibus enim modis fulciendi sunt, qui ruunt nec cohaerere possunt propter magnitudinem aegritudinis. ex quo ipsam aegritudinem λύπην ὰγπHN fere X (λ ex A V) Chrysippus quasiChrys. fr. eth. 485 solutionem totius hominis appellatamomnibus modis... 12 appellat putat.appellat amputat KR1V (cf. H et praef.) Quae tota poterit evelli explicata, utut aut V1 principio dixi,dixi cf. p. 329, 2sqq. causa aegritudinis; est enim nulla alia nisi opinio et iudicium magni praesentis atque urgentis mali.est... 15 mali itaque et dolor corporis, cuius est morsus acerrumus, perfereturperferetur X (cf. Po. comm. ad 1, 29) perfertur Vc spe proposita boni, et acta aetas honeste ac splendide tantam adfert consolationem, ut eos qui ita vixerint aut non attingat aegritudoaegritudo del. Dav. aut perleviter pungat animi dolor.

Sed ad hanc opinionem magni mali cum illa etiam opinio accessit oportere, rectum esse,rectū esse

ex hac opinione sunt illa varia et detestabilia generagenere KR1H lugendi: paedores,pedores KH cf. p. 331, 1 muliebres lacerationes genarum, pectoris feminum capitis percussiones;sed ... 26 percussiones H hinc ille Agamemno HomericusK 15 et idem Accianus scindens dolore identidemAccius fr. inc. 672 intonsam comam; in quo facetum illud Bionis, perinde stultissimum regem in luctu capillum sibi evellere, quasi calvitio maeror levaretur.

Sed haec omnia faciunt opinantes ita fieri oportere. itaque et Aeschinesaescinnes X corr. Vc inde cor. 77 Demosthenemdemostenem X (de- monstenem K) invehitur, quod is septimo die post filiae mortem hostias immolavisset. at quamquam excopiose X (ex del. V1 aut c) quam et copiose ς (et in r. B) rhetorice, quamcf. Hier. epist. 60, 14 (qui Cic. consolationem sequitur) copiose! quas sententias colligit, quae verba contorquet! ut licere quidvisquodvis V1 rhetori intellegas. quae nemo probaret, nisi insitum illud in animis haberemus, omnis bonos interitu suorum quam gravissime maerere oportere. ex hoc evenit, ut in animi doloribus alii solitudines captent, ut ait Homerus de Bellerophonte: Qui miser in campis maerens errabat AleisZ 201 Aleis Be- roaldus alienis (unde Vc errat, tum errat maerens Vrec) Ipse suum cor edens,edens V2M evidens X hominum vestigia vitans;vitas X corr. Vc et Nioba fingitur lapidea propter aeternum, credo, incf. Hier. epist. 60, 14 (qui Cic. consolationem sequitur) luctu silentium, Hecubamhaecubam X (he

haec omnia recta vera debita putantes faciunt in dolore, maximeque declaraturdeclaratur hoc sana cf. Mue. (off. 1, 61) hoc quasi officii iudicio fieri, quod, si qui forte, cum se in luctu esse vellent, aliquid fecerunt humanius aut si hilarius locuti sunt, revocant se rursus ad maestitiam peccatique se insimulant, quod doleredolore K1V1 intermiserint. pueros vero matres et magistri castigare etiam solent, nec verbis solum, sed etiam verberibus, si quid in domestico luctu hilarius ab is factum est aut dictum, plorare cogunt. Quid? ipsa remissio luctus cum est consecuta intellectumqueintellectaque X corr. Vc estest om. K1 nihil profici maerendo, nonne res declarat fuisse totum illud voluntarium?

Quid ille Terentianusterentianus K2 mg. Vrec terrentianus X ipse se poeniens,poenitens (pen. K)X eὰγTON TεlMωPOγMεNOC fere X id est ἑαυτὸν τιμωρούμενος? Decrevi tantisperdecrevi

Ergo in potestate est abicere dolorem, cum velis, tempori servientem. an est ullum tempus, quoniam quidem res in nostra potestate est, cuicui cum V non ponendae curae et aegritudinisadd. Dav. exς. aut aegritudinis aut curae del. alii (iam in V curaer sec. Str. ut vid.) causa serviamus?vides ... 22 serviamus constabat eos, qui concidentem volneribus Cn. Pompeium vidissent,GN. X cum in illo ipso acerbissimo miserrimoque spectaculo sibi timerent, quod se classe hostium circumfusos viderent, nihil aliud tum egisse, nisi ut remiges hortarentur et ut salutem adipiscerentur fuga; posteaquam Tyrum venissent, tum adflictari lamentarique coepisse. timor igitur ab his aegritudinem potuit repellere, ratio ab sapienti viroab sapienti viro Bentl. ac sapientia vera (def. Linde Era- nos XII p. 175) non poterit? Quid est autem quod plus valeat ad ponendum dolorem, quam cum est intellectum nilnihil KH profici et frustra esse susceptum? si igitur deponi potest, etiam non suscipi potest; voluntate igitur et iudicio suscipi aegritudinem confitendum est.si timor aliquoties ab aegritudine potest repellere ... 351, 6 est H

