QuintusQuintus om. KR1 spatio rubricatori relicto (add. Rrec) hic dies, Brute, finem faciet Tusculanarum disputationum, quo die est a nobis ea de re, quam tu ex omnibus maximemaxime add. G2 probas, disputatum. placere enim tibi admodum sensi et ex eo libro, quem ad me accuratissime scripsisti, et ex multis sermonibus tuis virtutem ad beate vivendum se ipsaipsam Hς essese ipsa esse in r. V1 contemptam G1H contentam. quodquod ex quo V2 etsi difficiledifficili G2 (dific. G1)RV est probatu propter tam varia et tam multa tormenta fortunae,quod ... 8 fortunae Non. 163, 7 tale tamen est, ut elaborandum sit, quoquo ex quod G2 facilius probetur. nihil estest add. Kc enim omnium quae in philosophia tractantur, quod gravius magnificentiusque dicatur.

nam cum eaea aliqua Bentl. sed cf. Phil. 13, 23: eam tibi causam belli gerendi proponis, ut senatum funditus deleas causa impulerit eos qui primi se ad philosophiae studium contulerunt, ut omnibus rebus posthabitis totos se in optumo vitae statu exquirendo conlocarent, profectoprofecit K1 spe beate vivendi tantamtotam H (alt. loco ex tantam1) ς in eo studio curam operamque posuerunt. quodsi ab is inventa et perfecta virtus est, et si praesidii ad beate vivendum in virtute satis est, quis est qui non praeclare et ab illis positam et a nobis susceptam operam philosophandiphilophandi G 1V arbitretur? sin autem virtus subiecta sub varios incertosque casus famula fortunae est nec tantarumtantam R1V1 virium est, ut se ipsa tueatur, vereor ne non tam virtutis fiducia nitendum nobis ad spem beate vivendi quam vota facienda videantur.

equidem eos casus, in quibus me fortuna vehementer exercuit,equidem meos ...9 exercuit Non. 295, 6 mecum ipse considerans huic incipio sententiae diffidere interdum et humani generis imbecillitatem fragilitatemquefragillit. K extimescere. vereor enim ne natura, cum corpora nobis infirma dedissetinfirma dedisset om. H isque et morbos insanabilis et dolores intolerabilisintollerabilis X (praeter H) adiunxisset, animos quoque dederit et corporum doloribus congruentis et separatim suis angoribus et molestiis implicatos.

sed in hoc me ipse castigo, quod ex aliorum et ex nostra fortasse mollitia, non ex ipsa virtute de virtutis robore existumo.sed ... 18 existimo Non. 251, 31 existumem V2 illa enim, si modo est ulla virtus,virtus ex virtutis G2 quam dubitationem avunculus tuus, Brute, sustulit, omnia,omnia ex omum Kc quae cadere in hominemhomine GRV1 possunt, subter se habet eaque despiciens casus contemnit humanos culpaque omni carens praeter se ipsampraeter se ipsam bis G1 nihil censet ad se pertinere. nos autem omnia adversa cumcum Dav. tum venientia metu augentes, tum maerore praesentia rerum naturam quam errorem nostrum damnaredamnare add. G2 malumus.rerum ... 25 malumus Non. 277, 15

Sed et huius culpae et ceterorum vitiorum peccatorumque nostrorum omnis a philosophia petenda correctio est.est H (9 nihil est... 405, 8 videantur et 405, 18 illa ... 405, 29 est bis) cuius in sinum cum a primis temporibus(initio libere) ... 405, 29 aetatis nostranostram K1 voluntas studiumque nos compulisset, his gravissimis casibus in eundem portum, ex quo eramus egressi, magna iactati tempestate confugimus. o vitae philosophia dux, o virtutisvirtus KRH indagatrix expultrixqueexcultrixque GKR1V1H Apul. plur. (exculptrixque PL) Lact. P 1 V (ultrixque H) expultrixque RvetVrecMς Prisc. Apul. F 2 Lact. BP 2 vitiorum!o vitae ... 4 vitiorum Prisc. GL. 2, 371, 10 o vitae, om. codd. phil....potuisset et tu inventrix...fuisti Lact. inst.3, 13, 15 cf. Apul. mund. 1 quidquid qui V1 (

cuius igitur potius opibus utamur quam tuis, quae et vitaeet ante vitae add. G2 tranquillitatem largita nobis es etes et s et in r. V1? terroremterrorem terrorest K mortis sustulisti? Ac philosophia quidem tantum abest ut proinde ac de hominum est vita merita laudetur, ut a plerisque neglectaneclecta KR neglecta ex necleta V1 a multis etiam vituperetur. vituperare quisquam vitae parentem et hoc parricidioparicidio K1V se inquinare audetaudeat Lact. codd. praeter B et tam impie ingratus esse,quisquamne vituperare vitae... 20 ingratus esse Lact. inst. 3, 14, 8 ut eam accuset, quam vereri deberet, etiamsi minus percipere potuisset? sed, ut opinor, hic error et haec indoctorum animis offusa caligo est, quod tam longe retro respicere non possunt nec eos, a quibus vita hominum instructa primisprimi G primiss

Quam rem antiquissimam cum videamus, nomen tamen esse confitemur recens. nam sapientiam quidem ipsam quis negare potest nonnegare non p. K1 modo re esse antiquam, verum etiam nomine? quae divinarum humanarumque rerum, tum initiorum causarumquererum causarumque in mg. G2 cuiusque Vc ς cuius X (cuiu G1) cuiusque rei cognitionecognitionem H hoc pulcherrimum nomen apud antiquos adsequebatur.o vitae ... 407, 7 assequebatur H itaque et illos septem, qui a Graecis σοφοί,COφOl X sapientes a nostris et habebanturhabebantur V2 ς habeantur X (et et h. G) et nominabantur,qui... 8 nominabantur del. Sauppe et multis ante saeculis Lycurgum,lygurgum X (ex lygitur gum K1) cuius temporibus Homerus etiam fuisse ante hanc urbem conditam traditur, et iamet iam etiam ω heroicis aetatibus Ulixemulixem i e corr. G ulyxem V et Nestorem accepimus etalt. et add. Vc fuisse et habitos esse sapientis.sapientis ex -es Rc

nec vero Atlansatlans K athlans R1 (h del. c) V1 (n del. 2) G2(ex athalans) sustinere caelum nec Prometheus adfixus Caucaso nec stellatus Cepheus cum uxore genero filia traderetur, nisi caelestium divina cognitio nomen eorum ad errorem fabulae traduxisset.traduxisset G1 (

Pythagoram autem respondisse similem sibi videri vitamvita X (corr. Vrec) hominum et mercatum eum, qui haberetur maxumo ludorum apparatu totius Graeciae celebritate; nam ut illicillic ς illi X (del. V2) cf. Neue 2, 655 (Cael. ap. Cic. epist. 8, 15, 2) alii corporibus exercitatis gloriam et nobilitatem coronae peterent, alii emendi aut vendendi quaestu et lucro ducerentur, essetesse V1 autem quoddam genus eorum, idque vel maxime ingenuum, qui nec plausum nec lucrum quaererent, sed visendi causa venirent studioseque perspicerent, quid ageretur et quo modo, item nos quasi in mercatus quandam celebritatemcelebritate X corr. V2 ex urbe aliquaitem (iter codd.) ... 12 aliqua Non. 431, 19 sic in hanchac K1 vitam ex alia vita et natura profectos alios gloriae servire, alios pecuniae, raros esse quosdam, qui ceteris omnibus pro nihilo habitis rerum naturam studiose intuerentur; hos se appellare sapientiae studiosos—id est enim philosophos—; et ut illic liberalissimum esset spectare nihil sibi adquirentem, sic in vita longe omnibus studiis contemplationem rerum cognitionemquecognitionemque Vc ς cogitationemque X praestare.

Nec vero Pythagoras nominis solum inventor, sed rerum etiam ipsarum amplificatoramplicator G fuit. qui cum postcum

cuius multiplex ratio disputandi rerumque varietas et ingenii magnitudo Platonis memoria et litteris consecrata plura genera effeciteffecit ς efficit X dissentientium philosophorum, e quibus nos id potissimum consecuticonsecuti con del. V2 sumus, quo Socratem usum arbitrabamur,arbitramur V2 ς ut nostram ipsi sententiam tegeremus, errore alios levaremus et in omni disputatione, quid esset simillimum veri, quaereremus.quaeremus G1K quem moremmoyerem G2 cum Carneades acutissime copiosissimeque tenuisset, fecimus et alias saepe et nuper in Tusculano, ut ad eameam (del. c) R consuetudinem disputaremus. et quadridui quidem sermonem superioribus adad a R missimus G1K te perscriptum libris misimus, quinto autem die cum eodem in loco consedissemus, sic est propositum, de quo disputaremus:

Non mihi videtur ad beate vivendum satis posse virtutem.

Atad V1 hercule Bruto meo videtur, cuius ego iudicium, pace tua dixerim, longe antepono tuo.

Non dubito, nec id nunc agitur, tu illum quantum ames, sed hoc,hoc ς de hoc X quod mihi dixi videri, quale sit, de quo a te disputari volo.

Nempe negas ad beate vivendum satis posse virtutem?

Prorsus nego.

Quid? ad recte honeste laudabiliter, postremo ad bene vivendum satisne est praesidipraesidii KV2 in virtute?

Certe satis.

Potes igitur aut, qui male vivat, non eum miserum dicere aut, quem bene fateare, eum negare beate vivere?

Quidni possim?possum K nam etiam in tormentis recte honeste laudabiliterlaudabiliter V (ss. 2) et ob eam rem bene vivi potest, dum modo intellegas, quid nuncnum K dicam bene. dico enim constanter graviter sapienter fortiter.

haec etiam in eculeum coiciuntur,coitiuntur GKR

cum autem animum ab ista pictura imaginibusque virtutum ad rem veritatemque traduxeris, hoc nudum relinquitur, possitne quis beatus esse, quam diu torqueatur. quam ob rem hoc nunc quaeramus; virtutes autem noli vereriverereri X nene nec K expostulent et queranturquaerantur GVKc se aa add. G2 beata vita esse relictas. si enim nulla virtus prudentia vacat, prudentia ipsa hoc videt, non omnis bonos esse etiam beatos, multaque de M. Atiliodematilio (ti in r. scr. et

Facile patior te istoito G1 modo agere,agere Vc ς egere GRV1 aegere K etsi iniquum est praescriberepscribere V mihi te, quem ad modum a me disputari velis. sed quaero, utrum aliquid actum superioribus diebus an nihil arbitremur.

Actum vero, et aliquantum quidem.

Atqui, si ita est, profligata iam haec et paene ad exitum adductadeducta Non. quaestioquestio GKV est.profligata... 10 est Non. 160, 28

Quo tandem modo?

