Turnus ut infractos adverso Marte Latinosdefecisse videt, sua nunc promissa reposci,se signari oculis, ultro implacabilis ardetattollitque animos. Poenorum qualis in arvissaucius ille gravi venantum vulnere pectustum demum movet arma leo gaudetque comantisexcutiens cervice toros fixumque latronisinpavidus frangit telum et fremit ore cruento:haud secus adcenso gliscit violentia Turno.Tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit:“Nulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractentignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent.Congredior, fer sacra, pater, et concipe foedus.Aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam,desertorem Asiae (sedeant spectentque Latini),et solus ferro crimen commune refellam,aut habeat victos, cedat Lavinia coniunx.”Olli sedato respondit corde Latinus:“O praestans animi iuvenis, quantum ipse ferocivirtute exsuperas, tanto me impensius aequum estconsulere atque omnis metuentem expendere casus.Sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida captamulta manu, nec non aurumque animusque Latino est;sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus arvis,nec genus indecores. Sine me haec haud mollia fatusublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri.Me natam nulli veterum sociare procorumfas erat, idque omnes divique hominesque canebant.Victus amore tui, cognato sanguine victusconiugis et maestae lacrumis, vincla omnia rupi:promissam eripui genero, arma impia sumpsi.Ex illo qui me casus, quae, Turne, sequanturbella, vides, quantos primus patiare labores.Bis magna victi pugna vix urbe tuemurspes Italas; recalent nostro Thybrina fluentasanguine adhuc campique ingentes ossibus albent.Quo referor totiens? Quae mentem insania mutat?Si Turno exstincto socios sum adscire paratus,cur non incolumi potius certamina tollo?Quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicetItalia, ad mortem si te—Fors dicta refutet!—prodiderim, natam et conubia nostra petentem?Respice res bello varias; miserere parentislongaevi, quem nunc maestum patria Ardea longedividit.” Haudquaquam dictis violentia Turniflectitur: exsuperat magis aegrescitque medendo.Ut primum fari potuit, sic institit ore:”Quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro medeponas letumque sinas pro laude pacisci:et nos tela, pater, ferrumque haud debile dextraspargimus; et nostro sequitur de volnere sanguis.longe illi dea mater erit, quae nube fugacemfeminea tegat et vanis sese occulat umbris.”At regina, nova pugnae conterrita sorte,flebat et ardentem generum monitura tenebat:“Turne, per has ego te lacrimas, per siquis Amataetangit honos animum (spes tu nunc una, senectaetu requies miserae, decus imperiumque Latinite penes, in te omnis domus inclinata recumbit).unum oro: desiste manum committere Teucris.Qui te cumque manent isto certamine casus,et me, Turne, manent: simul haec invisa relinquamlumina nec generum Aenean captiva videbo.”Accepit vocem lacrimis Lavinia matrisflagrantis perfusa genas, quoi plurimus ignemsubiecit rubor et calefacta per ora cucurrit.Indum sanguineo veluti violaverit ostrosiquis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multaalba rosa: talis virgo dabat ore colores.Illum turbat amor, figitque in virgine voltus:ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam.“Ne, quaeso, ne me lacrimis neve omine tantoprosequere in duri certamina Martis euntem,O mater; neque enim Turno mora libera mortis.Nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyrannohaud placitura refer: cum primum crastina caelopuniceis invecta rotis Aurora rubebit,non Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescantet Rutuli; nostro dirimamus sanguine bellum,illo quaeratur coniunx Lavinia campo.”Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit.poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis,Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia,qui candore nives anteirent, cursibus auras.Circumstant properi aurigae manibusque lacessuntpectora plausa cavis et colla comantia pectunt.Ipse dehinc auro squalentem alboque orichalcocircumdat loricam umeris; simul aptat habendoensemque clipeumque et rubrae cornua cristae.ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parentifecerat et Stygia candentem tinxerat unda.Exin quae mediis ingenti adnixa columnaeaedibus adstabat, validam vi corripit hastam,Actoris Aurunci spolium, quassatque trementemvociferans: “Nunc, O numquam frustrata vocatushasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actorte Turni nunc dextra gerit. Da sternere corpusloricamque manu valida lacerare revulsamsemiviri Phrygis et foedare in pulvere crinisvibratos calido ferro murraque madentis.”His agitur furiis; totoque ardentis ab orescintillae absistunt, oculis micat acribus ignis:mugitus veluti cum prima in proelia taurusterrificos ciet atque irasci in cornua temptat,arboris obnixus trunco, ventosque lacessitictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena.Nec minus interea maternis saevos in armisAeneas acuit Martem et se suscitat ira,oblato gaudens componi foedere bellum,tum socios maestique metum solatur Iuli,fata docens, regique iubet responsa Latinocerta referre viros et pacis dicere leges.Postera vix summos spargebat lumine montisorta dies, cum primum alto se gurgite tolluntsolis equi lucemque elatis naribus efflant:campum ad certamen magnae sub moenibus urbisdimensi Rutulique viri Teucrique parabantin medioque focos et dis communibus arasgramineas. Alii fontemque ignemque ferebant,velati limo et verbena tempora vincti.Procedit legio Ausonidum, pilataque plenisagmina se fundunt portis. Hinc Troïus omnisTyrrhenusque ruit variis exercitus armis,haud secus instructi ferro, quam si aspera Martispugna vocet; nec non mediis in milibus ipsiductores auro volitant ostroque decori,et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilaset Messapus equum domitor, Neptunia proles.Utque dato signo spatia in sua quisque recessit,defigunt tellure hastas et scuta reclinant.Tum studio effusae matres et volgus inermuminvalidique senes turris ac tecta domorumobsedere, alii portis sublimibus adstant.At Iuno e summo, qui nunc Albanus habetur,tum neque nomen erat nec honos aut gloria monti,prospiciens tumulo campum aspectabat et ambasLaurentum Troumque acies urbemque Latini.Extemplo Turni sic est adfata sororemdiva deam, stagnis quae fluminibusque sonorispraesidet (hunc illi rex aetheris altus honoremIuppiter erepta pro virginitate sacravit):“Nympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro,scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinaemagnanimi Iovis ingratum ascendere cubile,praetulerim caelique lubens in parte locarim:disce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem.Qua visa est Fortuna pati Parcaeque sinebantcedere res Latio, Turnum et tua moenia texi:nunc iuvenem imparibus video concurrere fatis,Parcarumque dies et vis inimica propinquat.Non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum.Tu pro germano siquid praesentius audes,perge: decet. Forsan miseros meliora sequentur.”Vix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profuditterque quaterque manu pectus percussit honestum.“Non lacrumis hoc tempus,” ait Saturnia Iuno:“Adcelera et fratrem, siquis modus, eripe morti,aut tu bella cie conceptumque excute foedus:auctor ego audendi.” Sic exhortata reliquitincertam et tristi turbatam volnere mentis.Interea reges, ingenti mole Latinusquadriiugo vehitur curru, cui tempora circumaurati bis sex radii fulgentia cingunt,Solis avi specimen; bigis it Turnus in albis,bina manu lato crispans hastilia ferro;hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo,sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis,et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae,procedunt castris, puraque in veste sacerdossaetigeri fetum suis intonsamque bidentemadtulit admovitque pecus flagrantibus aris.Illi ad surgentem conversi lumina solemdant fruges manibus salsas et tempora ferrosumma notant pecudum paterisque altaria libant.Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur:“Esto nunc Sol testis et haec mihi Terra vocanti,quam propter tantos potui perferre labores,et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx,iam melior, iam, diva, precor, tuque inclute Mavors,cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques;fontisque fluviosque voco, quaeque aetheris altireligio et quae caeruleo sunt numina ponto:cesserit Ausonio si fors victoria Turno,convenit Evandri victos discedere ad urbem,cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebellesAeneadae referent ferrove haec regna lacessent,sin nostrum adnuerit nobis Victoria Martem(ut potius reor et potius di numine firment),non ego nec Teucris Italos parere iubebonec mihi regna peto: paribus se legibus ambaeinvictae gentes aeterna in foedera mittant.Sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto,imperium sollemne socer; mihi moenia Teucriconstituent, urbique dabit Lavinia nomen.”Sic prior Aeneas; sequitur sic deinde Latinussuspiciens caelum tenditque ad sidera dextram:“Haec eadem, Aenea, terram mare sidera iuroLatonaeque genus duplex Ianumque bifrontemvimque deum infernam et duri sacraria Ditis;audiat haec genitor, qui foedera fulmine sancit.Tango aras, medios ignis et numina testor:nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet,quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentemavertet, non, si tellurem effundat in undasdiluvio miscens caelumque in Tartara solvat;ut sceptrum hoc” (dextra sceptrum nam forte gerebat“numquam fronde levi fundet virgulta nec umbras,cum semel in silvis imo de stirpe recisummatre caret posuitque comas et bracchia ferro,olim arbos, nunc artificis manus aere decoroinclusit patribusque dedit gesture Latinis.”Talibus inter se firmabant foedera dictisconspectu in medio procerum. Tum rite sacratasin flammam iugulant pecudes et viscera viviseripiunt cumulantque oneratis lancibus aras.At vero Rutulis inpar ea pugna videriiamdudum et vario misceri pectora motu;tum magis, ut propius cernunt non viribus aequis.Adiuvat incessu tacito progressus et aramsuppliciter venerans demisso lumine Turnustabentesque genae et iuvenali in corpore pallor.Quem simul ac Iuturna soror crebrescere viditsermonem et volgi variare labantia corda,in medias acies, formam adsimulata Camerti,cui genus a proavis ingens clarumque paternaenomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis,in medias dat sese acies haud nescia rerumrumoresque serit varios ac talia fatur:“Non pudet, O Rutuli, pro cunctis talibus unamobiectare animam? Numerone an viribus aequinon sumus? En omnes et Troes et Arcades hi suntfatalesque manus, infensa Etruria Turno:vix hostem, alterni si congrediamur, habemus.Ille quidem ad superos, quorum se devovet aris,succedet fama vivusque per ora feretur:nos patria amissa dominis parere superbiscogemur, qui nunc lenti consedimus arvis.”Talibus incensa est iuvenum sententia dictisiam magis atque magis, serpitque per agmina murmur;ipsi Laurentes mutati ipsique Latini.Qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutemsperabant, nunc arma volunt foedusque precanturinfectum et Turni sortem miserantur iniquam.His aliud maius Iuturna adiungit et altodat signum caelo, quo non praesentius ullumturbavit mentes Italas monstroque fefellit.Namque volans rubra fulvus Iovis ales in aethralitoreas agitabat aves turbamque sonantemagminis aligeri, subito cum lapsus ad undascycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis.Adrexere animos Itali, cunctaeque volucresconvertunt clamore fugam, mirabile visu,aetheraque obscurant pennis hostemque per aurasfacta nube premunt, donec vi victus et ipsopondere defecit, praedamque ex unguibus alesproiecit fluvio penitusque in nubila fugit.Tum vero augurium Rutuli clamore salutantexpediuntque manus; primusque Tolumnius augur“Hoc erat, hoc, votis,” inquit, “quod saepe petivi.Adcipio adgnoscoque deos; me, me duce ferrumcorripite, O miseri, quos improbus advena belloterritat invalidas ut aves et litora vestravi populat: petet ille fugam penitusque profundovela dabit. Vos unanimi densete catervaset regem vobis pugna defendite raptum.”Dixit et adversos telum contorsit in hostisprocurrens: sonitum dat stridula cornus et aurascerta secat. Simul hoc, simul ingens clamor et omnesturbati cunei calefactaque corda tumultu.Hasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrumcorpora constiterant contra, quos fida crearatuna tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo,horum unum ad medium, teritur qua sutilis alvobalteus et laterum iuncturas fibula mordetegregium forma iuvenem et fulgentibus armistransadigit costas fulvaque effundit harena.At fratres, animosa phalanx accensaque luctu,pars, gladios stringunt manibus, pars missile ferrumcorripiunt caecique ruunt. Quos agmina contraprocurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundantTroes Agyllinique et pictis Arcades armis:sic omnis amor unus habet decernere ferro.Diripuere aras, it toto turbida caelotempestas telorum ac ferreus ingruit imber,craterasque focosque ferunt. Fugit ipse Latinuspulsatos referens infecto foedere divos.Infrenant alii currus aut corpora saltusubiciunt in equos et strictis ensibus adsunt.Messapus regem regisque insigne gerentem,Tyrrhenum Aulesten, avidus confundere foedus,adverso proterret equo: ruit ille recedenset miser oppositis a tergo involvitur arisin caput inque umeros. At fervidus advolat hastaMessapus teloque orantem multa trabalidesuper altus equo graviter ferit atque ita fatur:“Hoc habet, haec melior magnis data victima divis.”Concurrunt Itali spoliantque calentia membra.Obvius ambustum torrem Corynaeus ab aracorripit et venienti Ebuso plagamque ferentioccupat os flammis: olli ingens barba reluxitnidoremque ambusta dedit. Super ipse secutuscaesariem laeva turbati corripit hostisinpressoque genu nitens terrae adplicat ipsum:sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsumpastorem primaque acie per tela ruentem,ense sequens nudo superimminet: ille securiadversi frontem mediam mentumque reductadisicit et sparso late rigat arma cruore.Olli dura quies oculos et ferreus urgetsomnus, in aeternam conduntur lumina noctem.At pius Aeneas dextram tendebat inermemnudato capite atque suos clamore vocabat:“Quo ruitis? Quaeve ista repens discordia surgit?O cohibete iras! Ictum iam foedus et omnescompositae leges; mihi ius concurrere soli;me sinite atque auferte metus; ego foedera faxofirma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra.”Has inter voces, media inter talia verbaecce viro stridens alis adlapsa sagitta estincertum qua pulsa manu, quo turbine adacta,Quis tantam Rutulis laudem, casusne deusne,adtulerit: pressa est insignis gloria facti.nec sese Aeneae iactavit vulnere quisquam.Turnus ut Aenean cedentem ex agmine viditturbatosque duces, subita spe fervidus ardet:poscit equos atque arma simul saltuque superbusemicat in currum et manibus molitur habenas.Multa virum volitans dat fortia corpora Leto,semineces volvit multos aut agmina curruproterit aut raptas fugientibus ingerit hastas.Qualis apud gelidi cum flumina concitus Hebrisanguineus Mavors clipeo increpat atque furentisbella movens immittit equos; illi aequore apertoante Notos Zephyrumque volant; gemit ultima pulsuThraca pedum; circumque atrae Formidinis oraIraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur:talis equos alacer media inter proelia Turnusfumantis sudore quatit, miserabile caesishostibus insultans; spargit rapida ungula roressanguineos, mixtaque cruor calcatur harena.Iamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque,hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus amboImbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipsenutrierat Lycia paribusque ornaverat armis,vel conferre manum vel equo praevertere ventos.Parte alia media Eumedes in proelia fertur,antiqui proles bello praeclara Dolonis,nomine avum referens, animo manibusque parentem,qui quondam, castra ut Danaum speculator adiret,ausus Pelidae pretium sibi poscere currus;illum Tydides alio pro talibus ausisadfecit pretio, nec equis adspirat Achillis.Hunc procul ut campo Turnus prospexit aperto,ante levi iaculo longum per inane secutussistit equos biiugis et curru desilit atquesemianimi lapsoque supervenit et pede colloimpresso dextrae mucronem extorquet et altofulgentem tinguit iugulo atque haec insuper addit:“En agros et quam bello, Troiane, petisti,Hesperiam metire iacens: haec praemia qui meferro ausi temptare ferunt, sic moenia condunt.”Huic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit.Chloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumqueet sternacis equi lapsum cervice Thymoeten.Ac velut Edoni Boreae cum spiritus altoinsonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus,qua venti incubuere, fugam dant nubila caelo:sic Turno, quacumque viam secat, agmina ceduntconversaeque ruunt acies; fert impetus ipsum,et cristam adverso curru quatit aura volantem.Non tulit instantem Phegeus animisque frementem:obiecit sese ad currum et spumantia frenisora citatorum dextra detorsit equorum.Dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectumlancea consequitur rumpitque infixa