Cum multis lociscum multis locis om. R1 spatio rubricatori relicto (add. R2), pallidiore atramento add. K1? cf. praef. nostrorum hominum ingenia virtutesque, Brute, soleo mirari, tum maxime in is studiis, quae sero admodumadmodum V1(?) expetita in hanc civitatem e Graecia transtulerunt. nam cum a primo urbis ortu regiisgraegiis R1 institutis, partim etiam legibus auspicia, caerimoniae, comitia, provocationes, patrum consilium,consilium. V1 equitum peditumque discriptio, tota res militaris divinitus essetesse KR1 constituta, tum progressio admirabilis incredibilisque cursus ad omnem excellentiam factus est dominatu regio re p.res p. X liberata. nec vero hic locus est, ut de moribus institutisque maiorum et disciplina ac temperatione civitatis loquamur; aliis haec locis satis accurate a nobis dicta sunt maximeque in is sex libris, quos de re publica scripsimus.

hoc autem loco consideranti mihi studia doctrinae multa sanesanae GK sane RV occurrunt, cur ea quoque arcessita aliunde neque solum expetita, sed etiam conservata et culta videantur. erat enim illis paene in conspectu praestanti sapientia et nobilitate Pythagoras, qui fuit in Italia temporibus isdem quibus L. Brutus patriam liberavit, praeclarus auctor nobilitatis tuae. Pythagorae autem doctrina cum longe lateque flueret, permanavisse mihi videtur in hanc civitatem, idque cum coniectura probabile est, tum quibusdam etiam vestigiis indicatur. quis enim est qui putet, cum floreret in Italia Graeciagraeciae X potentissumis etet s. v. add. V1? maximis urbibus, ea quae magna dicta est, in isque primum ipsius Pythagorae, deindedein K1 posteapythagorae deinde postea add. Vc in mg. Pythagoreorumpytagorae

quin etiam arbitror propter Pythagoreorum admirationem Numam quoque regem Pythagoreumpythagoreorum K1 pythagoreum

quamquam id quidem etiam duodecim tabulae declarant,tb. 8, 1 Br. condi iam tum solitum esse carmen; quod ne liceret fieri adad X in V2 alterius iniuriam,iniuriam

Sed ut ad propositumpositum G1 redeat oratio, quam brevi tempore quot et quanti poëtae, qui autem oratores extiterunt! facile ut appareat nostros omnia consequi potuisse, simul utut

itaque illius verae elegantisque philosophiae, quae ducta a Socrate in Peripateticis adhuc permansit et idem alio modo dicentibus Stoicis, cum Academici eorum controversias disceptarent,disceptare R1 nulla fere sunt autaut ς ac X pauca admodum Latina monumenta sive propter magnitudinem rerum occupationemque hominum,hominum ς omnium X sive etiam quod imperitis ea probari posse non arbitrabantur,arbitr

post Amafiniumammafinius K1 (alt. m eras.) autem multi eiusdem aemuli rationis multa cum scripsissent, Italiam totam occupaverunt, quodque maxumum argumentum est non dici illa subtiliter,sumtiliter GV1 quod et tamet tam Dav. etiam X facile ediscantur et ab indoctis probentur, id illi firmamentum esse disciplinae putant.

Sed defendat, quodquod ς Vrec quo X quisque sentit; sunt enim iudicia libera: nos institutum tenebimus nullisquenulliusque Bentl. sed cf. 441, 25 unius disciplinae legibus adstricti, quibus in philosophia necessario pareamus, quid sit in quaque re maxime probabile, semper requiremus.requiremus cf. nat. deor. 2, 96 quod cum saepe alias, tum nuper in Tusculano studiose egimus. itaque expositis tridui disputationibusdiscipulationibus G1 quartus dies hoc libro concluditur. ut enim in inferiorem ambulationem descendimus, quod feceramus idem superioribus diebus, acta res est sic:

Dicat, si quis volt, qua de re disputari velit.

Non mihi videtur omniomnia X corr. K2R1V() animi perturbatione posse sapiens vacare.

Aegritudineaegritudine

Sic prorsus intellego.

Utrum igitur mavis? statimne nos velavela add. G2 facere an quasi e portu egredientisaegridientis V1 paululum remigare?

Quidnam est istuc? non enim intellego.

Quia Chrysippus et Stoici cum de animi perturbationibusSt. fr. 3, 483 disputant, magnam partem in hishis is? partiendis et definiendis occupati sunt, illa eorum perexigua oratio est, qua medeantur animis nec eos turbulentos esse patiantur, Peripatetici autem ad placandos animos multa adferunt, spinas partiendi et definiendi praetermittunt. quaerebam igitur, utrum panderem vela orationisvela orationis Vc (vela or in r.) ς velorationis GKR (o

sed post requires, si quid fuerit obscurius.

Faciam equidem; tu tamen, ut soles, dices ista ipsa obscura planius quam dicuntur a Graecis.

Enitar equidem, sed intento opus est animo, nene nemo K1 omnia dilabantur, si unum aliquid effugerit. Quoniam, quae Graeci πάθη vocant, nobis perturbationespathe X perturbationes cf. Aug. civ. 14, 5 appellari magis placet quam morbos, in his explicandis veterem illam equidem Pythagorae primum, dein Platonis discriptionem sequar, qui animum in duas partes dividunt: alteram rationis participem faciunt,fiunt K1 alteram expertem; in participe rationis ponuntponunt Vrec ς ponant X tranquillitatem, id est placidam quietamque constantiam, in illa altera motus turbidos cumcum We. tum irae tum cupiditatis, contrarios inimicosque rationi.

sit igitur hichic K1 fons; utamur tamen in his perturbationibus describendisdiscrib. Mue. sed cf. Th. l. l. 5, 663 Stoicorum definitionibus et partitionibus,parti

laetitia autem et libido in bonorum opinione versantur, cum libido ad id, quod videtur bonum, inlectainlecta ς iniecta X etsqq. cf. Barlaami eth. sec. Stoicos 2, 11 qui hinc haud pauca adsumpsit. inflammata rapiatur, laetitia ut adepta iam aliquid concupitum ecferatur et gestiat. naturanatura ς Vrec naturae X (-re K) enim omnes ea,Stoic. fr. 3, 438 quae bona videntur, secuntur fugiuntque contraria; quam ob rem simul obiecta species estspeciei est H speci est KR (

itemque cum itaita om. H movemur, ut in bono simus aliquo, dupliciter id contingit. nam cum rationecuratione K1 (ũ2) animus movetur placide atque constanter, tum illud gaudium dicitur; cum autem inaniter et effuse animus exultat, tum illa laetitia gestiens vel nimia dici potest, quam ita definiunt: sine ratione animi elationem. quoniamque,quoniam quae X praeter K1 (quae del. Vrec) ut bona natura adpetimus,app. KR2? (H 367, 24) sic a malis natura declinamus, quae declinatio si cumdel. Bentl. ratione fiet, cautio appelletur,appellatur K1Vrec ς eaque intellegatur in solo esse sapiente; quae autem sine ratione et cum exanimatione humili atque fracta, nominetur metus; est igitur metus a a Gr.(?) ς om. X ratione aversa cautio.cautioCic. dicere debebat: declinatio

praesentis autem mali sapientis adfectio nulla est, stultorumstultorum Dav. stulta autem aegritudo est, eaqueeaque Ba. ea qua X (ea qu

sed quae iudicia quasque opiniones perturbationum esse dixi, non in eis perturbationes solum positas esse dicunt, verum illa etiametiam ilia H quae efficiuntur perturbationibus, ut aegritudo quasi morsum aliquem doloris efficiat, metus recessum quendam animi et fugam, laetitia profusam hilaritatem, libidolubido Kx li