Quia motus turbulenti iactationesque animorum incitatae et impetuimpetu V1 inconsiderato elataeaelatae G (exp. 2) aelate KRV rationem omnemomnem add. G2 repellentes vitae beatae nullam partem relinquunt. quis enim potest mortem aut dolorem metuens, quorum alterum saepe adest, alterum semper impendet, esse non miser? quid, si idem, quodquod si K plerumque fit, paupertatem ignominiam infamiaminfamia X (om. G1 add. 2) corr. Vc timet, sisi ex sed R1 debilitatem caecitatem, si denique, quod non singulisnon modo sing. V 2 Non. hominibus, sed potentibuspotentissimis Non. contingit G1 Non. B A D A populis saepe contigit,quod... 20 contigit Non. 268, 10 servitutem?

potest ea timens esse quisquam beatus? quid, qui non modo ea futura timet, verum etiam fert sustinetque praesentia—addeadde V atde GKR eodem exilia luctus orbitates: qui rebus his fractus aegritudine eliditur, potest tandem esse non miserrimus?qui ... 25 esse non miser? Non. 292, 36 quid vero? illum, quem libidinibus inflammatum et furentem videmus, omnia rabide adpetentem cum inexplebili cupiditate, quoque affluentius voluptates undique hauriat,quo fluentius voluntates ... hauriret Non. eo gravius ardentiusque sitientem,cum ... 412, 1 sitientem Non. 319, 17 nonne recte miserrimum dixeris? quid? elatuselevatus KR ille levitate inanique laetitia exultans et temeretemere RxV2 timere X gestiens nonne tanto miserior, quanto sibi videtur beatior? ergo ut hiut mihi K1 miseri, sic contra illi beati, quos nulli metus terrent, nullae aegritudines exedunt, nullae libidines incitant, nullae futtiles laetitiae exultantesexultantes G1 languidis liquefaciunt voluptatibus. ut marismatris K1 igitur tranquillitas intellegitur nulla ne minima quidem aura fluctus commovente, sic animi quietus et placatus status cernitur, cum perturbatio nulla est, qua moveri queat. quodsi est qui vim fortunae, qui omnia humana, quae cuiquequae cuique X (cf. Mue.) quaecumque ς accidere possunt, tolerabiliatoller. G ducat, ex quo nec timor eum nec angor attingat, idemque si nihil concupiscat, nulla ecferaturecfer. haec feratur K animi inani voluptate, quid est cur is non beatus sit?

et si haec virtute efficiuntur, quid est cur virtus ipsa per se non efficiat beatos?beatus R1

Atqui alterum dici nonnon add. G1 potest, quin i, qui nihil metuant, nihil angantur,agantur KV1 agant Non. nihil concupiscant, nulla impotenti laetitia ecferantur,qui nihil metuant ... 18 nulla inpotentia ecferantur Non. 129, 7 ecferantur V2 ς Non. ecferant X (hęc ferant Kc) beati sint, itaque id tibi concedo; alterum autem iam integrum non est. superioribus enim disputationibus effectum est vacarevacare V2 ς vacari X omni animi perturbationeperturbatione V sapientem.

Nimirum igitur confecta res est;

videtur enim ad exitum venisse quaestio.

Propemodum id quidem.

Verum tamen mathematicorum iste mos est, non est philosophorum. nam geometrae cum aliquid docere volunt, si quid ad eam rem pertinet eorum quae ante docuerunt, id sumunt pro concesso et probato, illud modo explicant, de quo ante nihil scriptum est; philosophi quamcumque rem habent in manibus, in eam quae conveniunt, congerunt omnia, etsi alio loco disputata sunt. quod ni ita esset, cur Stoicus, si essetessent V1 quaesitum, satisne ad beate vivendum virtus posset, multa diceret? cui satis esset respondere se ante docuissese ... docuisse ς sed ... docuisset X si... docuisset Vc ς non recte nihil bonum esse nisi quod honestum esset, hoc probato consequens esse beatam vitam virtute esse contentam,contemptam, -a KR et quo modo hoc sit consequens illi, sic illud huic, ut, si beata vitavita V2 ς om. X virtute contentacontemptam, -a KR sit, nisi honestum quodquod o e corr. Kc sit, nihil aliud sit bonum.

sed tamen non agunt sic; nam et de honesto et de summo bono separatim libri sunt, et cum ex eo efficiatur satis magnam in virtute ad beate vivendum esse vim, nihilo minusnihilhominus GR nihil ominus K hoc agunt separatim. propriis enim et suis argumentis et admonitionibusamon. G ammon. V tractanda quaeque res est, tanta praesertim. cave enim putes ullam inin a Vc (sed cf. 404, 10) philosophia vocem emissam clariorem ullumveullumve ex ullave G2 esse philosophiae promissum uberius aut maius. Nam quid profitetur? o dii boni! perfecturam se, qui legibus suis paruisset, ut esset contra fortunam semper armatus, ut omnia praesidia haberet in se bene beateque vivendi, ut esset semper denique beatus.

sed videro, quid efficiat; tantisper hoc ipsum magnimagi G1KR aestumo, quod pollicetur. nam Xerxes quidem refertus omnibus praemiis donisqueVal. Max. 9, 1 ext. 3 fortunae, non equitatu, non pedestribus copiis, non naviumnon avium GRV1 multitudine, non infinito pondere auri contentus praemium proposuit, quiquiex cui R1? invenisset novam voluptatemvoluntatem GKV1 (corr. 1 aut c)—quaquia K ipsa non fuitfuit fuisset Bentl. contentus; neque enim umquam finem inveniet libido—, nos vellem praemio elicere possemus, qui nobis aliquid attulisset,adtulisset GV1 (att. V2) atullisset K quo hoc firmiusfirmus G1K crederemus.

Vellem id quidem, sed habeo paulum, quod requiram. ego enim adsentiorassentior KR eorum quae posuisti alterum alteri consequens esse, ut, quem ad modum, si, quod honestum sit, id solum sit bonum, sequatur vitam beatam virtute confici, sic, si vita beata in virtute sit, nihil esse nisi virtutem bonum. sed Brutus tuus auctore Aristoaristone X (aristhone 9 G) sed cf. fin. 5, 8 Brut. 332 Att. 5, 10, 5 et Antiocho non sentit hoc; putat enim,si post etiam om. G1 etiamsi sit bonum aliquod praeter virtutem.pose virtutem add. Vc: tamen ad beate vivendum satis pose (S add. rec) virtutem (quae sane propter homoioteleuton facile excidere poterant; cf. etiam 413, 5)

Quid igitur?

contra Brutumne mebrutum nec me X corr. V1 aut c dicturum putas?

Tu vero, ut videtur; nam praefinire non est meum.

Quid cuique igitur consentaneum sit, alio loco. nam ista mihi et cum Antiocho saepe et cum Aristoaristone X (aristhone 9 G) sed cf. fin. 5, 8 Brut. 332 Att. 5, 10, 5 nuper, cum Athenis imperator apud eum deversarer,diversarer V dissensio fuit. mihi enim non videbatur quisquam esse beatus posse, cum in malis esset;in mali esset V1 in malis autem sapientem esse posse, si essent ulla corporis aut fortunae mala. dicebantur haec, quae scripsitscrip

haec nunc enucleare non ita necesse est, quamquam non constantissime dici mihi videntur.videntur Bς videtur X nam et, qui beatus est, non intellego quid requirat, ut sit beatior—si est enim quodquod (priore loco)] qui K desit, ne beatus quidem est—, et quod ex maiore parte unam quamque remrem ς partem X appellariappellarique G1 (corr. 2) spectarique dicunt, est ubi id isto modo valeat; cum vero tria generaista tria G (exp. 2) malorum esse dicant, qui duorum generum malis omnibus urgeatur, ut omnia advorsaadversa V sint in fortuna, omnibus oppressum corpus et confectum doloribus, huic paulumne ad beatam vitam deesse dicemus, non modo ad beatissimam?

Hoc illud est, quod Theophrastusteophrastus X (ex teopharastus K) sustinere non potuit. nam cum statuisset verbera, tormenta, cruciatus, patriae eversiones,eversionis V exilia, orbitates magnam vim habere ad male misereque vivendum, non est ausus elate et ample loqui, cum humiliter demisseque sentiret.non ... 16 loqui, humiliter dimisseque sentire Non. 286, 10 quam bene, non quaeritur, constanter quidem certe. itaque mihi placere non solet consequentia reprehendere, cum prima concesseris. hic autem elegantissimuseligantissimmus K omnium philosophorum et eruditissimus non magnopere reprehenditur, cum tria genera dicitdici X corr. V1 bonorum, vexatur autem ab omnibus primum in eo libro quem scripsit de vita beata, in quo multa disputat, quam ob rem is, qui torqueatur qui crucietur, beatus esse non possit. in eo etiam putatur dicere in rotam— id est genus quoddam tormenti apud Graecosid est Graecos del. Er. vix recte. τροχὸς ante hunc locum a Romanis non commemoratur. (in R his verbis linea subducta est, sed s. XVIIXVIII demum sec. Stroux)

possum igitur, cui concesserimcui non cesserim K1 in malis esse dolores corporis, in malis naufragia fortunae, huic suscenseresuccensere G dicenti non omnis bonos esse beatos, cum in omnis bonos ea, quae ille in malis numerat, cadere possint? vexatur idem Theophrastustheofr. V thephr. G1 teophar. K et libris et scholis omnium philosophorum, quod in Callisthenecalisthene R1 suo laudarit illam sententiam: Vitam regitτύχη τὰ θνητῶν πράγματ', οὐκ εὐβουλίαChaeremon Tr. gr. p. 782 gerit K fortuna, non sapientia. negant ab ullo philosopho quicquam dictum esse languidius. recte id quidem, sed nihil intellego dici potuisse constantius. si enim tot sunt in corpore bona, tot extra corpus in casu atque fortuna, nonne consentaneum est plus fortunam, quae domina rerum sit et externarum et ad corpus pertinentium, quam consilium valere?

An malumus Epicurum imitari? qui multa praeclareEpic. p. 89, 7 saepe dicit; quam enim sibi constanter convenienterque dicat, non laborat.laborant G1 laudat tenuemlauda tenuem GRV (corr. Vc) laudetenuae K Ep. fr. 459 victum. philosophi id quidem, sed si Socrates autaut ex ant R ant tisthenes K1 (corr. c) Antisthenes diceret, non isis his K qui finem bonorum voluptatem esseesse add. G2 dixerit. negat quemquam iucundei

occupaviquod... 2 occupavit (sic) Non. 355, 5 teoccupa vite K1 inquit, Fortuna,Metr. fr. 49 atque cepicoepi GRV cé Kc (cepi1) omnisqueque add. G2 asp.G aditus tuos interclusi, ut ad me adspirare non posses. praeclare, si Aristo Chiusaristocchius KR aristho

acute autemautem add. G2 disputantis illud est, non quid quisque dicat, sed quid cuique dicendum sit, videre. velut in ea ipsa sententia, quam in hac disputatione suscepimus, omnis bonos semper beatos volumus esse. quosquos V2 quod X dicam bonos, perspicuum est; omnibus enim virtutibus instructos et ornatos tum sapientis, tum viros bonos dicimus. videamus, quiqui ex quid Vc dicendi sint beati.

equidem eos existimo, quieos We.hos quid G1 sint in bonis nullo adiuncto malo; neque ulla alia huic verbo, cum beatum dicimus, subiecta notio est nisi secretis malis omnibus cumulata bonorum complexio. hanc assequi virtus, sisi sic V quicquam praeter ipsamipsa GRV1 (˜ add. rec) boni est,est esse K1 non potest. aderit enim malorum, si mala illa ducimus,dicimus K1 turba quaedam: paupertas, ignobilitas, humilitas, solitudo, amissio suorum, graves dolores corporis, perdita valetudo,valitudo X debilitas, caecitas, interitusinterius G1 patriae, exilium, servitus denique. in his tot et tantis—atque etiam plura possunt accidere—potest esse sapiens; nam haec casus importat, qui in sapientem potest incurrere. at si ea mala sunt, quis potest praestare semper sapientem beatum fore, cum vel in omnibus ishis X sed cf.ea 3 uno tempore esse possit?

non igitur facile concedo neque Bruto meo neque communibuscommonibus GV magistris nec veteribus illis, Aristoteli Speusippo Xenocrati Polemoni, ut, cum ea quae supra enumeravi in malis numerent, idem dicant semper beatum esse sapientem. quosquos ς quod X cf. 417,16 si titulus hic delectatdilectat X insignis et pulcher, Pythagora Socrate Platone dignissimus, inducant animuminducant

nuncnunc We. nec hunc et haec loqui, quae sunt magni cuiusdam et alti viri, et eadem, quae vulgus, in malis et bonis numerare concedi nullo modo potest. qua gloria commotus Epicurus exoritur; cui etiam, si disdiis V2 placet, videtur sempersemper add. G2 sapiens beatus. hic dignitate huius sententiae capitur, sed numquam id diceret, si ipse sese om. G se audiret scr. Vc in r. et in mg. audiret. quid est enim quod minus conveniat, quam ut is, qui vel summum vel solum malum dolorem esse dicat, idemidem Vc (m in r.)ς id est GKR censeat quam hoc suave est! tum, cum dolore crucietur, dicturum esse sapientem? non igitur ex singulis vocibus philosophi spectandiexpectandi G1 Non.L sunt,non...419, 1 spectandi sunt Non. 402, 22 sed ex perpetuitate atque constantia.non...419, 2 constantia H

Adducisaducis R me, ut tibi adsentiar. sed tua quoque vide ne desideretur constantia.adducis...4 constantia add. G2 in mg.