Idqueidque itaque K1 indicatur eorum patientia, qui cum multa sint saepe perpessi, facilius feruntferant X cf. praef. quicquid accidit, obduruissequeobduruisseque iam Tr. obduruisse quam X (e ex am corr. V2) iam sesesese V contra fortunam arbitrantur, ut ille apud Euripidem:Eur. Phrix. fr. 821 (Chrys. fr. eth. 482) Si mihi nunc tristis primum inluxisset diesNec tam aerumnoso navigavissemnavigassem X salo,Esset dolendi causa, ut iniecto eculeiFreno repente tactu exagitantur novo;Sed iam subactussubiactus GV1 (i del. 2) sub- iectus KRP miseriis optorpui.obt. KRc defetigatio igitur miseriarum aegritudines cum faciat leniores, intellegi necesse est non rem ipsam causam atqueipsam atque causam ω trp. Er. fontemfontem fon in r. Vc esse maeroris.

Philosophi summi nequedumneque nondum X corr. V3 tamen sapientiam consecuti nonne intellegunt in summo se malo esse? sunt enim insipientes, neque insipientia ullum maius malum est. neque tamen lugent. quid ita? quia huic generi malorum non adfingiturnon affingitur V (non af in r. Vc n ante g del. idem) nodfingitur R1 illa opinio, rectum esse et aequum et ad officium pertinere aegre ferre, quod sapiens non sis, quod idem adfingimus huic aegritudini, in qua luctus inest, quae omnium maxuma est.

itaque Aristoteles veteres philosophosArist. fr. 53 accusans, qui existumavissent philosophiam suis ingeniis esse perfectam, ait eos aut stultissimos aut gloriosissimos fuisse; sedsed si V se videre, quod paucis annis magna accessio facta esset, brevi tempore philosophiam plane absolutam fore.Aristoteles . .. 352, 3 fore libere redd. Lact. inst. 3, 28, 20 Theophrastus autem moriens accusasse naturam dicitur, quod cervis et cornicibus vitam diuturnam, quorum id nihil interesset, hominibus, quorum maxime interfuisset, tamtamen KR1 exiguam vitam dedisset; quorum si aetas potuisset esse longinquior, futurum fuisse ut omnibus perfectis artibus omni doctrina hominum vita erudiretur. querebaturquaerebatur VK2 quaerebat GK1 (quer-) R igitur se tum, cum illa videre coepisset, extingui. quid? ex ceteris philosophis nonne optumus et gravissumus quisque confitetur multa se ignorare et multamulta V2 ς multi sibi etiam atque etiam esse discenda?

neque tamen, cum se in media stultitia, qua nihilquia n. G1 est peius, haerere intellegant, aegritudine premuntur; nulla enim admiscetur opinio officiosi doloris. Quid, qui non putant lugendumlungendum GV1 (prius n eras.) iungen- dum KR viris?sqq. cf. Hier. epist. 60, 5 qualis fuit Q. Maxumusfuitque maxumus

quid hos aliud placavit nisi quod luctum et maerorem esse non putabant viri? ergo id, quod alii rectum opinantes aegritudini se solent dedere, id hi turpe putantes aegritudinem reppulerunt. ex quo intellegitur non in natura, sed in opinione esse aegritudinem.

Contra dicuntur haec: quis tam demens, ut sua voluntate maereat? natura adfert dolorem, cui quidem Crantor, inquiunt, vester cedendum putat; premit enim atque instat, nec resisti potest. itaque Oileusoileus V ille apud Sophoclem, qui Telamonem antea de Aiacis mortemorte V consolatus esset, is cum audivissetaudisset K de suo, fractus est. de cuius commutata mente sic dicitur: Nec vero tanta praeditus sapientiaSoph.fr. 666 Quisquam est,quisquamst edd. qui aliorum aerumnam dictis adlevansNon idem, cum fortuna mutata impetumConvertat,convertit Sey. clade ut subita X corr. ς clade subita frangatur sua,Ut illa ad alios dicta et praecepta excidant.ex p. G2 haec cum disputant, hoc student efficere, naturae obsisti nullo modo posse; idemiidem Ern. (idem tamen Phil. 2, 91 al.) hi (= i cf. praef.) ω et Sey. tamen fatentur graviores aegritudines suscipi, quam natura cogat. quae est igitur amentia—? ut nos quoque idem ab illisillis Urs. ex ς allis requiramus.