Sed singulisin singulis G (exp. 2) perturbationibus partes eiusdem generis plures subiciuntur, ut aegritudini invidentia— utendum est enim docendidicendi V1 causa verbo minus usitato, quoniam invidia non in eo qui invidet solum dicitur, sed etiam in eo cui invideturut... 369, 3 invidetur Non. 443, 19 —, aemulatio, obtrectatio, misericordia, angor, luctus, maeror, aerumna, dolor, lamentatio, sollicitudo, molestia, adflictatio,adflectatio K1R1 desperatio, et si quae sunt de genere eodem. sub metum autem subiecta sunt pigritia, pudor, terror, timor, pavor, exanimatio,examinatio GK1 conturbatio, formido, voluptativoluptatis X -ti ς vol

(nam si quiqui quid K1 (d eras.) RH doleat eius rebus secundis a quo ipse laedatur, non recte dicatur invidere, ut si Hectorihaectori X (ut ... Agamemno om. H) Agamemno; qui autem, cui alterius commodacomoda GRV1 nihil noceant, tamen eum doleat is frui, isfrui is Rrec ς frui se GR1V (se exp. rec) K2 fuisse K1 invideat profecto.) aemulatio autem dupliciter illa quidem dicitur, ut et in laude et in vitio nomen hoc sit; nam et imitatio virtutis aemulatio dicitur— sed ea nihil hoc loco utimur; est enim laudis—, etet om. G est aemulatio aegritudo,est aegritudo aemulatio G1 si eoeo ea H quod concupierit alius potiatur, ipse careat. obtrectatio autem est, ea quam intellegi ζηλοτυπίαν zelotypian GRV (n ut sequens u in r.) H (i pro y) zeloτypiam K volo, aegritudo ex eo, quod alter quoque potiatur eo quod ipse concupiverit.

misericordia est aegritudo ex miseria alterius iniuriainiuria K laborantis (nemo enim parricidaepatricidae G1V aut proditoris suppliciosubpl. KH misericordia commovetur); angor aegritudo premens, luctus aegritudo ex eius qui carus fuerit interitu acerbo, maeror aegritudo flebilis, aerumna aegritudo laboriosa, dolor aegritudo crucians, lamentatio aegritudo cum eiulatu, sollicitudo aegritudo cum cogitatione, molestia aegritudo permanens, adflictatioadflictio V (G1 in lemmate mg.) aegritudo cum vexatione corporis, desperatio aegritudo sine ulla rerum expectatione meliorum. Quae autem subiecta sunt sub metum, ea sic definiunt: pigritiam metum consequentis laboris,.

. . terrorem metumpudorem metum dedecoris add. Sey. (αἰσχύνη φόβος ἀδοξίας pudorem metum sanguinem diffundentem Bai. (cf. Gell. 19, 6); quae coniungenda videntur: pudorem metum dedecoris sanguinem diffundentem concutientem, ex quo fit ut pudorem rubor, terrorem pallor et tremor et dentium crepitus consequatur,laboris; Terrorem metum mali adp. K1 Terrorem in Timorem corr. et verba terrorem ... 15 consequatur in mg. add. K2 timorem metummetu

Voluptatis autem partes hoc modo describunt,descr. cf. 366, 18 describit K1 ut malevolentia sit voluptas ex malo alterius sine emolumento suo, delectatiodeclaratio K1 voluptas suavitate auditus animum deleniens; et qualis est haec aurium, tales sunt oculorum et tactionumsunt toculorum et actionum Non. L 1 sunt et ocul. B

Quae autem libidini subiecta sunt, ea sic definiuntur, ut ira sit libido poeniendipoen. ex pen. V2 pun. HVrec eius qui videatur laesisse iniuria, excandescentia autem sit ira nascens et modomodo ω (ὀργὴ ἐναρχομένη) sine modo Non. existens,excandescentia... 9 existens Non. 103, 14 desistens V3 quae θύμωσις Graece dicitur, odiumθγMωClC fere X ira inveterata, inimicitia ira ulciscendi tempus observans, discordia ira acerbior intimo animoanimo Lb. (cf. Th. 1. 1. 4, 940) odio et corde concepta, indigentiaIdigentia K1 libido inexplebilis, desiderium libido eius, qui nondum adsit, videndi. distinguuntdistingunt X illud etiam, ut libido sit earum rerum, quae dicuntur de quodam aut quibusdam, quae κατηγορήματα KαTHγopphmαTλ fere X dialectici appellant, ut habere divitias, capere honores, indigentiadiligentia X indigentia ςV3 quod verum videtur, etsi Cic. non bene expressit σπάνιν duplici sensu adhiberi (de re cf. St. fr. 3, 91 rerum ipsarum sit,sit Man. est (def. Küh.) ut honorum, utSt. fr. 3, 379 pecuniae.ut pec. et pec. H

Omnium autem perturbationum fontem esse dicunt intemperantiam, quae est a a in r. G2 del. ab Arnim (cf. fr. 3, 475 al.) a recta ratione del. Bentl. et post mente add. ς tota mente a recta ratione defectio sic aversa a praescriptionea praescriptione aperte scriptione V1 rationis, ut nullo modo adpetitiones animi nec regi nec continerianimi regine

ex perturbationibus autem primum morbi conficiuntur, quae vocant illi νοσήματα, eaque quae sunt eis morbis contraria,nosemiata X (

intellegatur igitur perturbationem iactantibus se opinionibus inconstanter et turbide in motuin motu immotus GRV (s del.rec ) H immot

similiterquesimiliter quae GKV ceteri morbi, ut gloriae cupiditas, ut mulierositas, ut ita appellem eameam ς ea X Non. L quae Graece φιλογυνία φlλOγγNlA fere X (φγλ KH -mα GV) dicitur,similiterque ... 7 dicitur Non. 142, 20 ceterique similiter morbi aegrotationesque nascuntur. quae autem sunt his contraria, ea nasci putantur a metu, ut odium mulierum, quale in μισογύνῳ Atili est,inmisso gyno X (imm. K guno V2 immissum K2) Atil. fr. 1 ut in hominum universum genus, quod accepimus de Timonede Timone de ti in r. V2 qui μισάνθρωπος appellatur,quale... 12 appellatur om. H misane pωιτocα appellantur X (misanepωπoc

definiunt autem animi aegrotationem opinationemSt. fr. 3, 427 vehementem de re non expetenda, tamquam valde expetenda sit, inhaerentem et penitus insitam. quod autem nascitur ex offensione, ita definiunt: opinionem vehementem de re non fugienda inhaerentem et penitus insitam tamquam fugienda;fugienda expetenda KRH haec autem opinatio est iudicatioiuditio K1 (

offensionum autem definitiones sunt eius modi,eiusdem modi G1 ut inhospitalitasinhospitalis K1RH sit opinio vehemens valde fugiendum esse hospitem, eaque inhaerens et penitus insita; similiterque definitur et mulierum odium, ut Hippolyti,hippoliti GH hyppoliti V et, ut Timonis, generis humani.

Atque ut ad valetudinis similitudinem veniamusveniamus ς (cf. utamur) veniam X eaque conlationeconsolatione V utamur aliquando, sed parcius quam solent Stoici: ut sunt alii ad alios morbos proclivioresSt. fr. 3, 423 —itaque dicimus gravidinososgravidinosos ω Non. (115, 16 etiam in lemmate) ut Plin. 18, 139 codd. praeter d cf. Catull. 44, 13 Lucil. 820 (gravedo Marx) gravedinosos edd. alt. quosdam om. ω Non. add. Beroaldus quosdam, quosdam torminosos,itaque ... 9 torminosos Non. 32, 13 et 115, 16 terminosos KRH (Non. L 1 priore loco) non quia iam sint, sed quia saepe sint—, sic saepe sint, sic Gr. Lb. saepe sint X saepe, sic Man. (de iterato sint cf. Sey. ad Lael. 43) alii ad metum, alii ad aliam perturbationem; ex quonon quia ia in r. V2 sed... 11 quo om. K1 add. c in aliis anxietas, unde anxii, in aliis iracundia dicitur. quae ab ira differt, estque aliudaliud ex illud Vrec iracundum esse, aliud iratum, ut differt anxietas ab angore (neque enim omnes anxii, qui anguntur aliquando, nec,nec ς haec X qui anxii, semper anguntur), utnec ... 15 ut om. Non. inter ebrietatem et ebriositatemet ebriositatem om. ω Non. L 1 hab. Nonii codd. rell. interest, aliudqueque om. G1 Non. est amatorem esse, aliud amantem.aliud... 17 amantem Non. 444, 1 atque haec aliorum ad alios morbos proclivitas late patet; nam pertinet ad omnes perturbationes;