Quonam modo?

Quia legi tuum nuper quartumquarum V1 de finibus; in eo mihi videbare contra Catonem disserens hoc velle ostendere—quod mihi quidem probaturprobare KR—inter Zenonem et Peripateticos nihil praeter verborum novitatem interesse. quod si ita est, quidqui

Tu quidem tabellis obsignatis agis mecum et testificaris, quid dixerim aliquando aut scripserim. cum aliis isto modo, qui legibus impositis disputant: nos in diem vivimus; quodcumque nostros animos probabilitate percussit, id dicimus, itaque soli sumus liberi. verum tamen, quoniam de constantia paulo ante diximus, non ego hoc loco id quaerendum puto, verumne sit,verumne scit K1 verume sit G1 quod Zenoni placuerit quodque eius auditoriaudituri G Aristoni, bonum esse solum, quod honestum esset, sed si ita esset, tumtum exp. Vrec (C?) fueritne consentaneum, ut totumadd. Po. sed, ni ita esset, num consentaneum esset, tum ut Se. (sed agitur de Zenonis doctrina cf .v. 29 sqq.), alia alii (ad tum cf. parad. 29 fin. 4,33 al.) hoc beate vivere in una virtute poneret.

quare demus hoc sane Bruto, ut sit beatus semper sapiens—quam sibi conveniat, ipseipsa X corr. V2 viderit; gloria quidem huius sententiae quis est illo viro dignior?—, nos tamen teneamus, ut sit idem beatissimus.

Et si Zeno Citieus,ticieus R cici eus K1 advena quidam et ignobilis verborum opifex, insinuasse sese om. Non. in antiquam philosophiam videtur,advena... 3 videtur Non. 457, 25 huius sententiae gravitas a Platonis auctoritate repetatur, apud quem saepe haec oratio usurpata est, ut nihil praeter virtutem diceretur bonum. velutvelud KR in GorgiaGorg. 470 d Socrates, cum esset ex eo quaesitum, Archelaumarcelaum hic X (arcael.G) Perdiccae filium, qui tum fortunatissimus haberetur, nonne beatum putaret, haud scio inquit;

'numquam enim cum eo conlocutus sum.—ain tu? an aliteran tu an aliter X sed prius an in ain corr. V2 an tu aliter ς (τί δέ; συγγενόμενος ἂν γνοίης, ἄλλως δὲ αν̓τόθεν ον̓ γιγνώσχεις χτλ.;) cf. Att. 4,5,1. ain tu? aliter Or. idid om. G scire non potes?—nullo modo.—tu igitur ne de Persarum quidem regerege nego V1 magno potes dicere, beatusne sit?beatus nescit K1 —an ego possim, cum ignorem, quam sit doctus, quam vir bonus?—quid? tu in eo sitam vitam beatam putas?—ita prorsus existimo, bonos beatos, improbos miseros.—miser ergo Archelaus?—certe, si iniustus.'

videturne omnem hic beatam vitam in una virtute ponere? Quid vero? in EpitaphioMenex. 247 e quo modo idem? nam cui viro inquit ex seex se ς esse X (e

quae, quicquid genuit, non modo animal, sed etiam quod ita ortum esset e terra, ut stirpibus suis niteretur, in suo quidque genere perfectum esse voluit. itaque et arbores et vites et ea, quae sunt humiliora neque se tollere a terra altius possunt, alia semper virent, alia hieme nudata verno tempore tepefacta frondescunt, neque est ullum quod non ita vigeatvigeant X interiore quodam motu et suis in quoque seminibus inclusis, ut aut flores aut fruges fundat aut bacas,ut... bacas Non.312,41(fundant) omniaque in omnibus, quantum in ipsis sit, nulla vivi K vim GRV impediente perfecta sint.

facilius vero etiam in bestiis, quod is sensus a natura est datus, vis ipsius naturae perspici potest. namque alias bestias nantis aquarum incolas esse voluit, alias volucres caelo frui libero, serpentis quasdam, quasdamalt. quasdam del. Rc? esse gradientis,nantes ...15 serpentes...16 gradientes Rc? earum ipsarum partim solivagas, partim congregatas, inmanis alias, quasdam autem cicures,cicuras Non. non nullas abditas terraque tectas.partim solivagas...19 tectas Non. 93,3 atque earum quaeque suum tenens munus, cum in disparis animantis vitam transire non possit, manet in lege naturae. et ut bestiis aliudaliud alii

hic igitur si estsi est (alt. loco) add. G2 excultus et si eius acies ita curata est, ut nene nec K caecaretur erroribus, fit perfecta mens, id est absoluta ratio, quod est idemid est idẽ G virtus. et si omne beatum est, cui nihil deest, et quod in suo genere expletum atque cumulatum est, idque virtutis est proprium, certe omnesomnis X virtutis compotesvirtutis est comp. R (sed est postea del.) beati sunt.

Et hoc quidem mihi cum Bruto convenit, id est cum Aristotele Xenocrate Speusippopseusippo X (pseups. K) Polemone. sed mihi videntur etiam beatissimi.

quid enim deest ad beate vivendum ei, qui confidit suis bonis? aut, qui diffidit,difidit et... -at G beatus esse qui potest? atat aut K1 diffidatdifidit et... -at G necesse est, qui bona dividit tripertito.tripertio G1 (ex tripertito) KRV qui enim poterit aut corporis firmitatefirmitati GV aut fortunae stabilitatestabilitati V3 confidere? atqui nisi stabili et fixo et permanente bono beatus esse nemo potest. quid ergo eius modi istorum est? ut mihi Laconis illud dictum in hos cadere videatur, qui glorianti cuidam mercatori, quod multas navis in omnem oram maritimam demisisset, non sane optabilis quidem istaista quidem edd.vett. We. sed cf. Kueh. ad 1, 6 inquit rudentibus apta fortuna. an dubium est quin nihil sitsit add. G2 habendum in eo genere, quo vita beata compleatur,compleatur Wopkens (completur Bentl.) complectitur si id possit amitti? nihil enim interarescere, nihil extingui, nihil cadere debet eorum, in quibus vita beata consistit. nam qui timebit ne quid ex is deperdat, beatus esse non poterit.

volumus enim eum, qui beatus sit, tutum esse, inexpugnabilem, saeptumseptum X atque munitum, non ut parvo metu praeditus sit, sed ut nullo. ut enim innocenssicsine

qui autem illamilla maxume optatam et expetitamexpetitam Man. expeditam securitatem— securitatem autem nunc appelloapello RV vacuitatem aegritudinis, in qua vitain qua vita inquinata K beata posita est—habere quisquam potest, cui aut adsit aut adesseadsit ut ad.V1 possit multitudo malorum? qui autem poterit esse celsus et erectus et ea, quae homini accidere possunt, omnia parva ducens, qualem sapientem esse volumus, nisi omnia sibi in se posita censebit? an Lacedaemonii Philippophilosopho V1 minitanteminitante Bentl. militanti X minitanti ςVrec (per anacoluthon def.Wo.) per litteras se omnia quae conarentur prohibiturum quaesiverunt,quesierunt V num se esset etiam mori prohibiturus: vir is, quem quaerimus,queris K1 non multo facilius tali animo reperieturrepperietur GR1 V quam civitas universa? quid? ad hanc fortitudinem, de qua loquimur,loquimur ςV3 loquitur X temperantia adiuncta, quae sit moderatrix omnium commotionum,post commotionum add. addi potest V3 quid potest ad beate vivendum deesse ei, quem fortitudo ab aegritudine et a metu vindicet, temperantia cumcum Lb. tum a libidine avocet, tum insolenti alacritate gestire non sinat? haec efficere virtutem ostenderem, nisi superioribus diebus essent explicata.

Atque cumatque cum edd. vett. at quicumque X atqui cum V3 ς perturbationesper turbationis ex -es R1 animi miseriam, sedationes autem vitam efficiant beatam, duplexque ratio perturbationis sit, quodquod quae K aegritudo et metus in malis opinatis, in bonorum autem errore laetitia gestiens libidoque versetur, quae omnia cumquae Bentl. cum ς cum omnia ea Sey. consilio et rationeoratione K pugnent, his tu tam gravibus concitationibus tamque ipsistamque in ipsis G1 inter se dissentientibusdissentientibus dissidentibus H atque distractis quem vacuum solutum liberum videris, hunc dubitabis beatum dicere? atqui sapiens semper ita adfectus est; semper igitur sapiens beatus est.

Atqueatque sqq.St.fr.3,37 (cf. fin. 3, 27) etiam omne bonum laetabile est; quod autem laetabile, id praedicandum et prae se ferendum;et praeferendum Hς quod tale autem, id etiam gloriosum; si vero gloriosum, certe laudabile; quod laudabile autem, profecto etiam honestum;

quod bonum igitur, id honestum.qui...424,9 honestum (sine 11 an...15 universa et 21 haec...22 explicata) H at quae istiatque isti X bona numerant, ne ipsi quidem honesta dicunt; solum igitur bonum, quod honestum; ex quo efficitur honestate unaunam GH (alt. loco) vitam continericontinere X corr. Vrec ς beatam. Non sunt igitur ea bona dicenda nec habenda, quibus abundantemhabundantem GKH licet esse miserrimum.solum...14 miserrimum (...12 beatam bis)

an dubitas quin praestans valetudine, viribus, forma, acerrumis integerrumisqueintegrumhisque G1V1 (

Quod ni ita tenebimus, multa erunt, quae nobis bonabona add. G1 mg. dicenda sint;sunt GH omitto divitias—quas cumcum om. H quivis quamvis indignus habere possit, in bonis non numero; quod enim est bonum, id non quivis habere potest—, omitto nobilitatem famamque popularem stultorum inproborumqueimpr. KRH consensu excitatam:excitatem R1K1 (exit.) haec, quae sunt minima, tamen bona dicantur necesse est, candiduli dentes, venusti oculi, color suavis et ea quaeea quae aeque X AnticleaAnticleaapud Homerum Euryclea pedes abluit, in vasculo s. V exeuntis prope Clusium reperto (Monum. dell' Inst. IX tab. 42) Antiphata. laudatlaudat ς (ex Y?) om. X Ulixi pedes abluens:et ea...13 abluens om. H Lenitudo orationis, mollitudo corporis.Pacuv. Niptra 247 ea si bona ducemus, quid erit in philosophi gravitatelenitudo...15 gravitate Non.132,5(sibi bona ducens) quam in volgivulgi HRrec opinione stultorumque turba quod dicatur aut gravius aut grandius?