bilicemloricam et summum degustat volnere corpus.Ille tamen clipeo obiecto conversus in hostemibat et auxilium ducto mucrone petebat:cum rota praecipitem et procursu concitus axisimpulit effunditque solo, Turnusque secutusimam inter galeam summi thoracis et orasabstulit ense caput truncumque reliquit harenae.Atque ea dum campis victor dat funera Turnus,interea Aenean Mnestheus et fidus AchatesAscaniusque comes castris statuere cruentum,alternos longa nitentem cuspide gressus.Saevit et infracta luctatur arundine telumeripere auxilioque viam, quae proxima, poscitense secent lato vulnus telique latebramrescindant penitus seseque in bella remittant.Iamque aderat Phoebo ante alios dilectus IapyxIasides, acri quondam cui captus amoreipse suas artes, sua munera, laetus Apolloaugurium citharamque dabat celerisque sagittas.Ille ut depositi proferret fata parentis,scire potestates herbarum usumque medendimaluit et mutas agitare inglorius artes.Stabat acerba fremens, ingentem nixus in hastamAeneas magno iuvenum et maerentis Iuliconcursu, lacrimis immobilis. Ille retortoPaeonium in morem senior succinctus amictumulta manu medica Phoebique potentibus herbisnequiquam trepidat, nequiquam spicula dextrasollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum.Nulla viam Fortuna regit, nihil auctor Apollosubvenit; et saevus campis magis ac magis horrorcrebrescit propiusque malum est. Iam pulvere caelumstare vident: subeunt equites, et spicula castrisdensa cadunt mediis. It tristis ad aethera clamorbellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum.Hic Venus, indigno nati concussa dolore,dictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida,puberibus caulem foliis et flore comantempurpureo; non illa feris incognita caprisgramina, cum tergo volucres haesere sagittae:hoc Venus, obscuro faciem circumdata nimbo,detulit; hoc fusum labris splendentibus amneminficit occulte medicans spargitque salubrisambrosiae sucos et odoriferam panaceam.Fovit ea volnus lympha longaevus Iapyxignorans, subitoque omnis de corpore fugitquippe dolor, omnis stetit imo volnere sanguis;iamque secuta manum nullo cogente sagittaexcidit, atque novae rediere in pristina vires.“Arma citi properate viro! Quid statis?” Iapyxconclamat primusque animos adcendit in hostem.“Non haec humanis opibus, non arte magistraproveniunt neque te, Aenea, mea dextera servat:maior agit deus atque opera ad maiora remittit.”Ille avidus pugnae suras incluserat aurohinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat.Postquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est,Ascanium fusis circum complectitur armissummaque per galeam delibans oscula fatur:“Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem,fortunam ex aliis. Nunc te mea dextera bellodefensum dabit et magna inter praemia ducet.Tu facito, mox cum matura adoleverit aetas,sis memor, et te animo repetentem exempla tuorumet pater Aeneas et avunculus excitet Hector.”Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens,telum immane manu quatiens; simul agmine densoAntheusque Mnestheusque ruunt omnisque relictisturba fluit castris: tum caeco pulvere campusmiscetur pulsuque pedum tremit excita tellus.Vidit ab adverso venientis aggere Turnus,videre Ausonii, gelidusque per ima cucurritossa tremor: prima ante omnis Iuturna Latinosaudiit adgnovitque sonum et tremefacta refugit.Ille volat campoque atrum rapit agmen aperto.Qualis ubi ad terras abrupto sidere nimbusit mare per medium; miseris heu praescia longehorrescunt corda agricolis, dabit ille ruinasarboribus stragemque satis, ruet omnia late;ante volant sonitumque ferunt ad litora venti:talis in adversos ductor Rhoeteius hostisagmen agit, densi cuneis se quisque coactisadglomerant. Ferit ense gravem Thymbraeus Osirim,Archetium Mnestheus, Epulonem obtruncat AchatesUfentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur,primus in adversos telum qui torserat hostis.Tollitur in caelum clamor, versique vicissimpulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros.Ipse neque aversos dignatur sternere Mortinec pede congressos aequo nec tela ferentisinsequitur: solum densa in caligine Turnumvestigat lustrans, solum in certamina poscit.Hoc concussa metu mentem Iuturna viragoaurigam Turni media inter lora Metiscumexcutit et longe lapsum temone relinquit:ipsa