in multis etiametiam enim H ς vitiis apparet, sed nomen res non habet. ergo et invidi et malivoli et libidinosilibidinosi Po. (cf. p. 389, 26.28) lividi ω et lividi del. We. et timidi et misericordes, quia proclives ad eas perturbationes suntsunt ς om. X proclives (proclive Bentl.) cum feruntur coni. Mue., sed proclivitas est διάθεσις; in per- turbationibus proclivi feruntur (p. 381, 23), ad pert. proclives sunt (cf. v. 7; p. 402, 7; St. fr. 3, 465) , non quia semper feruntur.ferantur We. haec igitur proclivitas ad suum quodque genus a similitudine corporis aegrotatio dicatur,dicatur Bentl. dicitur dum ea intellegatur ad aegrotandum proclivitas. sed haec in bonis rebus, quod alii ad alia bona sunt aptiores, facilitas nominetur, in malis proclivitas, ut significet lapsionem, in neutris habeat superius nomen. Quo modo autem inSt. fr. 3, 425 corpore est morbus, est aegrotatio, est vitium,est vitium Gr. et vit. X sic in animo. morbum appellant totius corporis corruptionem, aegrotationem morbum cum imbecillitate,inb. V vitium, cum partes corporis inter se dissident, ex quo pravitas membrorum, distortio, deformitas.

itaque illa duo, morbus et aegrotatio, ex totius valetudinis corporis conquassatione et perturbatione gignuntur, vitium autem integra valetudine ipsum ex se cernitur. sed in animo tantum modo cogitatione possumus morbum ab aegrotatione seiungere, vitiositas autem est habitus aut adfectio in tota vita inconstans et a se ipsa dissentiens. ita fit, ut in altera corruptione opinionum morbus efficiatur et aegrotatio, in altera inconstantia et repugnantia. non enim omne vitium paris habet dissensiones,paris h. dissensiones Bentl. partis h. dissentientis X (-ent

vitia enim adfectiones sunt manentes, perturbationes autem moventes, ut non possint adfectionum manentium partes esse. Atque ut in malis attingit animi naturam corporisSt. fr. 3. 279 similitudo, sic in bonis. sunt enim in corpore praecipua, pulchritudo,valetudo vires pulchritudo Sey. val. pulchr. vires Ursin. sed cf. Sextus 11, 142 αἱρετά ε0ν τοῖς περὶ σῶμα κάλλος ι0σχὺς εὐεξία al. ac de variato ordine fin. 5, 80 vires, valetudo,valitudo KH firmitas, velocitas,intellegatur... 375, 29 velocitas H sunt item in animo. ut enim corporis temperatio,add. Camerarius (est add. Vrec) cum ea congruunt inter se e quibus constamus, sanitas, sic animi dicitur, cum eius iudicia opinionesque concordant, eaque animi est virtus, quam alii ipsam temperantiam dicunt esse, aliialii (priore loco)] aliam GRV1 (corr. c) obtemperantem temperantiae praeceptis et eamea K subsequentem nec habentem ullam speciem suam, sed sive hoc sive illud sit, in solo esse sapiente. est autem quaedam animi sanitas, quae in insipientemin insipientem insipientem in in sapientem mut. V1 aut 2 (insanitas quae in sapientem Turn.) etiam cadat, cum curatione et purgationepurgatione Lb. perturbatione (

et ut corporis est quaedam apta figura membrorum cum coloris quadam suavitate eaqueea quae X diciturdicuntur G1 pulchritudo, sic in animo opinionum iudiciorumque aequabilitas et constantia cum firmitate quadam et stabilitate virtutem subsequens aut virtutis vim ipsam continens pulchritudo vocatur. itemque viribus corporis et nervis et efficacitati similes similibus quoquesimilibus quoque Man. similibusque verbis animi vires nominantur. velocitas autem corporis celeritas appellatur, quae eadem ingenii etiam laus habetur propter animi multarum rerum brevi tempore percursionem.propter ... percursiones Non. 161, 20 (s. l. percursionem) percussionem X (corr. Vrec periussionem K1) Illud animorum corporumque dissimile,St. fr. 3, 426 quod animi valentes morbo temptari non possunt,temptari non possunt ut c. Bentl. sed cf. Galen de Hipp. et Pl. 409, 1 M. al. corporacorpora autem p. G (exp. 2) possunt; sed corporum offensiones sine culpa accidere possunt, animorum non item, quorum omnes morbi et perturbationes ex aspernatione rationis eveniunt.veniunt H itaque inin om. H hominibus solum existunt; nam bestiae simile quiddamquidam GR1V1 (corr. R2Vc) faciunt, sed in perturbationes non incidunt.

inter acutos autem et inter hebeteshebetes non item est K1 (corr. 1 etc) interest, quod ingeniosi, ut aes Corinthium in aeruginem,aerugine GRV sic illi in morbum et incidunt tardius et recreantur ocius, hebetes non item. nec vero in omnem morbum ac perturbationem animus ingeniosi cadit; †non enimnon enim in ulla Bentl. sunt enim multa Mdv. non enim ad omnia vitia aeque propensa est natura humana: sunt enim multa fere desiderat Po. (cf. p. 402, 8) multa ecferataeff. KVc? et immania; quaedam autem humanitatis quoque habent primam speciem, ut misericordia aegritudo metus. Aegrotationes autem morbique animorumSt. fr. 3, 430 difficilius evelli posse putantur quam summa illa vitia, quae virtutibus sunt contraria. morbis enim manentibus vitia sublata esse non possunt, quiadel. Lb. quia] qui Dav. non tam celeriter sanantur quam illa tolluntur.sed ut. .. 377, 12 tolluntur (sine 377, 1 inter 377, 6 immania) H

Habes ea quae de perturbationibus enucleate disputanthabes disputant Non. 60, 7 Stoici, quae λογικά logica GRV lo

Quando, utut Man. et aliis locis de virtute et diximus et saepe dicendum erit—pleraeque enim quaestiones, quae ad vitam moresque pertinent, a virtutis fonteforte V1 ducunturd

quae si quando adepta eritadepta erit Lb. ea deptaretur K (

atque ut haechae Non. tabificae mentis perturbationes sunt,atque ... perturbationis sunt Non. 179, 27 aegritudinem dico et metum, sic hilariores illae, cupiditas avideavidae G (corr. 1) R expectens K1 semper aliquid expetens et inanis alacritas, id est laetitia gestiens, non multum differunt ab amentia. ex quo intellegitur, qualis ille sit, quem tum moderatum, aliasalias bis add. Vc (sec. Buzzi) modestummodestum, tum Wolf (sed particulae tum ... alias tum... alias duo paria verborum constituerent) modestum et t. ς cf. off. 1, 15.93. 46; fin. 2, 60 4, 19 Deiot. 26. asyndeton ut div. 2, 10: sol, luna quem motum habeat? quem quinque stellae etc. vel p. 383, 17 411, 18 431, 27 temperantem, alias constantem continentemque dicimus; non numquam haechae K1 eadem vocabula ad frugalitatis nomen tamquam ad caput referre volumus. quodnisi eo nomine virtutes continerentur, numquam ita pervolgatum illud esset, ut iam proverbii locum optineret,obt. V Otto, Sprichw. 721 hominem frugi omnia recterecte ς recta X facere. quod idem cum Stoici de sapiente dicunt, nimisnimis ςV3 animis X admirabiliter nimisque magnifice dicere videntur.