At enim eadem StoiciStoici eadem Hς praecipua vel producta dicunt, quae bona isti. dicunt illi quidem, sed is vitamvita G beatam compleri negant; hi autem sine issine is si his X esse nullam putant aut, si sit beata, beatissimam certe negant. nos autem volumus beatissimam, idque nobis Socratica illa conclusione confirmatur.cf.Clem. protr. 123 (cum Stählinii adn.), Plato Rep. 400 d sic enim princepsprinceps eqs. cf. Anon.ap.Mai Scr. vet. nov. coll. 2,608 ille philosophiae disserebat: qualis cuiusque animi adfectus esset, talem esse hominem; qualis autem homo ipseipse om. H esset, talem eius esse orationem; orationirationem. Rationis X sed cf.Sen. epist. 114,1 Quint. inst. 11, 1, 30 al. autem facta similia, factis vitam. adfectus autem animi in bono viro laudabilis; et vita igitur laudabilis boni viri; et honesta ergo, quoniam laudabilis. ex quibus bonorum beatam vitam esse concluditur.da cuipam divitias...426,3 concluditur H

Etenim, pro deorum atque hominum fidem!fidem ς fide X parumne cognitum est superioribus nostris disputationibus, an delectationisdelectacionis K dilectationis GR dilectationibus V et otii consumendi causa locuti sumus, sapientem ab omni concitatione animi, quam perturbationem voco, semper vacare, semper in animo eius esse placidissimam pacem? vir igitur temperatus, constans, sine metu, sine aegritudine, sine alacritate futtili,futili Bentl. (cf. 379, 18) ulla ω et Non. 457, 4: Alacritatem in malis habendam Cicero Tusculanarum lib.V ostendit: vir igitur... sine alacritate ulla, lubidine non vexatus sine libidine nonne beatus? ata

Atquesqq. cf. fin. 3,28 hoc sic etiam concluditur: nec in misera vita quicquam est praedicabile aut gloriandum nec in ea, quae nec misera sit nec beata. et est in aliqua vita praedicabile aliquid-praedicabile aliquidaut

quod si est,add. Lb. beata vita glorianda et praedicanda et prae se ferenda est; nihil est enim aliud quod praedicandum et prae se ferendumpraeferendum V (cf. ad 426, 20) sit. quibus positis intellegis quid sequatur. Et quidem, nisi ea vita beata est, quae est eadem honesta, sit aliud necesse est melius vita beata; quod erit enimenim add.G2 honestum, certe fatebuntur esse melius. ita erit beata vita melius aliquid; quo quid potest dici perversius?dicimus itaque sapientem...9 pacem et 14 beata... 427,7 perversius H Quid? cum fatentur satis magnam vim esse in vitiis adinvitusad V miseram vitam, nonne fatendum est eandem vim in virtute

Quo loco quaero, quam vim habeat libra illa Critolai, qui cum in alteram lancem animi bona imponat, in alteram corporis et externa, tantum propendere illam bonorum animibonorum animi Lallem. e cod.(?) cf. Va. Opp. 2,353 boni X (quod fortasse ita defendas ut per collectionem dictum sit cf. 423,3)del.Or. lancem putet, utut in K1 terram et maria deprimat. quid ergo aut hunc prohibet aut etiam Xenocratem illum gravissumumgravissimum V philosophorum, exaggerantem tantoperetanto opere V virtutem, extenuantem cetera et abicientem, in virtute non beatam modo vitam, sed etiam beatissimam ponere?

quod quidem nisi fit, virtutum interitus consequetur. nam in quem cadit aegritudo, in eundem metum caderepraefer. (sine se) ter H necesse est (est enim metus futurae aegritudinis sollicita expectatioexspect. R); in quem autem metus, in eundemeundem eum Non. formido timiditas pavor ignavia;in quem...24 ignavia Non.444,15 ergo, ut idem vincatur interdum nec putet ad se praeceptum illud Atrei pertinere: ProindeTrag. fr. inc. 112 ita parent se in vita, ut vincivici V1 (vicini Vc

Atque si in virtute satis est praesidii ad bene vivendum, satis est etiam ad beate; satis estprius est om. H enim certe in virtute, ut fortiter vivamus; si fortiter, etiam ut magno animo, et quidem ut nulla re umquam terreamur semperque simus invicti. sequitur, ut nihil paeniteat, nihil desit, nihil obstet; ergo omnia profluenter absolute prospere, igitur beate. satis autem virtus ad fortiter vivendum potest; satis ergo etiam ad beate.

Etenim ut stultitia, etsi adepta est quod concupivit, numquam se tamen satis consecutam putat,consecuta GRV1 putet V1 sic sapientia semper eo contentacontenda K1 conta G contempta H est quod adest, neque eam umquam sui paenitet.at nos autem...14 penitet H

Similemnesimilene X similemen ς putas C. Laelii unum consulatumconsolat.GR (in 24 corr. c) V fuisse,fuisse ς Vrec fuisset X et eum quidem cum repulsa (si,si sic Vrec cum sapiens et bonus vir, qualis ille fuit, suffragiis praeteritur, non populus a bono consule potius quam ille a bono populodel.Mue. a vano populo ς a populo (sine bono) Mdv del.Mue. a vano populo ς a populo (sine bono) Mdv repulsam fertpost fert iterat suffragiis praeteritur X)—sed tamen utrum malles te,ma

non dubito, tu quid responsurus sis; itaque video, cui committam. non quemvis hoc idem interrogarem; responderet enim alius fortasse se non modo quattuor consulatusconsolat.GR (in 24 corr. c) V uni anteponere, sed unum diem Cinnae multorum et clarorum virorum totis aetatibus. Laelius si digito quem attigisset, poenas dedisset; at Cinna collegae sui consulis Cn. OctaviiGN.X praecidi caputpraeciditapud K iussit,iussit,iussit Sey. lussit G hic et saepius P. Crassi L. Caesaris, nobilissimorum hominum, quorum virtus fuerat domi militiaeque cognita, M. Antonii, omnium eloquentissimi quos ego audierim, C. Caesaris,G. X in quo mihi videtur specimen fuisse humanitatis salis suavitatis leporis. beatusne igitur, qui hosqui hos ς V3 quos X interfecit?interficit V1 mihi contra non solum eo videtur miser,miser eqs.cf. Aug. civ. 5, 26 quod ea fecit, sed etiam quod ita se gessit, ut ea facereea se f. G (exp. 2) ei liceret (etsi peccarepeccaret X corr.V1 nemini licet; sed sermonis errore labimur;errore labimur add. Vc labimus K id enim licerelic&re V1 dicimus,

quod cuique conceditur). utrum tandem beatior C. Marius tum, cum Cimbricae victoriae gloriam cum collega Catulo communicavit, paene altero Laelio—nam hunc illihuic X (unde ilium pro illi V3) hunc ς duco simillimum—, an cuman cum annum G1 civili bello victor iratus necessariis Catuli deprecantibus non semel respondit, sed saepe: moriatur? in quo beatior ille, qui huic nefariae voci paruit,par

DuodequadragintaTotum cap. 20 libere excerpsit Val. Max. 9, 13 ext. 4 annos tyrannus Syracusanorum fuit Dionysius,dionisius KV dyonisius GR cum quinque et viginti natus annos dominatum occupavisset. qua pulchritudine urbem, quibus autem opibus praeditam servitute oppressam tenuit civitatem! atqui de hoc homine a bonis auctoribus sic scriptum accepimus, summam fuisse eius in victu temperantiam in rebusque gerundis virum acrem et industrium,et industrium om. R1 eundem tamen maleficum naturain rebus gerundis... 29 maleficum natura Non. 241,8 et iniustum; ex quo omnibus bene veritatem intuentibusinuentibus X corr. V1 videri necesse est miserrimum. eaea ecce K enim ipsa, quae concupierat, ne tum quidem, cum omniaomni G1 se posse censebat, consequebatur.

qui cum esset bonis parentibus atque honesto loco natus—etsi id quidem alius alio modo tradidit—abundaretque etB ς ei X aequalium familiaritatibus et consuetudine propinquorum, haberet etiam more Graeciaegraciae gratiae V1 quosdam adulescentis amoremore amore G1 coniunctos, credebat eorum nemini, sed is quosquos ς V3 quod X ex familiis locupletium servos delegerat, quibus nomen servitutis ipse detraxerat,traxerat G1 et quibusdam convenisconvenis et Bς convenisset X et feris barbaris corporis custodiam committebat. ita propter iniustam dominatus cupiditatemdominatus domi cup. G1 in carcerem quodam modo ipse se incluserat. quin etiam ne tonsori collum committeret, tondere filias suas docuit. itaista K1 sordido ancillariquesordidoque ancillari X corr. V3B1 (cf. simile mendum in G 415,5) sordido atque ancillari alii ς artificio regiae virgines ut tonstriculae tondebant barbam et capillum patris.regiae ...17 patris Prisc.GL.2, 371, 11 et tamen ab is ipsis, cum iam essent adultae, ferrum removit instituitque, ut candentibuscadentibus Non. iuglandium putaminibus barbam sibi et capillum adurerent.instituitque...20 adurerent Non. 122, 30

cumque duas uxores haberet,haberet uxores V1 Aristomachenaristomachem X (aristhom.G) civem suam, Doridem autem Locrensem, sic noctu ad easn

atque is cum pila ludere vellet —studiose enim id factitabat—tunicamque poneret, adulescentulo, quem amabat, tradidisse gladium dicitur. hic cum quidam familiaris iocans dixisset: huic quidemquidam V1 certe vitam tuam committis adrisissetqueadrisisetque KR adrisissetque

Quamquam hic quidem tyrannus ipse iudicavit, quam esset beatus. nam cumcum add. G2 quidam ex eius adsentatoribus, Damocles, commemoraret in sermonesermonem K copias eius, opes, maiestatem dominatus, rerum abundantiam, magnificentiam aedium regiarum negaretque umquam beatiorem quemquam fuisse, visne igitur inquit,inquid G1V inquit add. R1 o Damocle, quoniam te haec vita delectat, ipse eameam Ern. eadem (de tota vita agitur cf. p.433, 4) degustare et fortunam experiri meam? cum se ille cupere dixisset, conlocaricoll. KR iussit hominem in aureo lecto stratostato K1 pulcherrimo textili stragulo, magnificis operibus picto, abacosque compluris ornavit argento auroque caelato. tum ad mensam eximia forma pueros delectos iussit consistere eosqueque om. G1 nutum illius intuentis diligenter ministrare.