Sed plures sunt causae suscipiendi doloris: primum illa opinio mali, quo viso atque persuaso aegritudoaegritudo add. Vc insequitur necessario. deinde etiam gratum mortuis se facere, si graviter eos lugeant, arbitrantur.sed ... 16 arbitrantur H accedit superstitio muliebris quaedam; existumant enim diis inmortalibus se facilius satis facturos, si eorum plaga perculsi adflictos se et stratos esse fateantur. sed haec inter se quam repugnent, plerique non vident. laudant enim eos, qui aequo animo moriantur; qui alterius mortem aequo animo ferant, eos putant vituperandos. quasi fieri ullo modo possit, quod in amatorio sermone dici solet, ut quisquam plus alterum diligat quam se.

praeclarumseipsū G illud est et, si quaeris, rectum quoque et verum, ut eos, qui nobis carissimi esse debeant, aeque ac nosmet ipsos amemus; utut ς at X (ad K) vero plus, fieri nullo pacto potest. ne optandum quidem est in amicitia, ut me ille plus quam se, ego illumullum V plus quam me; perturbatio vitae, si ita sit, atque officiorum omnium consequatur. sed de hoc alias; nuncsed ... 354, 1 alias. nunc H illud satis est, non attribuereatribuere G1R1V1 ad amissionem amicorum miseriam nostram, ne illos plus quam ipsiipse K velint, si sentiant, plus certe quam nosmet ipsos diligamus. Nam quod aiunt plerosque consolationibus nihil levari adiunguntque consolatores ipsos confiteri se miseros, cum ad eos impetum suum fortunafortuna add. V2 om. X converterit, utrumque dissolvitur. sunt enim ista non naturae vitia, sed culpae. stultitiamstultitia X corr. V2 autem accusare quamvis copiose licet. nam et qui non levantur, ipsi se ad miseriam invitant, et quiadd. Dav. suos casus aliter ferunt atque utut ad G1 auctores aliis ipsi fuerunt, non suntsunt solum G1 vitiosiores quam fere plerique, qui avari avaros, gloriae cupidos gloriosi reprehendunt. est enim proprium stultitiae aliorum vitia cernere, oblivisci suorum.

Sed nimirum hoc maxumemaxumum X

additur ad hanc definitionem a Zenone recte, ut illa opinio praesentis mali sit recens. hoc autem verbum sic interpretantur, ut non tantum illud recens esse velint, quod paulo ante acciderit, sed quam diu in illo opinato malo vis quaedam insit, utut ς et X vigeat et habeat quandam viriditatem, tam diu appelleturappellatur K recens. ut Artemisia illa, Mausoli Cariae regis uxor, quae nobile illud Halicarnasialicarnasi X fecit sepulcrum, quam diu vixit, vixit in luctu eodemque etiam confecta contabuit. huic erat illa opinio cotidie recens; quae tum denique non appellaturappellabatur X corr. V2 recens, cum vetustate exaruit.

Haec igitur officia sunt consolantium, tollere aegritudinem funditus aut sedare aut detrahereaut detr. V (ss. 2) quam plurumum aut supprimere nec pati manare longius aut ad alia traducere.

sunt qui unum officium consolantiscons

Erit igitur in consolationibus prima medicina docere aut nullum malum esse aut admodum parvum, altera etprius et om. G1 de communi condicione vitae et proprie,propriae G1KVH (sim. 358, 6) si quid sit de ipsius qui maereat disputandum, tertiatertiam H summam esse stultitiam frustra confici maerore, cum intellegas nihilnil G posse profici. nam Cleanthescleantes X (24 GK1) Cl. fr. 577 quidem sapientem consolatur, qui consolatione non eget. nihil enimenim om. G1 esse malum, quod turpe non sit, si lugenti persuaseris, non tu illi luctum, sed stultitiam detraxeris;erit... 21 detraxeris (sine 18 nam... 19 eget) H alienum autem tempus docendi. et tamen non satis mihi videtur vidisse hoc Cleanthes, suscipi aliquando aegritudinem posse ex eo ipso, quod esse summum malum Cleanthessuscipi... 24 Cleanthes om. K Cleanthes del. Ba. sed cf. Va. Op. 2, 130. 409 ipse fateatur. quid enim dicemus, cum SocratesAisch. Socr. fr. 10 D. Aug. civ. 14, 8 Alcibiadi persuasisset, ut accepimus, eum nihil hominis esse nec quicquam inter Alcibiadem summo loco natum et quemvis baiolum interesse, cum se Alcibiades adflictaret lacrimansque Socrati supplex esset, ut sibi virtutem traderet turpitudinemque depelleret,illam ante dep. add. V2 —quid dicemus, Cleanthe?acleanthe V (356, 23 cl. in r. V2) o cleanthe Str. p. 58 tumtum (cf. 356, 23 aliquando)] num edd. aegritudinem X corr. K1RcV1 in illa re, quae aegritudine Alcibiadem adficiebat, mali nihil fuisse?