Ergo hic,hic his K1 quisquis est, qui moderatione et constantia quietus animo est sibique ipse placatus, ut nec tabescat molestiis nec frangatur timoretimore add. G1 nec sitienter quid expetensexpectens X (c del. K1 ut in v. 3 V expetens Gr.) ardeatardet X ardeat V3 ς desiderio nec alacritate futtilifuttuli X (futili V3) gestiens deliquescat, is est sapiens quem quaerimus, is est beatus, cui nihil humanarum rerum aut intolerabile ad demittendum animum aut nimis laetabile ad ecferendumferendum X effer. V3 ς videri potest. quid enim videatur ei magnum in rebus humanis, cui aeternitas omnis totiusque mundi nota sit magnitudo?is ergo sapiens... 23 magnitudo H namnam a in r. Vc num Bentl. quid aut in studiis humanis aut in tam exigua brevitate vitae magnum sapienti videri potest, qui semper animoanimos X (corr. RVrec) sic excubat, ut ei nihil inprovisum accidere possit, nihil inopinatum, nihil omnino novum?

atque idemeidem GRV1 ita acrem in omnis partis aciem intendit, ut semper videat sedem sibi ac locum sine molestia atque angore vivendi, ut, quemcumque casum fortuna invexerit, hunc apte et quiete ferat. quod qui faciet, non aegritudine solum vacabit, sed etiam perturbationibus reliquis omnibus. his autem vacuus animus perfecte atque absoluteobsolute K1R beatosadhibeant V (-ant in r. c) efficit, idemque concitatus et abstractus ab integra certaque ratione non constantiam solum amittit, verum etiam sanitatem.

Quocirca mollis et enervata putanda est Peripateticorum ratio et oratio, qui perturbari animos necesse dicunt esse, sed adhibent modum quendam, quem ultra progredi non oporteat.

modum tu adhibes vitio? an vitium nullum est non parere rationi? an ratio parum praecipit nec bonum illud esse, quod aut cupias ardenter autaut BςV3 ut X adeptus ecferas te insolenter, nec porro malum, quo aut oppressus iaceas aut,iaceas aut aut in r. V1 ne opprimare, mente vix constes? eaque omnia aut nimis tristiatristitia V1 aut nimis laeta errore fieri, qui sisi del. Mue. ad Seyfferti Lael. p. 253. an si = sc. error secl.? error stultis extenuetur die, ut, cum res eadem maneat, aliter ferantmaneat ... ferant ς maneant... ferat X (eaedem maneant Mς) cf. p. 345, 2 inveterata aliter recentia, sapientis ne attingat quidem omnino?

Etenim quis erit tandem modus iste? quaeramus enim modum aegritudinis, in quaquo VB opere X operae plurimum ponitur. aegre tulisse P. RupiliumP. Rupilium Man. ex Fastis Cap. cf. Lael. 73 fratris repulsamprutilium X (p exp. in RV, primum u in r. in V) consulatus scriptum apud Fannium est. sedfr. 6 (p. 88 P.) tamen transisse videtur modum, quippe qui ob eam causam a vita recesserit; moderatiusmoderatus G1V1 igitur ferre debuit. quid, si, cum id ferret modice, mors liberorum accessisset? nata esset aegritudo nova, sed ea modica.dist. Se. magna tamen facta esset accessio. quid, si deinde dolores graves corporis, si bonorum amissio, si caecitas, si exilium? si pro singulis malis aegritudines accederent, summa ea fieret, quae non sustineretur.sustineretur eretur in r. Vc

Qui modum igitur vitio quaerit, similiter facit, ut si posse putet eum qui se e Leucata praecipitaverit sustinere se, cum velit. ut enim id non potest, sic animus perturbatus et incitatus nec cohibereneccoloco K se potest nec, quo locon

aegritudo autem ceteraeque perturbationes amplificatae certe pestiferae sunt: igiturpestiferunt ig. K1 etiam susceptae continuo in magna pestis parte versantur. etenim ipsaeipse GV se impellunt, ubi semel a ratione discessum est, ipsaque sibi imbecillitasinb. G indulget in altumque provehitur imprudens nec reperitrepperit X locum consistendi. quam ob rem nihil interest, utrum moderatas perturbationes adprobent an moderatam iniustitiam, moderatam ignaviam, moderatam intemperantiam; qui enim vitiis modum apponit, is partem suscipit vitiorum; quod cum ipsum per se odiosum est, tum eo molestius, quia sunt in lubrico incitataque semel proclivi labuntur sustineriquesustineri quae X (qu

quorum est talis oratio: primum multis verbis iracundiam laudant, cotem fortitudinis esse dicunt, multoque etimit. Lact. inst. 6, 14 in hostem et in inprobumet in

Nec veronevero G1 solum hanc libidinem laudant—est enim ira, ut modomodo cf. p. 371, 7 321, 18 Lact. ira 17, 20 definivi, ulciscendi libido—, sed ipsum illud genus velalt. vel om. KR libidinis vel cupiditatis ad summam utilitatem esse dicunt a natura datum; nihil enim quemquam nisi quod lubeat praeclare facere posse. noctusqq. Val. Max. 8, 14 ext. 1 ambulabat in publico Themistocles, quod somnum capere non posset,posset: indicatur non externa ambulandi causa, sed ratio qua adductus adulescens inquietus consilium ambulandi ceperit (cum pro quod Sey.) quaerentibusque respondebat Miltiadismilitiadis (alt. i del. V3) trophaeis GR(corr. R1)V militia adstropheis K (tropea miliciadis Val. Max.) tropaeis se e somno suscitari.suscitare X corr. Vrec ς cui non sunt auditae Demosthenisdemostenis X dolore GR1V1 vigiliae? qui dolere se aiebat,agebat K si quando opificum antelucana victus esset industria. philosophiae denique ipsius principes numquam in suis studiis tantos progressus sine flagranti cupiditate facere potuissent. ultimas terras lustrasse Pythagoran Democritum Platonem accepimus. ubi enim quicquidquiquid G1 essetesse G1K quod discidici GR1V1 (corr. R1V1) posset, eo veniendum iudicaverunt. numnum nam R1 putamus haec fieri sine summo cupiditatis ardore potuisse?

Ipsam aegritudinem, quam nos ut taetram et inmanem beluam fugiendamfugienda X (-ā Vc) diximus,diximus p. 330, 10 non sine magna utilitate a natura dicunt constitutam, ut homineshomines ς omnes X castigationes V1 castigationibus reprehensionibus ignominiis adfici seadfici se adficisse X (corr. V3) in delicto dolerent. impunitas enim peccatorum data videtur eis qui ignominiam et infamiam ferunt sine dolore; morderi est melius conscientia. ex quo est illud e vita ductumevicta d. V Afr. fr.409 ab Afranio: nam cum dissolutus filius: heu me miserum!eume K tum severus pater: dum modo doleat aliquid, doleat quidlubet.

Reliquas quoque partis aegritudinis utilis esse dicunt, misericordiam ad opem ferendam et calamitatescalamitates post indignorum rep. X del. V3 hominum indignorum sublevandas; ipsum illud aemulari obtrectare non esse inutile, cum aut se non idem videat consecutum, quod alium, aut alium idem, quod se; metum vero si quiquis GVrec sustulisset, omnem vitae diligentiam sublatam fore, quae summa esset in eisesse K qui leges, qui magistratus,qui leges qui magistratus in r. Vc qui paupertatem, qui ignominiam, qui mortem, qui dolorem timerent.tenerent K Haec tamen ita disputant, ut resecanda esse fateantur, evelli penitus dicant nec posse nec opus esse et in omnibus fere rebus mediocritatem esse optumam existiment.existimant ς quae cum exponunt, nihilne tibi videntur an aliquid dicere?