aderant unguentaungenta V coronae, incendebantur odores, mensae conquisitissimisconquisitissimis -nquisiti— Vc in r. epulisaepulis GRV extruebantur. fortunatus sibi Damocles videbatur. in hoc medio apparatu fulgentem gladium e lacunari saeta equinalacunariaetaequina G1 equi Non. aptum demittidimitti KR Non. iussit,fulgentem... 432, 1 iussit Non.235,19 ut impenderet illius beati cervicibus. itaque nec pulchros illos ministratores aspiciebat nec plenum artis argentum nec manum porrigebat in mensam; iam ipsaeipse GKV defluebant coronae; denique exoravit tyrannum, ut abire liceret, quod iam beatus nollet esse. satisne videtur declarasse Dionysiusdyonis.X (in 6 ex dion. K1) nihil esse ei beatum, cui sempercui miser semper K aliqui terroraliqui terror Bς aliquid error X (aliquis error Vrec) impendeat?impend

Quantopere vero amicitias desideraret, quarum infidelitatem extimescebat, declaravit in Pythagoriispythagoris V duobus illis, quorum cum alterum vadem mortisvademortis X corr. G2V3 accepisset, alter,alter ut ς alterum X ut vadem suum liberaret, praesto fuisset ad horamoram V mortis destinatam, utinam ego inquit tertius vobis amicus adscriberer! quam huic erat miserum carere consuetudine amicorum, societate victus, sermone omnino familiari, homini praesertim doctodocto dato V a puero et artibus ingenuisingeniis K erudito, musicorummisicorum X (musicum B) vero perstudioso;perstudiosum (propter poetam) ω corr.Dav. (qui etiam poetae...tragico...bono) poëtam etiam tragicumpost tragicum add. accepimus (ex 429,27)ς non male —quam bonum, nihil ad rem; in hoccf. Att.14, 20, 3 Atil. fr.1 enim genere nescio quo pacto magis quam in aliis suum cuique pulchrumpulcrum G est; adhuc neminem cognovi poëtam (etet om. K1 mihi fuit cum Aquinio amicitia), qui sibi non optumus videretur; sic se res habet: te tua, me delectant meamea ea K—sed ut ad Dionysiumdyonis.X (in 6 ex dion. K1) redeamus: omni cultu et victu humano carebat; vivebat cum fugitivis, cum facinerosis, cum barbaris; neminem, qui aut libertatelibertatem K dignus esset aut vellet omnino liber esse, sibi amicum arbitrabatur.arbitrabantur G1

Non ego iam cum huius vita, qua taetrius miserius detestabilius excogitare nihil possum, Platonis aut Archytaearchitae vitamvitae vitam X (vitae del. ς V3) comparabo, doctorum hominum et plane sapientium:

ex eadem urbe humilem homunculum a pulvere et radio excitabo, qui multis annis post fuit, Archimedem. cuius ego quaestor ignoratum ab Syracusanis, cum esse omnino negarent, saeptumseptum X undique et vestitumvestitutum V1 vepribus et dumetis indagavi sepulcrum. tenebam enim quosdam senariolos, quos in eius monumento esse inscriptos acceperam, qui declarabant in summo sepulcro sphaeramspheram X (18 spherae RV sphaere GK) esse positam cum cylindro.

ego autem cum omnia conlustrarem oculis—est enim adad a GRV1 (corr.V3) portas Agragantinasego ducem cum...16 portas gaianas Non.335,24 agragantinas Came rarius agragianas X gaianas (gafanas L 1) Non. agragentinas Sey.(cf. Th.l.l.l.1428) magna frequentia sepulcrorum—, animum adverti columellam non multum e dumis eminentem, in qua inerat sphaerae figura et cylindri. atque ego statim Syracusanis— erant autem principes mecum—dixi me illud ipsum arbitrari esse, quod quaererem. inmissi cuminmissi cum ς V3 inmusicum X (inmuscum K) falcibus multimulti famuli Lattmann milites olim Sey. purgarunt et aperuerunt locum.

quo cum patefactuspatefactum X esset aditus, ad adversama

Etenim, quae pars optuma est in homine, in ea situm esse necesse estin homine...14 necesse est add. G2 in mg. illud, quod quaeris, optumum. quid est autemautem enim H in homine sagaci ac bona mente melius? eius bono fruendum est igitur, si beati esse volumus; bonum autem mentis est virtus; ergo hac beatam vitam contineri necesse est. hinc omnia, quae pulchrapulcra K honesta praeclara sunt, ut supra dixi, sed dicendum idemidẽ

Sed ne verbis solum attingamus ea quaeeaque v. KRV1 volumus ostendere, proponenda quaedam quasi moventia sunt, quae nos magis ad cognitionem intellegentiamque convertant. sumatur enim nobis quidam praestans vir optumisoptumus V artibus, isque animo parumper et cogitationecognitione K fingatur. primum ingenio eximio sit necesse est; tardis enim mentibus virtus non facile comitatur; deindedeinde denique K ad investigandamvestigandam K veritatem studio incitato. ex quo triplex ille animi fetusfetus KR (ę) factus GV existet, unusI II III ad-scribunt G1V1 in cognitione rerum positus et in explicatione naturae, alteraliter K in discriptione expetendarum fugiendarumque rerumfugiendarumque vererumne vivendi GKV (ve exp. et

quo tandem igitur gaudio adfici necesse estest V esset GKCRH est et K1 sapientis animum cum his habitantem pernoctantemque curis! ut, cum totius mundi motus conversionesque perspexerit ut,quod del.Bentl.,pendet a verbis cum — curis (= so daβ). Ciceronem pergere voluisse ut, cum... perspexerit,... ipse se adgnoscat coniunctumque cum divina mente se sentiat, ex quo insatiabili gaudio compleatur cum similitudo verborum v. 9—10 et 436,5—9 tum locus gemellus leg. 1,61 declarant. sideraque viderit innumerabilia caelo inhaerentia cum eius ipsius motu congruere certis infixa sedibus, septem alia suos quaeque tenere cursus multum inter se aut altitudine aut humilitate distantia, quorum vagi motus rata tamen et certa sui cursus spatia definiant—horum nimirum aspectus impulit illos veteres et admonuit, ut plura quaererent; inde estest enim G1 indagatio nata initiorum et tamquam seminum, unde essent omnia orta generata concreta, quaeque cuiusque generis vel inanimiinanimi animi H vel animantisanimantis inanimantis K vel muti vel loquentisloquentes GR1V1 origo, quae vita, qui interitusquae int. GR1V1 quaeque ex alio in aliud vicissitudo atque mutatio, unde terra et quibus librata ponderibus, quibus cavernis maria sustineantur, quasustineantur, qua Dav sustineant. In qua X (sustineantur vel sustineat ς) omnia delata gravitate medium mundi locum semper expetant,expectant qui est idem infimus in rutundo.rotundo KVc?H

haec tractantitractanti ς V3 tractandi X (-i ex -o K1) animo et noctes et dies cogitanticogitandi KV1 cogitanti

Haec ille intuens atque suspicienssuspiciens V sed pic in r. 1 suscipiens K1 vel potius omnis partis orasque circumspiciens quanta rursus animi tranquillitatetranquillitati K humana et citeriora considerat! hinc illa cognitio virtutis existit, efflorescunt genera partesque virtutum, invenitur, quid sit quod natura spectetexpectet G1 expectetur Gr extremum in bonis, quid in malis ultumum,sumatur...436, 20 ultimum H (extrema bis) quo referenda sint officia, quae degendaedegente G1 aetatis ratio deligenda.diligenda X corr. ς quibus etet add.Kc talibus rebus exquisitis hoc vel maxime efficitur, quod hachac ac G1 hic V1 disputatione agimus, ut virtus ad beate vivendum sit se ipsa contenta.

Sequitur tertia, quae per omnis partis sapientiae manat et funditur, quae rem definit,definivit X (dif. K) corr. ς V3 genera dispertit, sequentia adiungit, perfecta concludit, vera et falsa diiudicat, disserendi ratio et scientia. ex qua cum summa utilitas existitextitit K (in 18 corrKc) ad res ponderandas, tum maxumemaxime GKH ingenua delectatio et digna sapientia. Sed haec otii.sed haec otii om. H transeat idem iste sapiens ad rem publicam tuendam. quid eo possit esse praestantius, cum †continericontineri del.Lb. cum temperantia suas adpetitiones contineat (vel queat continere), prudentia fere desiderat Po.cl.p.371, 22 off.3,96.116; 2,77.rep.6,1 (rei publicae rector...sapiens sit et iustus et temperans eqs.) prudentia utilitatem civium cernat, iustitiasequitur...437, 8 iustitia H nihil in suam domum inde derivet,derivet -iv- scr. G2 reliquis utatur tot tam variisque virtutibus? adiunge fructum amicitiarum, in quo doctis positum est cum consilium omnis vitae consentiens et paene conspirans, tum summa iucunditas ee et V1 (ex Vrec) cotidiano cultu atque victu.victu ςV3 victurus GRV1 victus K cf.Th.l.l.IV,1333 Quid haec tandem vita desiderat, quoquo quod GK sit beatior? cui refertae totcui rei refertae etot G cui rei referta etot R cui rei referta et tot V cui rei refertae et tot K corr. Man. tantisque gaudiis Fortuna ipsa cedat necesse est. quodsi gaudere talibus bonis animi, id est virtutibus, beatum est omnesque sapientes is gaudiis perfruuntur, omnis eos beatos esse confiteri necesse est.

Etiamneetiamne -ne eras.in R in cruciatu atque tormentis?

AnEpic.fr.604 tu me in viola putabas aut in rosa dicere? an Epicuro, quiqui G1 quia G2KRV cf.438,19 tantum modo induit personam philosophi et sibi ipse hoc nomen inscripsit, dicere licebit,licebitalt. i in r. V quod quidem, ut habet se res, me tamen plaudente dicit, nullum sapienti esse tempus, etiamsi uratur torqueatur secetur, quin possit exclamare: quam pro nihilo puto! cum praesertim omne malum dolore definiatdefirmat (vel defirniat) V1 bonum voluptate, haec nostra honesta turpia inrideat dicatque nos in vocibusEpic.fr.511 occupatos inanis sonos fundere, neque quicquam ad nos pertinere nisi quod aut leve aut asperum in corpore sentiatur: huic ergo, ut dixi, non multum differenti a iudicio ferarum oblivisci licebit sui et tum fortunam contemnere, cum sit omne et bonum eius et malum in potestate fortunae, tum dicere sese add. G2 beatum in summo cruciatu atque tormentis, cum constituerit non modo summum malum esse dolorem, sed etiam solum?

nec vero illa sibi remedia comparavit ad tolerandumtollerandum X (toll

mala praesentia praeteritae voluptates—sed cum isis his G1KV1 dicat semper beatum esse sapientem, cui dicere hoc, sisi add. G2 sibi constare vellet, non liceret, quidnam faciendum est is qui nihil expetendum, nihil in bonis ducendum, quod honestate careat, existumant?existumant -a- e corr. R1 Me quidem auctoreauctore ex auctoritate Rc etiam Peripatetici veteresque Academici balbuttirebalbuttire GR Non. balbut

sint enim tria genera bonorum, utut aut V iam a laqueis Stoicorum, quibus usum me pluribus quam soleo intellego, recedamus, sint sane illa genera bonorum, dum corporis et et ς om. X externa iaceant humi et tantum modo, quia sumenda sint, appellentur bona, animianimi Jeep (cf.427,14 443,3 458,6;divini ani- mi bona divina sunt caelumque contingunt) autem illaalii K alia GRV illa add. G2 divina longe lateque se pandant caelumque contingant; ut,ut del.Lb.sed cf.p.242,25 ea qui adeptus sit, cur eum beatum modo et non beatissimum etiam dixerim?