quid? illa Lyconis qualiaquia GRV1 (a eras.) sunt? qui aegritudinem extenuans parvis ait eam rebus moveri, fortunae et corporis incommodis, non animi malis.mali X corr. V2 quid ergo? illud, quod Alcibiades dolebat, non ex animi malis vitiisque constabat? ad Epicuri consolationem satis est ante dictum.

nene n

Sed nescio quo pacto ab eo, quod erat a tea te ante K propositum, aberravit oratio. tu enim de sapiente quaesieras, cui aut malum videri nullum potest, quod vacet turpitudine, aut ita parvum malum, ut id obruatur sapientia vixque appareat, quiqui add. V2 nihil opinione adfingat adsumatque ad aegritudinem nec id putet esse rectum,tum post rectum add. Vc se quam maxume excruciari luctuque confici, quo pravius nihil esse possit. edocuit tamen ratio, ut mihi quidem videtur, cum hoc ipsum proprie non quaereretur hoc tempore, numnum Vx nunc X num quid We. sed cf. Mue. quod esset malum nisi quod idem dici turpe posset, tamen ut videremus,viderimus V1 quicquid esset in aegritudine mali, id non naturale esse, sed voluntario iudicio et opinionis errore contractum.

Tractatumtractum GV1 est autem a nobis id genus aegritudinis, quod unum est omnium maxumum, ut eo sublato reliquorum remedia ne magnopere quaerenda arbitraremur. sunt enim certa, quae de paupertate certa, quae de vita inhonorata et ingloria dici soleant; separatim certae scholae sunt de exilio, de interitu patriae, de servitute, de debilitate,dibilitate R1V1 de caecitate, de omni casu, in quo nomen poni solet calamitatis.calamitatis tatis Vc in r. haec Graeci in singulas scholas et in singulos libros dispertiunt; opus enim quaerunt (quamquam plenae disputationesplanae disputationis ω corr. Turn. delectationis summae. Tamen V (mae T atque ultima hasta litterae m antecedentis in r. 2) delectationis sunt);

et tamen, ut mediciuti

Hoc detracto, quod totum est voluntarium, aegritudo erit sublata illailia ita G1 maerens, morsus tamentamen tantum Bentl. sed cf. p. 323, 11 quo Cic. hic respicit et contractiuncula quaedamcontractiuncuculae quaedam (quadam G quandam V1) relinquentur ω Non. (relincuntur) corr. Bentl. cf. 9 hanc et Sen. ad Marc. 7, 1 animi relinquetur.hoc... 9 relinquentur Non. 92, 24 hanc dicant sane naturalem, dum aegritudinis nomen absit grave taetrum funestum, quod cum sapientia esse atque, ut ita dicam, habitare nullo modo possit. At quaeat quae Bentl. atque stirpes sunt aegritudinis, quam multae, quam amarae! quae ipsoipso om. V trunco everso omnes eligendaeelidendae R2 sunt et, si necesse erit, singulis disputationibus. superest enim nobis hoc, cuicuimodicuicuimodi cuiusmodi V3 est, otium. sed ratio una omnium est aegritudinum, plurased plura H nomina. nam et invidere aegritudinis est et aemulari et obtrectare et misereri et angi, lugere, maerere, aerumna adfici, lamentari, sollicitari,sollicitari add. G2 dolere,dolore V in molestia esse, adflictari, desperare.

Haec omnia definiunt Stoici, eaque verba quae dixi singularum rerumSt. fr. 3, 419 sunt, non, ut videntur, easdem res significant, sed aliquid differunt; quod alio locoalio loco cf. IV, 16 fortasse tractabimus. haechae V2 sunt illae fibrae stirpium, quas initio dixi, persequendae et omnes eligendae,et 25 eligendae X (cf. Colum. 4, 5 Varro rust. 1, 47) eliciendae Vc ne umquam ulla possit existere. magnum opus et difficile, quis negat? quid autem praeclarum non idem arduum? sed tamen id se effecturam philosophia profitetur, nos modo curationem eius recipiamus.denique ratio una ... 360, 3 recipiamus H

Verum haec quidemverum quidem haec ω corr. We. actenus K1R1 hactenus, cetera, quotienscumque voletis, et hoc loco et aliis parata vobis erunt.