Mihi vero dicere aliquid, itaque expecto, quid ad ista.ista

videsne, quanta fuerit apud Academicos verecundia? plane enim dicunt, quod ad rem pertineat: PeripateticisPeripateticishaec igitur continent quae Academici (qui verecunde nihil ipsi adfirmant) dicunt Ciceroque ipse ut Aca- demicus amplectitur (cf. p. 364, 4) respondetur a Stoicis; digladientur illi per me licet, cui nihil est necesse nisi, ubi sit illud, quod veri simillimum videatur, anquirere. quid est igitur quod occurrat in hac quaestione, e quoe quo B2 ς aequa X (e qua Vrec) possit attingi aliquid veri simile, quo longius mens humana progredi non potest? definitio perturbationis, quaquae KV1 Zeno fr. 205 recte Zenonem usum puto. ita enim definit, ut perturbatio sit aversa a a GrBς om. X ratione contra naturam animi commotio, vel brevius, ut perturbatio sit adpetitus vehementior, vehementiorvehementior semel in X autem intellegatur is qui procul absit a naturae constantia.

quid ad has definitiones possimpossint 'Bern. 1' Bentl. sed (ut p. 387, 20 sqq.) C. ipse definitiones excutit; cf. v. 2–4 et p. 389, 25; 410, 3 dicere? atqueatque Tregder atqui haec pleraque sunt prudenter acuteque disserentium, illa quidem ex rhetorum pompa: ardores animorum cotesque virtutum. an vero vir fortis, nisi stomachari coepit, non potest fortis esse? gladiatorium id quidem.id quidem ex idem K1 quamquam in eis ipsis videmus saepe constantiam: conlocuntur,versus ign. conloquuntur G(?) congrediuntur, quaeruntquaerunt Schlen- ger, Phil. 12, 288 quaeruntur GVR1 (a del. 1) queruntur K aliquid, postulant, ut magis placati quam irati esse videantur, sed in illo genere sit sane Pacideianuspacidianus X (plac. V) aliquis hoc animo, ut narratLucil. 153 Lucilius: Occidam illum equidem et vincam, si id quaeritis inquit,Verum illud credo fore: in os prius accipiam ipseQuam gladium in stomacho furifuri Ti. suria GRV sura K (def. Ro β b. p. 100) furia Marx spurci Sey. ac pulmonibus sisto.pulmonibus isto VG1 Odi hominem, iratus pugno, nec longius quicquamNobis,nobis ς vobis X (

cuius, ut arma sumpsit, ingressio laetitiam attulitattollit K sociis, terrorem autemautem add. G 2 hostibus, ut ipsum Hectorem,haect. KV (6 G) quem ad modum est apud Homerum, toto pectore trementem provocasse ad pugnam paeniteret. atqueatque V hi conlocuti inter se, prius quam manum consererent, leniter et quiete nihil ne in ipsa quidem pugna iracunde rabioseve fecerunt. ego ne Torquatum quidem illum, qui hoc cognomencognomen e corr. VrecBς cognovit nomen X invenit, iratum existimo Gallo torquem detraxisse, nec Marcellum apud Clastidium ideo fortem fuisse, quia fuerit iratus.

de Africano quidem, quia notior est nobis propter recentem memoriam, vel iurare possum non illum iracundia tum inflammatum fuisse, cum in acie M. Allienniumaciem alliennium KRG (ex ali-1) acie malliennium V Paelignumpelignum KV e corr. scuto protexerit gladiumque hosti in pectus infixerit. de L. Bruto fortasse dubitarim, an propter infinitum odium tyranni ecfrenatiuseffren. K1 (hecfren.c) e

Neque enim est ulla fortitudo, quae rationis est expers. contemnendae res humanae sunt,sunt B sint X neglegenda mors est, patibiles et dolores et labores putandi— haec'contemnendae... 7 putandi' — haec dist. Po. (cf. p. 307, 23) cum constituta sunt iudicio atque sententia, tum est robusta illa et stabilis fortitudo, nisi forte, quae vehementer acriter animose fiunt, iracunde fieri suspicamur. mihi nemihi ne B mi

nescio, ecquid ipsi nos fortiter in re p. fecerimus: si quid fecimus, certe irati non fecimus. an est quicquam similius insaniaeinsaniae ς insania X quam ira? quam bene Ennius initium dixitEnn. fr. inc. 18 insaniae. color, vox, oculi, spiritus, inpotentia dictorum ac factorum quam partem habent sanitatis? quid Achille Homerico foedius, quid Agamemnone in iurgio? nam Aiacem quidem ira ad furorem mortemque perduxit. non igitur desiderat fortitudo advocatam iracundiam; satis est instructa parata armata per sese. nam isto quidem modoisto modo quidem ς corr. We. licet dicere utilem vinulentiam ad fortitudinem, utilemvinul.... 27 utilem om. V etiam dementiam, quod et insani et ebrii multa faciunt saepe vehementius. semper Aiax fortis, fortissimus tamen in furore; namTrag. inc. 64 nam poetae tribuunt alii Facinus fecit maximum, cum Danais inclinantibusSummam rem perfecitperfecit ς perficit X manu.manu Bentl. manus ς manu sua restituit proelium Insaniens G. Hermann op. 7, 382 sed cf. Plasberg, Festschr. f. Vahlen 224, qui recte proel. r. ins. Ciceroni, non poetae tribuisse vid. proelium restituit insaniens:

dicamus igitur utilem insaniam?insaniem KR Tracta definitiones fortitudinis: intelleges eam stomacho non egere. fortitudo est igitur adfectioSphaerus St. fr. 1, 628 cf. Chrys. 3, 285 animi legi summaelegissumme K (summe V) optemp. G in perpetiendis rebus obtemperans vel conservatio stabilis iudicii in eisin eis ex meis Vc rebus quae formidolosae videntur subeundis et repellendis vel scientia rerum formidolosarum contrariarumquecontrariarumquealt. a ex u eff. rumque in r. scr. Vc autaut et Hei. perferendarum aut ς (sed omnino neglegenda est οὐδέτερα vel ἀδιάφορα cf. fin. 4, 71) omnino neglegendarum conservansconservens V1 earum rerum stabile iudicium vel brevius, ut Chrysippuschris. V (nam superiores definitiones erant Sphaeri,spheri X hominis in primis bene definientis, ut putant Stoici; sunt enim omnino omnes fere similes, sed declarant communis notiones alia magis alia)—quo modo igitur Chrysippus?chris. V fortitudo est inquit scientia rerum perferendarum vel adfectio animi in patiendo ac perferendo summae legi parens sine timore. quamvis licet insectemur istos, ut Carneades solebat, metuo ne solisoli add. Kc philosophi sint. quaequae ex qui K1 enim istarum definitionum non aperit notionem nostram, quam habemus omnes de fortitudine tectam atque involutam? qua aperta quis est qui aut bellatori aut imperatori aut oratori quaerat aliquid neque eos existumet sine rabie quicquam fortiter facere posse?

Quid? Stoici, qui omnes insipientes insanos esse dicunt, nonne ista conligunt?colligunt G1 (corr. 1) KcVrec (ex colig.) remove perturbationes maxumequemaxumequae G1RV1 videbantur K iracundiam: iam videbuntur monstramostra R1 nostra G dicere. nunc autem itaita add. Kc disserunt, sic se dicere omnes stultos insanire, ut male olere omne caenum.St. fr. 3, 665 cf. Aug. soliloq. 1, 11, 19 at non semper. commove: senties. sic iracundus non semper iratus est; lacesse: iam videbis furentem. Quid? ista bellatrix iracundia, cum domum rediit, qualis est cum uxore, cum liberis, cum familia? an tum quoque est utilis? est igitur aliquid quodquod add. V1 perturbata mens melius possit facere quam constans? an quisquam potest sine perturbatione mentis irasci? bene igitur nostri, cum omnia essent in moribusmoribus Vc ς morbus GR1V1 morbis KR e corr. vitia, quod nullum erat iracundia foedius, iracundos solossolus V1 morosos nominaverunt.