Dolorem vero sapiens extimescet? is enim huic maximemaxime huic G1 sententiae repugnat. namnam non V contra mortem nostram atque nostrorum contraque aegritudinem et reliquas animi perturbationes satis esse videmurvidemus K superiorum dierum disputationibus armati et parati; dolor esse videtur acerrumus virtutisvirtutis We. virtuti istis ard. G adversarius; is ardentis faces intentat, is fortitudinem, magnitudinem animi, patientiam se debilitaturum minatur.

huic igitur succumbet virtus, huic beata sapientis et constantis viri vita cedet?caedet RV quam turpe, o dii boni! pueri Spartiatae non ingemescuntingemiscunt K1RcB verberumverberum ex verborum V1G2 dolore laniati. adulescentium gregesreges V1 Lacedaemone vidimus ipsi incredibili contentionecontione X (conditione G1) corr. B1 ς certantis pugnis calcibus unguibus morsu denique, cum exanimarentur prius quam victos se faterentur. quae barbaria India vastior aut agrestior?quae...agrestior? Non.415,11 in ea tamenaut... tamen add. Vc gente primumsqq. cf.Val.Max.3,3,6 ext.2,6,14 ei, qui sapientes habentur, nudi aetatem agunt et Caucasi nives hiemalemque vim perferunt sinesqq. cf.Val.Max.3,3,6 ext.2,6,14 dolore, cumque ad flammam se adplicaverunt,applicaverunt KRV sine gemitu aduruntur.

mulieres vero in India, cum est cuiuscuiuis V3 communis Geel (sed tum plures...nuptae post mortuus legeretur; cf.etiam Se., Jb.d.ph.V.26 p.301) earum vir mortuus, in certamen iudiciumque veniunt, quam plurumum ille dilexerit— plures enim singulis solent esse nuptae—; quae est victrix, ea laeta prosequentibus suis unaunam V1 cum viro in rogum imponitur,ponitur G1 illailia cf.Quint.inst.1,3,2 victaquae Se. non male,cf.Claud.de nupt.Hon.64 (superatae cum...maerore in vita remanent Val.M.) maesta discedit. numquam naturam mos vinceret;vinceret vincit H est enim ea semper invicta; sed nos umbris deliciisdelitiis X (deliciis V, sed ci in r

de hominibus loquor; quid? bestiae non frigus, non famem, non montivagos atque silvestris cursus lustrationesque patiuntur? non pro suosua G1 partu ita propugnant, ut

Sed adhibeat oratio modum et redeat illuc, unde deflexit. dabit, inquam,dabit, dabit, inquam edd. vett. se in tormenta vita beata nec iustitiam temperantiam in primisque fortitudinem, magnitudinem animi, patientiampatientia GRVH prosecuta, cum tortoris os viderit, consistet virtutibusque omnibus sine ullo animi terrore ad cruciatum profectis resistet extra

itaque eam tergiversari non sinentsinent ςVrec Non. sinenti secumque rapient,itaque...6 rapienti Non.41,26 ad quemcumque ipsaeipse X dolorem cruciatumque ducentur. sapientis est enim proprium nihil quod paenitere possitpossit add. G2 facere, nihil invitum, splendide constanter graviter

Stoicorum quidem facilis conclusio est; qui cum finem bonorum esseesse om. H senserint congruerecongruę G1 naturae cumque ea convenienter vivere, cum id sit in sapientissapientis Lb. sapiente situm non officio solum, verum etiametiam om. H potestate, sequatur necesse est, ut, cuius in potestate summum bonum, in eiusdem vita beataita ista V1 sit. ita fit semper vita beata sapientis.

Habes, quae fortissime de beata vita dici putem et, quo modo nunc est, nisi quid tu melius attuleris, etiam verissime.

Melius equidem adferre nihil possum, sed a te impetrarim lubenter, ut, nisi molestum sit,sit est Ha. quoniam te nulla vincula impediunt ulliusullius V3BCorr ς illius X certae disciplinae libasque ex omnibus, quodcumque te maxime specie veritatis movet,—quod paulo antepaulo ante 438,22 Peripateticos veteremque Academiam hortari videbare, ut sine retractatione libere diceredicerent G (corr. 1) RV (corr. rec) auderentaudirent K sapientis esse semper beatissimos, id velim audire, quem ad modum his putes consentaneum esse id dicere. multamulti K1 enim a te contra istam sententiam dicta sunt et Stoicorum ratione conclusa.

Utamur igitur libertate, qua nobis solis in philosophia licet uti, quorum oratio nihil ipsa iudicat, sed habetur in omnis partis, ut ab aliis possit ipsa per sese nullius auctoritate adiuncta iudicari.utamur...8 iudicari Et quoniam videris hoc velle, ut, quaecumque dissentientium philosophorum sententia sit de finibus, tamen virtusvirtutis G satis habeat ad vitam beatam praesidii, quod quidem Carneademcarneadem -m in r. V2 disputare solitum accepimus; sed is ut contra Stoicos, quos studiosissime semper refellebat et contra quorum disciplinam ingenium eius exarserat;exasserat GRV nos illud quidemquidem illud We.(sed opponitur v.18: unam eqs.) cum pace agemus—si enim Stoici finis bonorum recte posiverunt,possiverunt X (si exp.Vrec) posuerunt H confecta res est: necessenecesse scr.in rV2 est semperest et est semper om. V1 (alt. est add. Vrec semper V2) bea-

tum esse sapientem—, sed quaeramus unam quamque reliquorum sententiam, si fieri potest, ut hoc praeclarum quasi decretum beatae vitae possit omnium sententiis et disciplinis convenire.

Sunt autem haec de finibus, ut opinor, retentae defensaequedefensaque K1 sententiae: primum simplices quattuor, nihil bonum nisi honestum, ut Stoici, nihil bonum nisi voluptatem, ut Epicurus,epicur

haec igitur simplicia, illa mixta: tria genera bonorum, maxuma animi, secunda corporis, externa tertia,si...443, 4 tertia ut Peripatetici nec multo veteres Academiciachademicis V1 secus; voluptatem cum honestate Dinomachus et Callipho copulavit, indolentiam autem honestati Peripateticus Diodorusdodorus K1 adiunxit. haechae GRVrec H sunt sententiae, quae stabilitatis aliquid habeant;hae sunt...8 habeant nam Aristonisarrystonis G Pyrrhonis Erillipyrroni ferilli GRV1 (s ex f V1) pyrroniserilli K (

nam ut quaestuosa mercatura, fructuosa aratioaratio ς ratio X dicitur, non si altera semper omniomni (priore loco) cod. Ursini omnis damno, altera omni tempestatis calamitate semper vacat, sed si multo maiore ex parte exstatexstatςin r.V1 extat KG in utraque felicitas,felicitatis K1 sic vita non solum si undique referta bonis est, sed si multo maiore et graviore ex parte bona propendent, beata recte dici potest.

sequetur igitur horumhorum ς honorum X ratione vel ad supplicium beata vita virtutem cumque ea descendet in taurum Aristotele Xenocrate Speusippo Polemone auctoribus nec eam minis blandimentisveminis blandimentisve Po. (minisaut blandimentis Bentl.) minimis blandimentis ς minis blandimentis Kl.(sed asyndeton hic locum non habet,cum aut minis aut bl.vita corrumpatur), nimiis blandimentis Se. corrupta deseret. Eadem Calliphontiscallipontis V callifontis G erit Diodoriquediodorisque X (ex diodolorisque Kc) sententia, quorum uterque honestatem sic complectitur, ut omnia, quae sine ea sint, longe etdel. We. retro ponenda censeat. Reliqui habere se videntur angustius, enatant tamen, Epicurus Hieronymus et si qui sunt qui desertum illum Carneadeum finem ilium Carneadeum finem Po.cf.fin.4,49 (2, 42) ilium Carneadeum X (ilium Carneadem ς Vrec)illud Carneadeum Ba. curent defendere; nemo est enim eorum quin bonorumnemo est enim qui eorum bonorum X nemo est enim qui in eorum bonorum Non. (in om.B A)corr.Ern.sec.Lamb.et Dav. animum putet esse iudicem eumque condocefaciat, ut ea, quae bonabona add.G2 malave videantur, possit contemnere.nemo...12 contemnere Non. 82,20

nam quae tibi Epicuriquae...Epicuri ς quod...Epicurus X (epyc.G 8.13 ut saepe) videtur, eadem erit Hieronymi et Carneadis causa et hercule omnium reliquorum. quis enim parum est contra mortemmorem V1 aut dolorem paratus?

Ordiamurordinamur X (corr.Vrec) ab eo, si placet, quem mollem, quem voluptarium dicimus. quid? is tibi mortemne videtur autaut ς (Vind.)an X dolorem timere, qui eum diem, quo moritur, beatum appellatEpic.fr.122 maxumisque doloribus adfectusaffectus KR eos ipsos inventorum suorum memoria et recordatione confutat?confutat?signum interrogandi vulgo non hic sed post timere (v.19) ponunt. nec haec sic agit, ut ex tempore quasi effuttireeffuttire GKR effutire V (Kc in mg.) Non. videatur.nec...videatur Non.103,21 de morte enim itaita ς ista X (cf. 441, 19) Epic. sent. sel.2 sentit, ut dissoluto animante sensum extinctum putet, quod autem sensu careat, nihil ad nos id iudicet pertinere. item in in add. Se.de ς om. X dolore certa habet quae sequatur, cuiuscuius Bentl. (cf. fin. 1,40) quorum magnitudinem brevitate consolatur, longinquitatem levitate.levitate ς lenitate (laen.KR)X

qui tandem isti grandiloqui contra haec duo, quaehaec post quae iterum hab. V maxime angunt,qui...5 angunt Non.115,26 agunt V1 melius se habent quam Epicurus?epicu...rus epicuru.s R

An ad cetera, quae mala putantur, non et Epicurusepicu...rus epicuru.s R et reliqui philosophi satis parati videntur? quis non paupertatem extimescit? neque tamen quisquam philosophorum. hicEpic.fr.472 vero ipse quam parvo est contentus! nemo de tenui victu plura dixit. etenim, quae res pecuniae cupiditatem adferunt, ut amori, ut ambitioni, ut cotidianis sumptibus copiae suppetant, cum procul ab his omnibus rebus absit, cur pecuniam magnopere desideret vel potius curcur om. V curet omnino?

an Scythes Anacharsiscythes anacahrsis G potuit pro nihilo pecuniam ducere, nostrates philosophi facere non poterunt?poterunt ςV3 potuerunt X illius epistula fertur his verbis: AnacharsisAnach. epist. 5 Hannoni salutem. Mihi amictui est Scythicum tegimen, calciamentum solorum callum, cubile terra, pulpamentumpulpamentum ςV3 palpamentum X fames, lacte caseo carne vescor. quare ut adad et quietum me licet venias. munera autem ista, quibus eses add. G1 delectatus, vel civibus tuis vel diis inmortalibusimm. GR dona. omnes fere philosophi omnium disciplinarum, nisi quos a recta ratione natura vitiosa detorsisset, eodem hoc animo esse potuerunt.

Socrates, in pompa cum magna vis auri argentique ferretur,ferretur in mg.add.G2 ut v. quam multa non desidero! inquit. Xenocrates,sqq. cf. Val. Max. 4,3 ext. 3 cum legati ab Alexandro quinquaginta ei talenta attulissent, quae erat pecunia temporibus illis, Athenis praesertim, maxuma, abduxit legatoslegata K ad cenam in Academiam; is apposuit tantum, quod satis esset,esset est et K1 nullo apparatu. cum postridie rogarent eum, cui numerari iuberet,luberet G quid? vos hesterna inquit cenula non intellexistisintellexisti KR1 me pecunia non egere? quosquos ςR2V3 quod X cum tristioris vidisset, triginta minas accepit, ne aspernari regis liberalitatem videretur.

at vero Diogenes liberius, ut Cynicus, Alexandro roganti, ut diceret, si quidquid ex quis V3 opus esset, nunc quidem paululum inquit a sole. offecerat videlicet apricanti. et hic quidem disputaredisputari KR1 solebat, quanto regem Persarum vita fortunaquefortuneque V1 superaret; sibi nihil deesse, illi nihil satis umquam fore; se eius voluptates non desiderare, quibus numquam satiari ille posset, suas eum consequi nullo modo posse.

Vides,fr. 456 credo, ut Epicurus cupiditatum genera diviserit, non nimis fortasse subtiliter, utiliter tamen:tamen, asserens p. H

partim esse naturales et necessarias, partimpartlm esse ... 18 et in r., non necessarias partim in mg. Vc partim naturales et non necessarias om. K naturales et non necessarias, partim neutrum; necessarias satiari posse paene nihilo; divitias enim naturae esse parabiles; secundum autem genus cupiditatum nec adad a K potiendum difficile esse censet necnec ne G vero ad carendum; tertias,tertia H quod essent planeplena K1 inanes neque necessitatem modo, sed nene om. H naturam quidem attingerent, funditus eiciendas putavit.Epicurus...24 putavit H

hochęc V1 locohodoco K1 multa ab Epicureisfr. 440 disputantur, eaequeeaque V1 voluptates singillatim extenuantur, quarum genera non contemnunt, non add. Bentl. (non ante contemnunt del. Mdv. ad fin. 1, 45). agitur de volup- tatibus quae natura adpetuntur, non difficiles tamen ad caren- dum sunt (cf. v. 447, 5 cum 446,21). de copia voluptatum cf. Hort. fr. 74 Aug. civ. 19,14 al. (non valet idem atque copia facilis) quaerunt tamen copiam. nam et obscenas voluptates,et obscenas voluptatesrespondet v. 24 victum eqs. (in §§ 95. 6 Cic. longius evehitur) de quibus multa ab illis habetur oratio,una et obscenas ... 2 habet oratio Non. 357, 11 facilis communis in medio sitas esse dicunt, easque si natura requirat, non genere autgenere aut generavit V1 loco aut ordine, sed forma aetate figura metiendasmentiendas V1 putant, ab isque-que -qui V1 quae K abstinere minime esse difficile, si aut valetudovalitudo aut officium aut fama postulet, omninoque genus hoc voluptatum optabile esse, si non obsit, prodesse numquam.

Totumquefr. 439 hoc de voluptate sic ille praecipit, ut voluptatem ipsam per se, quia voluptas sit, semper optandam et et add. ς cf. p. 423, 4 de orat. 1, 231 al. (asyndeton ipsum tolerari potest cf. exsibilatur exploditur parad. 26) expetendam putet, eademque ratione dolorem ob id ipsum, quia dolor sit, semper esse fugiendum; itaque hac usurum compensationeconpensatione K sapientem, ut etut et ς ut om. X et om. voluptatem fugiat, si eaeam maiorem dolorem effectura sit, et dolorem suscipiat maiorem efficientem voluptatem; omniaque iucunda,iocunda GR1 (

quocirca corpus gaudere tam diu, dum praesentem sentiret voluptatem, animum et praesentem percipere pariter cum corpore et prospicere venientem nec praeteritam praeterfluere sinere. ita perpetuas et contextascontestas ex contentas Kc voluptates in sapiente fore semper, cum expectatioexpectatione G1 speratarum voluptatum cum cum add. Lb. perceptarum memoria iungeretur.

AtqueEpic. fr. 459 his similia ad victum etiam transferuntur, extenuaturque magnificentia et sumptus epularum, quod parvo cultu natura contenta sit. etenim quis hoc non videt, desideriis omnia ista condiri?etenim ... 27 condiri H Darius in fuga cum aquam turbidam et cadaveribus inquinatam bibisset, negavit umquam se bibisse iucundius. numquam videlicet sitienssitiens ex sentiens R1 biberat. nec esuriens Ptolomaeusptolomeus GRV (pth.) ptolom

quid? victum Lacedaemoniorum in philitiisphiliciis K philitus V nonne videmus? ubi cum tyrannus cenavisset Dionysius,dionisius X (dyon. R) negavit se iure illo nigro, quod cenae caput erat,caput erat capuerat X (corr. V3) delectatum. tum is qui illa coxerat:delectatum ... coxerat add. Vrec mg. minime mirum; condimenta enim defuerunt. quae tandem? inquit ille. labor in venatu, sudor,sodor GR1V cursus ad Eurotam,ad eurotam Bentl. ab eurota fames, sitis. his enim rebus Lacedaemoniorum epulaeaepulae X (ut singuli codd. saepe) condiuntur. atque hoc non ex hominum more solum, sed etiam ex bestiis intellegi potest, quae, ut quicquid obiectum est, quod modoquod modo R2V2 quomodo a natura non sit alienum, eo contentae non quaerunt amplius.

civitates quaedam universae more doctae parsimonia delectantur, ut de Lacedaemoniis paulo ante diximus. PersarumCyrup. 1,2,8 a Xenophonte victus exponitur, quos negat ad panem adhibere quicquam praeter nasturcium.quos... 23 nasturcium Non. 550, 21 quamquam,Epic. fr. 459 si quaedam etiam suaviora natura desideret, quam multa ex terra arboribusque gignuntur cum copia facili, tum suavitate praestanti!praestantia ς corr. Lb. (facilia ... praestantia Bentl.) adde siccitatem, quae consequitur hanc continentiam in victu, adde integritatem valetudinis;valitudinis K confer sudantis ructantis refertos epulis tamquam opimos boves:

tum intelleges, qui voluptatem maxime sequantur, eos minime consequi, iucunditatemque victus esse in desiderio, non in satietate.Persarum ... 449, 6 satietate H Timotheum, clarum hominem Athenis et principem civitatis, ferunt, cum cenavisset apud Platonem eoque convivio admodum delectatus esset vidissetquevidisseque V eum postridie,posttridie GRV dixisse: vestrae quidemvestreae quidem G vestrae equidem KRV cf. Hand Turs. 2,422 cenae non solum in praesentia, sed etiam postero die iucundae sunt. quid quodqui quod X (corr. R2 ς) ne mente quidem recte uti possumus multo cibo et potione completi? est praeclara epistulaepistola KR1 (ex -ula) V PlatonisPlato ep. 7 p.326 b ad Dionis propinquos, in qua scriptum est his fere verbis: quo cum venissem, vita illa beata, quae ferebatur,beataque fer. X plena Italicarum Syracusiarumquesyracusyriarumquae G1 mensarum,mensuram G nullo modo mihi placuit, bis in die saturum fieri nec umquam pernoctare solum ceteraque, quaequae ex qua R2 comitantur huic vitae, in qua sapiens nemo efficietur umquam, moderatus vero multo minus. quae enim natura tam mirabiliter temperari potest?

quo modo igitur iucunda vita potest esse, a qua absit prudentia,pruden

Cur igitur divitiae desiderentur, aut ubi paupertas beatos esse non sinit? signis, credo, tabulis studes.studes Sey. ludis (et ante tabulis add. We. sed cf. parad. 49. Verr. 5, 132. Phil. 2, 109) si quis est qui his delectetur,delectetur ex -atur G1 nonne melius tenues homines fruuntur quam illi qui is abundant?cur... 7 habundant habundant GRcH est enim earum rerum omnium in nostrain post nostra add. ς post omnium Wo. nostrae G1 urbe summa in publico copia. quae qui privatimprivati ς corr. Lb. habent, necnec add. V1 tam multa et raro vident, cum in sua rura venerunt; quos tamen pungit aliquid, cum, illa unde habeant, recordantur. dies deficiat,deficiet KRH si velim paupertatis causam defendere. aperta enim res est, et cotidiecottidie K nos ipsa natura admonet, quam paucis, quam parvispravis V1 rebus egeat, quam vilibus.

NumEpic. fr. 586 igitur ignobilitas aut humilitas aut etiam popularis offensio sapientem beatum esse prohibebit?

vide ne plus commendatio in vulgus et haec, quae expetitur, gloria molestiae habeat quam voluptatis.dies... 18 voluptatis leviculus sane noster Demosthenes,demostenes X (in 21 KR) qui illo susurro delectari se dicebat aquamaquam ςV3 quam X ferentis mulierculae, ut mos in Graecia est, insusurrantisque alteri: hic est ille Demosthenes. quid hoc levius? atat aut KV1 quantus orator! sed apud alios loqui videlicet didicerat, non multum ipse secum.

intellegendum est igitur nec gloriam popularem ipsam per sese expetendam nec ignobilitatem extimescendam. veni Athenas Democr. B 116 inquit Democritus neque me quisquam ibiibi quisquam H adgnovit. agnovit GR2H constantem hominem et gravem, qui glorieturgloriatur ex -etur H a gloria se afuisse!affuisse abfuisse R2V3 an tibicines ique, quiqui om. V fidibus utuntur, suo, non multitudinis arbitrio cantus numerosque moderantur, vir sapiens multo arte maiore praedituspraedictus V1 non quidnunquid R2 verissimum sit,sit om. V sed quid velit vulgus, exquiret? an quicquam stultius quam, quos singulos sicut operarios barbarosque contemnas, eos aliquid putare esse universos?intellegendum 451, 7 universos H ille vero nostras ambitiones levitatesque contemnet honoresque populi etiam ultro delatos repudiabit; nos autem eos nescimus, ante quam paenitere coepit, contemnere. est apud HeraclitumHeracl. B 121 physicum de principe Ephesiorum Hermodoro;heremodoro G1

universos ait Ephesios esse morte multandos, quod, cum civitate expellerent Hermodorum, ita locuti sint:sint ex sunt G1 nemo de nobis unus excellat; sin quis extiterit, alio in loco et apud alios sit. an hoc non ita fit omni in populo? nonne omnem exsuperantiam virtutis oderunt? quid? Aristides—malo enim Graecorum quam nostra proferre—nonne ob eam causam expulsus est patria, quod praeter modum iustus esset? quantis igitur molestiis vacant, qui nihil omnino cum populo contrahunt! quid est enim dulcius otio litterato?litterato ex literato G2? is dico litteris, quibus infinitatem rerum atque naturae et in hoc ipso mundo caelum terras maria cognoscimus.infinitatem ... 24 cognoscimus Non. 122, 21

Contempto igitur honore, contempta etiam pecunia quid relinquitur quod extimescendum sit?contempto . .. 26 sit in mg. G eodem atramento, sed fort. 2

exilium, credo, quod in maxumis malis ducitur. id si propter alienam et offensam populi voluntatem malum est, quam sit ea contemnenda, sicut a paulosicut a paulo RV1 sicut a