Oratorem vero irasci minime decet, simulare non dedecet.simulare n. dedecet om. V decet X an tibi irasci tum videmur, cum quid in causis acrius et vehementius dicimus? quid? cum iam rebus transactis et praeteritis orationes scribimus, num irati scribimus? ecquisecquis ς etquis X hoc animadvertit?Accius Atr. 233 animadvortet de orat. 3, 217 M (animum advertit L), quod hic quoque fort. restituendum vincite!—num aut egisse umquam iratum Aesopum aut scripsisse existimasexistimamus KR iratum Accium? aguntur ista praeclare, et ab oratore quidem melius, si modo est orator,est orator melius G1 quam ab ullo histrione,istrione X (

At etiametiam enim Sey. sed cf. p. 383, 14 aemulari utile est, obtrectare,obtrectari X misereri. cur misereare potius quam feras opem, si id facere possis? an sine misericordia liberales esse non possumus? non enim suscipere ipsi aegritudines propter alios debemus, sed alios, si possumus, levare aegritudine. obtrectare vero alteri aut illa vitiosa aemulatione, quae rivalitati similis est, aemulari quid habet utilitatis, cum sit aemulantis angi alieno bono quod ipse non habeat, obtrectantisopt. G autem angi alieno bono, quod id etiam alius habeat? quiqui ς quis GKCRV quid K1 (quis

quis enim potest, in quo libido cupiditasve sit, non libidinosus et cupidus esse? in quo ira, non iracundus? in quo angor, non anxius? in quo timor, non timidus? libidinosum igitur et iracundum et anxium et timidum censemus esse sapientem? de cuius excellentiaexcelentia R1V1 multa quidem dici quamvis fusefuse om. V possunt B1 e corr. ς possit X lateque possunt, sed brevissime illo modo, sapientiamsapientia GV1 sapientem K1 essedici ... 390, 1 esse in ras. eius- dem spatii K1 (ante ras. ult. verbum fuit cognitionemque cf. p. 390, 2) rerum divinarum et humanarum scientiam cognitionemque, quae cuiusque rei causa sit; ex quo efficitur, ut divina imitetur, humana omnia inferiora virtute ducat. in hanc tu igitur tamquam in mare, quod est ventis subiectum, perturbationem caderecadere om. R1 (add. 2?) tibi dixisti videri? quid est quod tantam gravitatem constantiamque perturbet? an inprovisum aliquid aut repentinum? quid potest accidere tale ei,ei ut v. K et GRV cui nihil, quod homini evenire possit, non praemeditatum sit? nam quod aiunt nimiaadd. Bouhier (cf. 3, 34 Phil. 11, 7) resecari oportere, naturalia relinqui, quid tandem potest esse naturale, quod idem nimium esse possit? sunt enim omnia ista ex errorum orta radicibus, quae evellenda et extrahendaet extrahenda om. V penitus, non circumcidenda nec amputanda sunt.

Sed quoniam suspicor te non tam de sapiente quam de te ipso quaerere—illum enim putas omni perturbatione esse liberum, te vis—, videamus, quanta sintsint V3 ς sit X quae a a B2M2 ς om. X philosophia remedia morbis animorum adhibeantur. est enim quaedam medicina certe, nec tam fuit hominum generi infensa atque inimica natura, ut corporibus tot res salutaris, animis nullamnulla GKR nullas V sed s fort. postea additum nullam ς invenerit; de quibus hoc etiam estest om. R1 merita melius, quod corporum adiumenta adhibentur extrinsecus, animorum salus inclusa in is ipsis est. sed quo maior est in eis praestantia et divinior, eo maiore indigentindigent ς indiget X diligentia. itaque bene adhibita ratio cernit, quidquod K1 optumum sit, neglectaneclecta hic X multis implicaturimplicabitur K (def. Ro β b. p. 100 ft. recte) erroribus.

ad teat V1 igitur mihi iam convertenda omnis oratio est; simulas enim quaerere te de sapiente, quaeris autem fortasse de te.

Earumeorum ς earum X igitur perturbationum, quas exposui, variae sunt curationes. nam neque omnis aegritudo una ratione sedatursadatur V (alia est enim lugenti, alia miseranti aut invidenti adhibendaadhibenda add. G2 medicina); est etiam in omnibus quattuor perturbationibus illa distinctio, utrum ad universam perturbationem, quae est aspernatio rationis autaut V adpetitus vehementior, an ad singulas, ut ad metum lubidinemlibid. K1V reliquasreliquas V1 (que add. 3) reliquias GKR melius adhibeatur oratio, et utrum illudne non videatur aegre ferundum, ex quo suscepta sit aegritudo, an omnium rerum tollendatollenda ς toleranda X omninoomni V1 aegritudo, ut, si quis aegre ferat se pauperem esse, idne disputes, paupertatem malum non esse, an hominem aegre ferre nihil oportere. nimirum hoc melius, ne, sisi add. Kc forte de paupertate non persuaseris, sit aegritudini concedendum; aegritudine autem sublata propriis rationibus, quibus heri usi sumus, quodam modo etiam paupertatis malum tollitur.

sed omnis eius modi perturbatio animianimi enim V1 placatione abluatur illa quidem, cum doceas necnec ςV3 et X bonum illud esse, ex quo laetitia autaut V et G1 libido oriatur, nec malum, ex quo aut metus aut aegritudo; verum tamen haec est certa et propria sanatio, si doceas ipsas perturbationes per se esse vitiosas nec habere quicquam aut naturale aut necessarium, utut aut R1V ipsamipsa GRV1 aegritudinem leniri videmus, cum obicimusobicibus GKR maerentibus imbecillitateminbecil

quaedam autem sunt aegritudines, quas levare illaulla Vrec medicina nullo modo possit, ut, si quis aegre ferat nihil in se esse virtutis, nihil animi, nihil officii, nihil honestatis, propter mala isis ex si G2 agatur G1 quidem angatur, sed alia quaedam sit ad eum admovenda curatio, et talis quidem, quae possit esse omnium etiam de ceteris rebus discrepantium philosophorum. inter omnis enim convenire oportet commotiones animorum a recta ratione aversas esse vitiosas,vitiosas om. V3 ut, etiamsi vel mala sint illa, quaequaeex quem V3 metum aegritudinemve, velvel ...17 vel Bentl. nec ... nec bona, quae cupiditatem laetitiamve moveant, tamen sit vitiosa ipsa commotio. constantem enim quendam volumus, sedatum, gravem, humana omnia spernentemspernentem Anon. ap. Lb. illum esse, quemprementem (praem. GKH)X (vix Cice- ronianum, licet Sen. de ira 3, 6, 1 dicat: animus quietus semper, omnia infra se premens cf. Tusc. p. 405, 20 omnia subter se habet) praemeditantem Se. magnanimum et fortem virumvirum add. G 3 dicimus. talis autem nec maerens nec timens nec cupiens nec gestiens esse quisquam potest. eorum enim haec sunt, qui eventusquae ventus G1 (corr. 1) V1 (corr. 3) humanos superiores quam suos animos esse ducunt.ducunt ς di- cunt X

Quare omnium philosophorum, utaut V (exp. 3) ante dixi, unaSt. fr. 3, 488 cf. 474 ratio est medendi, ut nihil, quale sit illud quod perturbet animum, sed de ipsa sitsit add.G2 perturbatione dicendum. itaque primum in ipsa cupiditate, cum id solum agitur ut ea tollatur, non est quaerendum, bonum illud necne sit quod lubidinemlib. H (bis) K1 priore loco moveat, sed lubido ipsa tollenda est, ut, sive,sive ex sine V3 quod honestum est, id sit summum bonum sive voluptas sive horum utrumque coniunctum sive tria illa genera bonorum, tamen, etiamsietiamsi si H virtus KRH virtutis ipsius vehementior adpetitus sit, eadem sitsit add. G1 omnibus ad deterrendum adhibenda oratio. continet autem omnem sedationem animi humana in conspectu posita natura; quae quo facilius expressa cernatur, explicanda est oratione communis condicio lexque vitae.constantem ... 393, 15 vitae H

itaque non sine causa, cum Orestem fabulam doceretdoceret ς Prisc. diceret X Euripides,non ... 16 Euripides Prisc. GL. 2, 246, 2 primos tris versus revocasse dicitur Socrates: Neque tam terribilis ulla fando oratiooratio ς (ε0´πος) ratio X Prisc. est,Nec forsfors X (sor G1 fors G2) Prisc. (audacter dictum pro eo quod fors fert, ut saepe fortuna; sed vix spernendum cf. Forsdeus Att. 4, 10 forte-divinitus Liv. 1, 4, Ov. trist. 5, 3, 13, Vell. 2, 66 al.) sors vulgo (πάθος Eur.) nec ira caelitum invectuminvectum edd. inventum X invictum Prisc. malum,Quod nonnon add. G2 natura humana patiendo ecferat.neque ... 20 ferat Prisc. GL.3, 426, 7 est autem utilis ad persuadendum ea quae acciderint ferri et posse et oportereoportere