'atad V1 multantur bonisboni V1 exules'. quid tum? parumne multa de tolerandatolleranda GR1V paupertate dicuntur? iam vero exilium, si rerum naturam, non ignominiam nominis quaerimus, quantum tandem atansum dem a Dav. damna X (damna a V3) perpetua peregrinatione differt? in qua aetates suas philosophi nobilissimi consumpserunt,contempserunt K1 Xenocrates Crantor Arcesilasarchesilas X Lacydes Aristoteles Theophrastus Zeno Cleanthes Chrysippus Antipater Carneades Clitomachus Philo Antiochus Panaetius Posidonius,carneades philo antiochus possidonius G1R1V1, post carneades add. panetius clitomachus Rc, panetius (paneatius Vc) clitomachus carneades G1Vc carneades panetius clitomachus philo (philoa H) antiochus possidonius KH. verum or- dinem rest. He. innumerabiles alii, qui semel egressi numquam domum reverterunt. at enimenim add. G2(?) sinesine si K ignominia. an potest exilium ignominia add. We. adficere sapientem? de sapiente enim haec omnisomnis oratio commiseratio H oratio est, cui iure idid add. G1 accidereaccidere ςVre 3 accipere X non possit; nam iure exulantemexultantem V consolari non oportet.

postremo ad omnis casus facillima ratio est eorum,eorum add. Rc qui adquia ad V1 voluptatem ea referunt quae secuntur in vita, ut, quocumque haec loco suppeditetur, ibi beate queantquaeant GKV vivere. itaque ad omnem rationem Teucri vox accommodari potest: Patria est, ubicumque est bene. Trag. inc. 92 Socrates quidem cum rogaretur, cuiatem se esse diceret, mundanum inquit;Socrates ... 24 inquit Non. 93, 6 totius enim mundi se incolam et civem arbitrabatur.nonne ... 453, 1 arbitrabatur (sine 17 malo ... 18 proferre) H quid?qui

qui enim beatior Epicurus, quod in patria vivebat, quam, quod Athenis, Metrodorus? autaut ςV3 ut X Plato Xenocratem vincebat aut Polemo Arcesilam, quo esset beatior? quanti vero istaisti

Iam vero motus animi, sollicitudines aegritudinesqueEpic. fr. 599 aegritudines] hinc incipiunt codicis V fol. 96. 97, ubi multa iam s. XV non iam legi poterant (nonnulla suppl. Vrec). Ciceronis verba iterum descripsit Vb (saec. XV). cf. praef. -que add. G1 oblivione leniuntur traductis animis ad voluptatem. non sine causa igitur Epicurus ausus est dicere semper in pluribus bonis esse sapientem, quia semper sit in voluptatibus. ex quo effici putat ille, quod quaerimus, ut sapiens semper beatus sit.

'etiamne, si sensibus carebit oculorum, si aurium?'aurum K etiam; nam ista ipsa contemnit. primum enim horribilis ista caecitas quibus tandem caret voluptatibus? cum quidam etiam disputentdisputarent H disputent ex -em] G1 ceteras voluptates in ipsis habitare sensibus, quae autem aspectu percipiantur, ea non versarinon versari V3 et b ut X conversari V1 in oculorum ulla iucunditate,iocunditate HVb ut ea, quae gustemusgestemus V1 olfaciamus tractemus audiamus, in ea ipsa, ubi sentimus, parte versentur. in oculis tale nilnihil tale Hς fit; animus accipit, quae videmus. animo autem multis modis variisque delectaridilectari GV1 licet, etiamsi non adhibeatur aspectus. loquor enim de docto homine et erudito, cui vivere est cogitare. sapientis autem cogitatio non ferme ad investigandum adhibet oculos advocatos.

etenimetenim est enim V1 si nox non adimit vitam beatam, cur dies nocti similis adimat?iam ... 454, 5 adimat H nam illud Antipatri Cyrenaici est quidemid quidem Sey. (sed cf. exempla ap. Kühner-Stegmann II, 118, 8. absurda sent. in v. 7 nominativus est). paulo obscenius, sedsed si V non absurda sententia est; cuius caecitatem cum mulierculae lamentarentur, quid agitis? inquit, an vobis nullaulla KR videtur voluptas esse nocturna? Appium quidem veterem illum, qui caecus annos multosmultos annos KVb fuit, et ex magistratibus et ex rebus gestis intellegimus in illo suo casucasu add. Kc nec privato nec publico muneri defuisse. C. DrusiG. Drusi ς V b Gatrusi GRV Gratusi KH domum compleri a consultoribus solitam accepimus; cum, quorum res esset, sua ipsi non videbant, caecum adhibebant ducem.Appium ... 15 ducem pueris nobis Cn. AufidiusGN. autfidius X (G.N. G) Gn. Aufifidius ςVb praetorius et in senatu sententiam dicebat nec amicis deliberantibus deerat et Graecam scribebat historiam et videbat in litteris.

Diodotus Stoicus caecus multos annos nostrae domidomi

DemocritusDem. A 22 luminibus amissis alba scilicet discernere et atra non poterat, at vero bona mala, aequaaqua V1 iniqua, honesta turpia, utilia inutilia, magna parva poterat, et sinesi X si

aut, ni ita se res haberet, Anaxagoras aut hic ipse Democritus agros et patrimonia sua reliquissent,relinquissent GR1H huic discendidicendi V quaerendique divinaedivina V1 delectationi toto se animo dedissent? itaque augurem Tiresiam, quem sapientem fingunt poëtae, numquam inducunt deplorantem caecitatem suam; at vero Polyphemum Homerus cum inmanem ferumque finxisset,finxisset (H?)FςR e corr. Vb fixisset X cum ariete etiam conloquentem facit eiusque laudare fortunas, quod, quaquod qua quodq; V1 vellet, ingredi posset et, quaequaec corr. B1 ς quem (quẽ) XF vellet, attingere.attingeret XF corr. ς (de mendo cf. 455, 1; 429, 8 al.) attingere. et recte Lb. recte hic quidem; nihilo enim erat ipse Cyclops quam aries ille prudentior.prudentior ille Vb prudentior postea add. R1

In surditate vero quidnam est mali? erat surdastersudaster GRV1 (corr. 1) M. Crassus,in ...7 Crassus Non. 176, 22 erat... Crassus Prisc. GL. 2.114,16 sed aliud molestius, quod male audiebat, etiamsi, ut mihi videbatur, iniuria. EpicureiEpicurei ς (etiam F) del. (vel operarii subst.) Dav. nostri Graece fere nesciunt nec Graeci Latine. ergo hihic V in illorum et illi in horum sermone surdi, omnesque itemitem Urb. 323 (s. XV) Man. id X om. Fς nos in isis his X eis F linguis quas non intellegimus, quae sunt innumerabiles, surdi profecto sumus. atat FH(?)BR e corr. vocem citharoedicitaroedi GV citharędi KH (e) non audiunt.aut X nene nec K stridorem quidem serrae,serrae Fς fere X tum cum acuitur, aut grunditum,grunditum X Non. grunnitum FR2Vb cum iugulatur, suisaut... 15 suis Non. 114,26 nec, cum quiescere volunt, fremitum murmurantis maris; et si cantus eos forte delectant, primum cogitare debent, ante quam hi sint inventi, multos beate vixisse sapientes, deinde multo maiorem percipi posse legendis his quam audiendis voluptatem.

tum, utut om. Hς paulo ante caecos ad aurium traducebamus voluptatem, sic licetsic licet scilicet H surdos ad oculorum. etenim, quiqui Fς quae X secum loqui poterit, sermonem alterius non requiret.Democritus ... 456, 23 requiret H

CongeranturEpic. fr. 499 congregantur V in unum omnia, ut idem oculis et auribus captus sit, prematur etiam doloribus acerrumis corporis. qui primum per se ipsi plerumque conficiuntperficiunt K hominem; sin forte longinquitate producti vehementius tamen torquent, quam ut causa sit cur ferantur, quid est tandem, dii boni, quod laboremus? portus enim praesto est, quoniam mors †ibidem est, aeternummors ubi est, ibidem est aet. Vahlen, Opp. 2, 353, sed desiderantur quae verbis per se ipsi conficiunt opponantur velut mors, ubi libitum est, adest, aet. vel sim. (cf. de re Plut. π. εὐθ. 475 F Sen. epist. 12, 10 al. ac de forma nat. deor. 1, 108: quid, quod simulac mihi collibitum est, praesto est imago?) quoniam — est male del. Bentl. ibidem del. Tr. verba tradita def. Se., Jb. d. ph. V. 26 p. 302 nihil sentiendi receptaculum.

Theodorussq. Val. Max. 6,2 ext. 3 Lysimacho mortem minitanti magnum vero inquit effecisti, si cantharidiscantaridi sumi c. V cant

Quodsi is philosophis,his philosophis XF ii (vel hi) philosophi corr. ςVb vulgo; sed anacoluthon (C. pergere volebat: semper beatus videtur sapiens cf. p. 418,23) tolerari potest, si v. 458,3 si i (et X id ut vid. F ei We.) scribitur. quorum ea sententia est, ut virtus per se ipsa nihil valeat, omneque,omnesque XF ut v. omneque ς quod honestum nos et laudabile esse dicamus,dicimus ς id illi cassumcassum ex casus G1 casum V quiddam et inaniinanis F vocis sono decoratum esse dicant,— si isi i cf. ad p. 457,21 tamen semper beatum censent esse sapientem, quid tandem a Socrate et Platone profectisperfectis KRH (in V legi non potest) philosophis faciendum videtur?uidetur Vb (ui solum nunc in V dispicitur) vides XF iudicas Sey. quorum alii tantam praestantiam in bonis animi esse dicunt, ut ab isis his X iis F corporis et externa obruantur,obruantur F cf. p. 314, 22 fin. 5,91 observant X (observan in V dispicitur observent R2) obscurentur ς (observatur pro obruatur Gr. p. 358, 1) alii autem haec nene nec K bona quidem ducunt, in animo reponunt omnia.haud...458, 8 omnia H

quorum controversiam solebat tamquam honorarius arbiter iudicare Carneades. nam cum, quaecumquenam quaecumque..mque cum V (initium non dispicitur) bona Peripateticis, eadem Stoicis commoda viderentur neque tamen Peripatetici plus tribuerent divitiis bonae valetudini ceteris rebus generis eiusdem quam Stoici, cum ea re, non verbis ponderarentur, causam esse dissidendidissidendi ς desiderandi X negabat. quare hunc locum ceterarum disciplinarum philosophi quem ad modum optinere possint, ipsi viderint; mihi tamen gratum est, quod de sapientiumsapientiam G1 (corr. 1) V perpetuapertua R1 benebene bona V vivendi facultate dignum quiddamquiddam ςVb quidam X philosophorum voce profitentur.

Sed quoniam mane est eundum, has quinque dierum disputationes memoria comprehendamus.conpreh. KV equidem me etiam conscripturum arbitror—ubi enim melius utimelius uti G1 in mg. possumus hoc, cuicuimodicui'cui'modi R (sed''2 ) est, otio?—, ad Brutumque nostrum hos libros alteros quinquelibros hos K hos libros quemadmodum quinque de finibus alteros Vb mittemus, a quo non modo inpulsi sumus ad philosophiaephilosophiae Non. utroque loco philosophas X (philosophicas R2Vb) scriptiones,inpulsi 459, 1 scriptiones Non. 174,20, eadem usque ad 459,1 lacessiti 134,2 verum etiam lacessiti. in quo quantum ceteris profuturi simus,simus Beroaldus sumus non facile dixerim,dixerim GV dixeri