Sed aegritudini, de qua satis est disputatum, finitimus est metus, de quo pauca dicenda sunt. est enim metus, utut V1 aegritudo praesentis, sic illeilli X corr. V3 ς futuri mali. itaque non nulli aegritudinis partem quandam metum esse dicebant, alii autem metum praemolestiampraemolestia X corr. Vrec ς appellabant, quod essetesset Bentl. est quasi dux consequentis molestiae. quibus igitur rationibus instantia feruntur, eisdem contemnuntur sequentia. nam videndum est in utrisque, ne quid humile summissum molle ecfeminatum fractum abiectumque faciamus.sed... 13 faciamus H sed quamquam de ipsius metus inconstantia inbecillitate levitate dicendum est, tamen multum prodest ea, quae metuuntur, ipsa contemnere. itaque sive casucasu causa V accidit sive consilio, percommode factum est, quod eis de rebus quae maxime metuuntur, de morte et de dolore, primo et proxumo die disputatumdisputandum K est. quae si probata sunt,disputata sunt G (-a sunt e corr.) metu magna ex parte liberati sumus.

Ac de malorum opinione hactenus;

videamus nunc de bonorum, id est de laetitia et de cupiditate. mihi quidem in tota ratione ea, quaeeaque KR pertinetpertinet ς pertinent X ad animi perturbationem, una res videtur causam continere, omnis eas esse in nostra potestate, omnis iudicio susceptas, omnis voluntarias. hic igitur error est eripiendus, haec detrahenda opiniohaec detrahenda opinio ne consererent Gr atque ut in malis opinatis tolerabilia,tollerabilia X (corr. Rc?) sic in bonis sedatiora sunt efficienda ea quae magna et laetabilia ducuntur.dicuntur ω corr. Wo. atque hoc quidem commune malorum et bonorum,bonorum et malorum G1 ut, si iam difficile sit persuadere nihil earum rerum, quae perturbentperturbant K1 animum, aut in bonis aut in malis esse habendum, tamen alia ad alium motum curatio sit adhibenda aliaque ratione malevolus, alia amator, alia rursus anxius, alia timidus corrigendus.

atque erat facile sequentem eam rationem, quae maxumemaxime VK1 (-mae) probaturprobatur -obatur in r. Vc de bonis et malis, negare umquam laetitia adfici posse insipientem, quod nihil umquam haberet boni; sed loquimur nunc more communi. sintsunt V sane ista bona, quae putantur, honoreshonore K1 divitiae voluptates cetera, tamen in eis ipsis potiundispotiundus G1 exultans gestiensque laetitia turpis est, ut, si ridere concessum sit, vituperetur tamen cachinnatio. eodem enim vitio est ecfusio animi in laetitia quo in dolore contractio, eademque levitate cupiditas est in appetendo qua laetitia in fruendo, et ut nimis adflictiadflicti ς adflictio X molestia, sic nimisnimis ς animis X (animi V3) dicantur V elati laetitia iure iudicantur leves; et, cum invidere aegritudinis sit, malis autem alienis voluptatem capere laetitiae, utrumque immanitate et feritate quadam proponenda castigari solet; atque ut caverecavere Dav. e p. 367, 26 confidere ς Non. (interpolatum ex p. 324, 1 sqq.) providere Tr. decet, timere non decet,atque ... 22 timere non decet Non. 444, 7 sic gaudere decet, laetari non decet, quoniam docendi causa a gaudio laetitiam distinguimus;

illud iam suprasupra cf. p. 368, 2 diximus, contractionemcontractione X corr. V3 ς animi recte fieri numquam posse, elationem posse. aliter enim Naevianus ille gaudet Hector:Hect. profic. 15 haector GK h

haec laetitia quam turpis sit, satis est diligenter attendentem penitus videre.

Et ut turpes sunt, qui ecferunthaec 13 effe om. V 1, add. Vrec in mg., runt se eadem m. in r. se laetitia tum cumhecferunt K haec ferunt G qui

remamore X (in K s in fine eras.) flagitii et levitatis auctorem in concilio deorum conlocandumconlocari dum G1 putet! de comoedia loquor, quae, si haec flagitia nonnon ς nos X (cf.p.381, 26) nos non Ro β b. p. 103 probaremus, nulla esset omnino; quid ait ex tragoedia princeps ille Argonautarum?argonautarū V (rū in r. Vc) Tu me amoristumamoris K tum ea moris R magis quam honoris servavistiservavisti Crat. servasti gratia.Ennius Med. exul 278 quid ergo? hic amor Medeae quanta miseriarum excitavit incendia! atque ea tamen apud alium poëtam patri dicere audet sese ς V3 sed X Trag. inc. 174 coniugem habuisse illum, Amor quem dederat, qui plus pollet potiorque estest G (exp. 1 est ss. 2) patre.

Sed poëtas ludere sinamus, quorum fabulis in hoc flagitio versari ipsum videmus Iovem: adat G1 magistros virtutis philosophos veniamus, qui amoremquimorem quā orem K1 -i amorem in r. G2 negant stupri esseSt. fr. 3, 653 Epic. 483 et in eo litigant cum Epicuro non multum, ut opinio mea fert, mentiente. quis est enim isteista K1 amor amicitiae? cur neque deformem adulescentem quisquam amat neque formosum senem? mihi quidem haec in Graecorum gymnasiis nata consuetudo videtur, in quibus isti liberi et concessi sunt amores. bene ergo Ennius:Ennius sc. 395 Flagitiflagitii X cives G(?)Rrec principium est nudare inter civis corpora. qui ut sint, quod fieri posse video, pudici, solliciti tamen et anxii sunt, eoque magis, quod se ipsi continent et coërcent.

atque, ut muliebris amores omittam, quibus maiorem licentiam natura concessit, quis aut de Ganymediganumedi K nymedi G1 ganymedis Vrec raptu dubitat, quid poëtae velint, aut non intellegit, quid apud Euripidem et loquatur et cupiatEurip. Chrysippo p. 632 N. Laius? quid denique homines doctissimi et summi poë- tae de se ipsis et carminibus eduntedunt Lb. edant cf. praef. et cantibus? fortis vir in sua re p. cognitus quae de iuvenum amore scribit Alcaeus! nam Anacreontis quidem tota poësis est amatoria. maxume vero omnium flagrasse amore Reginum Ibycum apparet ex scriptis. Atque horum omnium lubidinosos esse amores videmus: philosophi sumus exorti, etet ex G1 auctore quidem nostro Platone, quem non iniuria Dicaearchus accusat, qui amori auctoritatem tribueremus.

Stoici vero et sapientem amaturum esseSt. fr. 3, 652 dicunt et amorem ipsum conatum amicitiae faciendae ex pulchritudinis specie definiunt. qui siqui si quin V quis est in rerum natura sine sollicitudine, sine desiderio, sine cura, sine suspirio, sit sane; vacat enim omni libidine; haec autem de libidine oratio est. sin autem est aliquis amor, ut est certe, qui nihil absit aut non multum ab insania, qualis in Leucadia est: si quidem sit quisquamTurpil. 115 deus, cuicuii Ribb. ad V ego sim curae—

at id erat deisdehis X (de

—sic igitur adfecto haec adhibenda curatio est, ut et illud quod cupiat ostendaturostendat ς ostendatur Dav. ostendas Bouhier quam leve, quam contemnendum, quam nihilinihil V sit omnino, quam facile vel aliundevel aliunde bis K1 vel

etiam novo quidam amore veterem amoremHier. epist. 125, 14 tamquam clavoclavo clava V clavum eiciendum putant; maxume autem admonendusidmonendus V3 est, quantus sit furor amoris.add. Bai. omnibus enim ex animi perturbationibus est profecto nulla vehementior, ut, si iam ipsa illa accusareaccuss. K nolis, stupra dico et corruptelas et adulteria, incesta denique, quorum omnium accusabilisaccuss. K est turpitudo,—sed ut haec omittas,omittas ex comitas V3 perturbatio ipsa mentis in amore foeda per se est.

nam ut illa praeteream, quae sunt furoris,futuris K1 furoris

Quis homo te exsuperavit usquamusquam Bentl. (ς?) umquam gentium impudentia?Enn. Iph. 222 Quis autem malitia te?— nosti, quae secuntur; alternis enimenim eum KR versibus intorquentur inter fratres gravissimaegravissime KRV contumeliae, ut facile appareat Atrei filios esse, eius qui meditatur poenam in fratrem novam: Maior mihimihi om. V moles, maius miscendumstmiscendumst de orat. 3, 219, nat. deor. 3, 68 miscendum hic ω malum,Acc. Atr. 200. 229 Qui illius acerbum cor contundam et comprimam. quo igitur haec erumpiterumpit Dav. erunt X erit Gr. moles? audi Thyestem: Ipsusipsum ω ipsus de orat. 3, 217 lg. 69 (ipsius M ipse L) hortatur me frater, ut meos malis miserAcc. Atr. 200. 229 Manderemmanderem de orat. 3, 219 ML (cf. Sen. Thy. 779) mandarem (con- ferunt Lucr. 2, 638; sed Saturnus liberos καταπίνει, non καταβιβρώσκει) natos— eorum visceraviscere GK (bis scr. 1)R viscerae V apponit. quid est enim quoquo

His aut subtrahendi sunt ei, in quos impetum conantur facere, dum se ipsise ipsi V3 ς ipse ipsi X conligant, —quid est autem se ipsum colligere nisi dissupatasdissipatas e corr. in G et R animi partis rursum in suum locum cogere?—aut rogandi orandique sunt, ut, si quam habent ulciscendi vim, differant in tempus aliud, dum defervescatfervescat G1 ira. defervescere autem certe significat ardorem animi invita ratione excitatum. ex quo illud laudatur Archytae, qui cum vilico factus esset iratior, quo te modo inquit accepissem, nisi iratus essem!

Ubi sunt ergo isti, qui iracundiam utilem dicunt —potest utilis esse insania?—aut naturalem? anan ς hanc X quicquam est secundumest sec. ς es sec. R esse sec. GKV naturam, quod fit repugnante ratione? quo modo autem, si naturalis esset ira,ira add. G2 aut alius alio magis iracundus esset, aut finem haberet prius quam essetaut finem ... 4 esset add. V3 ulta,ulta Man. ulla ulciscendi lubido, aut quemquam paeniteret, quod fecissetfecisse V1 per iram? ut Alexandrum regem videmus, qui cum interemisset Clitumclitum iditum K familiarem suum, vix a se manus abstinuit; tanta vis fuit paenitendi. quibus cognitis quis est qui dubitetdubitat K quin hic quoque motus animi sit totus opinabilis ac voluntarius? Quis enim dubitarit quin aegrotationes animi, qualis est avaritia, gloriae cupiditas, ex eo, quod magnimagna V aestumetur ea res ex qua animus aegrotat, oriantur?oriantur ς oriatur unde intellegi debet perturbationem quoque omnem esse in opinione.

Et si fidentia, id est firma animi confisio, scientia quaedam est et opinio gravis non temere adsentientis, metus quoque est diffidentialoco desperato sententia tole- rabilis efficiatur, si scribas: metus quoque qui est diffidentia inbecilla est adsensio (cf. p. 368, 26) expectati et impendentis mali. propter haec ultima autem verba proximum enuntiatum et si spes — metum ante et si fidentia — imp. mali ponen- dum videtur. ut igitur metus — in malo = ὥστε ἐν τῷ φαύλῳ (gen. masc. cf. St. fr. 3, 548 p. 147, 9 τὸν σοφὸν οὐκ ἀπιστεῖν τὴν γὰρ ἀπιστίαν εἵναι ψεύδους ὑπόληψιν, τὴν δέ πίστιν ἀστεῖον ὑπάρχειν, εἴναι γὰρ κατάληωιν ἰσχυράν κτλ.) εἴναι τὸν φόβον, ἁσαύτως δὲ καὶ τὰ λοιπὰ πάθη πάντα? sed quid Cicero peccauerit quid librarii, incertum. difidentia KV3 (itiae V1) defidentia GR expectati et impendentisinp. V mali, et si spes est expectatio boni, mali expectationem esse necesse est metum. ut igitur metus,metum mecum G1V1 sic reliquaereliqui K1 perturbationes sunt in malo. ergo ut constantia scientiae, sic perturbatio erroris est. Qui autem natura dicuntur iracundi aut misericordes aut invidi aut tale quid, ei sunt constituti quasi mala valetudinevalitudini V animi, sanabilessanabiles ς sanabile est tamen, ut Socrates dicitur: cum multa in conventu vitia conlegisset in eum Zopyrus,zopirus GK qui se naturam cuiusque ex forma perspicere profitebatur, derisus est a ceteris, qui illa in Socrate vitia non agnoscerent, ab ipso autem Socrate sublevatus, cum illa sibi sic nata,sic nata Po signa (insita vel innata Bentl. Dav. quod potius de eis rebus dicitur quas etiamnunc habe- mus) cf. fin. 2, 33 ut bacillum aliud est inflexum de industria, aliud ita natum fat. 9 al. sed ratione a seadse R1 deiectadeiec

ergo ut optuma quisque valetudine adfectusaff. KR potest videri ut natura ad aliquem morbumdel. Tr. proclivior, sic animus alius ad alia vitia propensior. qui autem non natura, sed culpa vitiosi esse dicuntur, eorum vitia constant e falsis opinionibus rerum bonarum et malarum, ut sit alius ad alios motus perturbationesque proclivior. inveteratio autem, ut in corporibus, aegrius depellitur quam perturbatio,perturbatione K1 citiusque repentinus oculorum tumortumor add. Vc mg. tuorum K1 sanatur quam diuturna lippitudo depellitur.depellitur del. Dav. sed cf. Mue.

Sed cognita iam causa perturbationum, quae omnes oriuntur ex iudiciis opinionum et voluntatibus, sit iam huius disputationis modus. scire autem nosnos ς vos X oportet cognitis, quoadquoad R1Vrec quod ad GKR2V1 cognosci ab homine R1 (corr. c?) K possunt ab homine cognosci, bonorum et malorum finibus nihil aa om. K philosophia posse aut maius aut utilius optari quam haec, quae a nobis hoc quadriduo disputata sunt. morte enim contempta et dolore ad patiendum levato adiunximus sedationem aegritudinis, qua nullum homini malum maius est. etsi enim omnis animi perturbatio gravis est nec multum differt ab amentia, tamen ita del. Lb. tamen ita ut ditt. verbi amentia del. Nissen fort. rectius ceteros, cum sunt in aliqua perturbatione aut metus aut laetitiaelaetitia

itaque non fortuito factum videtur, sed a te ratione propositum, ut separatim de aegritudine et de ceteris perturbationibus disputaremus; in ea est enim fons miseriarum et caput. sed etalt. et om. V aegritudinis et reliquorum animi morborum una sanatio est, omnis opinabilis esse et voluntarios ea requerequae GKR (quae ... videatur in r. K1) suscipi, quod ita rectum esse videatur. hunc errorem quasi radicem malorum omnium stirpitusstirpitus Statil. Max. ap. Char. GL. 2, 219, 25 philosophia se extracturam pollicetur.

demus igitur nos huic excolendos patiamurque nos sanari. his enim malis insidentibus non modo beati, sed ne sani quidem esse possumus. aut igitur negemus quicquam ratione confici, cum contra nihil sine rationeratione V2 ς rationi X recte fieri possit, aut, cum philosophia ex rationum conlationecollatione KR consolatione V constet, ab ea, si et boni et beati volumus esse, omnia adiumenta et auxilia petamus bene beateque vivendi.