subit manibusque undantis flectit habenas,cuncta gerens, vocemque et corpus et arma Metisci.Nigra velut magnas domini cum divitis aedespervolat et pennis alta atria lustrat hirundo,pabula parva legens nidisque loquacibus escas,et nunc porticibus vacuis, nunc umida circumstagna sonat: similis medios Iuturna per hostisfertur equis rapidoque volans obit omnia curruiamque hic germanum iamque hic ostentat ovantemnec conferre manum patitur, volat avia longe.Haud minus Aeneas tortos legit obvius orbesvestigatque virum et disiecta per agmina magnavoce vocat. Quotiens oculos coniecit in hostemalipedumque fugam cursu temptavit equorum,aversos totiens currus Iuturna retorsit.Heu quid agat? Vario nequiquam fluctuat aestu,diversaeque vocant animum in contraria curae.Huic Messapus, uti laeva duo forte gerebatlenta levis cursu praefixa hastilia ferro,horum unum certo contorquens dirigit ictu.Substitit Aeneas et se collegit in arma,poplite subsidens; apicem tamen incita summumhasta tulit summasque excussit vertice cristas.Tum vero adsurgunt irae; insidiisque subactus,diversos ubi sensit equos currumque referri,multa Iovem et laesi testatus foederis arasiam tandem invadit medios et Marte secundoterribilis saevam nullo discrimine caedemsuscitat irarumque omnis effundit habenas.Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedesdiversas obitumque ducum, quos aequore totoinque vicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros,expediat? Tanton placuit concurrere motu.Iuppiter, aeterna gentis in pace futuras?Aeneas Rutulum Sucronem, ea prima ruentispugna loco statuit Teucros, haud multa morantemexcipit in latus et, qua fata celerrima, crudumtransadigit costas et cratis pectoris ensem.Turnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren,congressus pedes, hunc venientem cuspide longa,hunc mucrone ferit curruque abscisa duorumsuspendit capita et rorantia sanguine portat.Ille Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum,tris uno congressu, et maestum mittit Oniten,nomen Echionium matrisque genus Peridiae,hic fratres Lycia missos et Apollinis agriset iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten,Arcada, piscosae cui circum flumina Lernaears fuerat pauperque domus nec nota potentummunera conductaque pater tellure serebat.Ac velut immissi diversis partibus ignesarentem in silvam et virgulta sonantia lauro,aut ubi decursu rapido de montibus altisdant sonitum spumosi amnes et in aequora curruntquisque suum populatus iter: non segnius amboAeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc nuncfluctuat ira intus, rumpuntur nescia vincipectora, nunc totis in Volnera viribus itur.Murranum hic, atavos et avorum antiqua sonantemnomina per regesque actum genus omne Latinos,praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxiexcutit effunditque solo: hunc lora et iuga subterprovolvere rotae, crebro super ungula pulsuincita nec domini memorum proculcat equorum.Ille ruenti Hyllo animisque immane frementioccurrit telumque aurata ad tempora torquet:olli per galeam fixo stetit hasta cerebro.Dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheueripuit Turno. Nec di texere CupencumAenea veniente sui: dedit obvia ferropectora, nec misero clipei mora profuit aerei.Te quoque Laurentes viderunt, Aeole, campioppetere et late terram consternere tergoOccidis, Argivae quem non potuere phalangessternere nec Priami regnorum eversor Achilles;hic tibi mortis erant metae: domus alta sub Ida,Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum.Totae adeo conversae acies, omnesque Latini,omnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestuset Messapus equum domitor et fortis AsilasTuscorumque phalanx Evandrique Arcades alae,pro se quisque viri summa nituntur opum vi:nec mora nec requies, vasto certamine tendunt.Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit,iret ut ad muros urbique adverteret agmenocius et subita turbaret clade Latinos.Ille ut vestigans diversa per agmina Turnumhuc atque huc acies circumtulit, aspicit urbemimmunem tanti belli atque impune quietam.Continuo pugnae adcendit maioris imago:Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestumductores tumulumque capit, quo cetera Teucrumconcurrit legio nec scuta aut spicula densideponunt. Celso medius stans aggere fatur:“Nequa meis esto dictis mora; Iuppiter hac stat,neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito.Urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini,ni frenum accipere et victi parere fatentur,eruam et aequa solo fumantia culmina ponam.Scilicet exspectem, libeat dum proelia Turnonostra pati rursusque velit concurrere victus?Hoc caput, O cives, haec belli summa nefandi:ferte faces propere foedusque reposcite flammis.”Dixerat, atque animis pariter certantibus omnesdant cuneum densaque ad muros mole feruntur.Scalae improviso subitusque apparuit ignis.Discurrunt alii ad portas primosque trucidant,ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis.Ipse inter primos dextram sub moenia tenditAeneas magnaque incusat voce Latinumtestaturque deos, iterum se ad proelia cogi,bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi.Exoritur trepidos inter discordia civis:urbem alii reserare iubent et pandere portasDardanidis ipsumque trahunt in moenia regem,arma ferunt alii et pergunt defendere muros.Inclusas ut cum latebroso in pumice pastorvestigavit apes fumoque implevit amaro:illae intus trepidae rerum per cerea castradiscurrunt magnisque acuunt stridoribus iras;volvitur ater odor tectis, tum murmure caecointus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras.Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis,quae totam luctu concussit funditus urbem.Regina ut tectis venientem prospicit hostem,incessi muros, ignis ad tecta volare,nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni:infelix pugnae iuvenem in certamine creditexstinctum et, subito mentem turbata dolore,se causam clamat crimenque caputque malorum,multaque per maestum demens effata furorempurpureos moritura manu discindit amictuset nodum informis leti trabe nectit ab alta.Quam cladem miserae postquam accepere Latinae,filia prima manu flavos Lavinia criniset roseas laniata genas, tum cetera circumturba furit: resonant late plangoribus aedes.Hinc totam infelix volgatur fama per urbem.Demittunt mentes; it scissa veste Latinus,coniugis attonitus fatis urbisque ruina,canitiem immundo perfusam pulvere turpans.Multaque se incusat, qui non acceperit anteDardanium Aenean generumque adsciverit ultro.Interea extremo bellator in aequore Turnuspalantis sequitur paucos iam segnior atqueiam minus atque minus successu laetus equorumattulit hunc illi caecis terroribus auracommixtum clamorem adrectasque impulit auresconfusae sonus urbis et inlaetabile murmur.“Ei mihi! Quid tanto turbantur moenia luctu?Quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?”Sic ait adductisque amens subsistit habenis.Atque huic, in faciem soror ut conversa Metisciaurigae currumque et equos et lora regebat,talibus occurrit dictis: “Hac, Turne, sequamurTroiugenas, qua prima viam victoria pandit;sunt alii, qui tecta manu defendere possint.Ingruit Aeneas Italis et proelia miscet:et nos saeva manu mittamus funera Teucris.Nec numero inferior pugnae nec honore recedes.”Turnus ad haec:“O soror, et dudum adgnovi, cum prima per artemfoedera turbasti teque haec in bella dedisti,et nunc nequiquam fallis dea. Sed quis Olympodemissam tantos voluit te ferre labores?An fratris miseri letum ut crudele videres?Nam quid ago? Aut quae iam spondet Fortuna salutem?Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantemMurranum, quo non superat mihi carior alter,oppetere ingentem atque ingenti volnere victum.Occidit infelix nostrum ne dedecus Ufensadspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis.Exscindine domos (id rebus defuit unum)perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam?Terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit?Usque adeone mori miserum est? Vos O mihi Maneseste boni, quoniam superis aversa voluntas!Sancta ad vos anima atque istius nescia culpaedescendam, magnorum haud umquam indignus avorum.Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostisvectus equo spumante Saces, adversa sagittasaucius ora, ruitque implorans nomine Turnum:“Turne, in te suprema salus: miserere tuorum.Fulminat Aeneas armis summasque minaturdeiecturum arces Italum exscidioque daturum;iamque faces ad tecta volant. In te ora Latini,in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus,quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat.Praeterea regina, tui fidissima, dextraoccidit ipsa sua lucemque exterrita fugit.Soli pro portis Messapus et acer Atinassustentant aciem. Circum hos utrimque phalangesstant densae, strictisque seges mucronibus horretferrea: tu currum deserto in gramine versas.”Obstipuit varia confusus imagine rerumTurnus et obtutu tacito stetit. Aestuat ingensuno in corde pudor mixtoque insania luctuet furiis agitatus amor et conscia virtus.Ut primum discussae umbrae et lux reddita menti,ardentis oculorum orbes ad moenia torsitturbidus eque rotis magnam respexit ad urbem.Ecce autem flammis inter tabulata volutusad caelum undabat vortex turrimque tenebat,turrim, compactis trabibus quam eduxerat ipsesubdideratque rotas pontisque instraverat altos.“Iam iam fata, soror, superant; absiste morari;quo deus et quo dura vocat Fortuna, sequamur.Stat conferre manum Aeneae, stat quidquid acerbi estmorte pati; neque me indecorem, germana, videbisamplius. Hunc, oro, sine me furere ante furorem.”Dixit et e curru saltum dedit ocius arvisperque hostis, per tela ruit maestamque sororemdeserit ac rapido cursu media agmina rumpit.Ac veluti montis saxum de vertice praecepscum ruit avulsum vento, seu turbidus imberproluit aut annis solvit sublapsa vetustas;fertur in abruptum magno mons improbus actuexsultatque solo, silvas armenta virosqueinvolvens secum: disiecta per agmina Turnussic urbis ruit ad muros, ubi plurima fusosanguine terra madet striduntque hastilibus aurae,significatque manu et magno simul incipit ore:“Parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini;quaecumque est Fortuna, mea est: me verius unumpro vobis foedus luere et decernere ferro.”Discessere omnes medii spatiumque dedere.At pater Aeneas audito nomine Turnideserit et muros et summas deserit arcespraecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit,laetitia exsultans, horrendumque intonat armis;quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse corusciscum fremit ilicibus quantus gaudetque nivalivertice se attollens pater Appenninus ad auras.Iam vero et Rutuli certatim et Troes et omnesconvertere oculos Itali, quique alta tenebantmoenia quique imos pulsabant ariete muros,armaque deposuere umeris. Stupet ipse Latinusingentis, genitos diversis partibus orbis,inter se coiisse viros et cernere ferro.Atque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi,procursu rapido, coniectis eminus hastis,invadunt Martem clipeis atque aere sonoro.Dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictuscongeminant: fors et virtus miscentur in unum.Ac velut ingenti Sila summove Taburnocum duo conversis inimica in proelia taurifrontibus incurrunt; pavidi cessere magistri,stat pecus omne metu mutum mussantque iuvencae,quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur;illi inter sese multa vi volnera miscentcornuaque obnixi infigunt et sanguine largocolla armosque lavant; gemitu nemus omne remugit:non alitur Tros Aeneas et Daunius herosconcurrunt clipeis; ingens fragor aethera complet.Iuppiter ipse duas aequato examine lancessustinet et fata imponit diversa duorum,quem damnet labor et quo vergat pondere letum;Emicat hic, impune putans, et corpore totoalte sublatum consurgit Turnus in ensemet ferit: exclamant Troes trepidique Latini,arrectaeque amborum acies. At perfidus ensisFrangitur in medioque ardentem deserit ictu ni fuga subsidio subeat. Fugit ocior euro,ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem.Fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctosconscendebat equos, patrio mucrone relicto,dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci.Idque diu, dum terga dabant palantia Teucri,suffecit: postquam arma dei ad Volcania ventumst,mortalis mucro glacies ceu futilis ictudissiluit; fulva resplendent fragmina harena.Ergo amens diversa fuga petit aequora Turnuset nunc huc, inde huc incertos implicat orbesundique enim densa Teucri inclusere corona,atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt.Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagittainterdum genua impediunt cursumque recusant,insequitur trepidique pedem pede fervidus urget:inclusum veluti siquando flumine nanctuscervum aut puniceae saeptum formidine pinnaevenator cursu canis et latratibus instat;ille autem, insidiis et ripa territus alta,mille fugit refugitque vias; at vividus Umberhaeret hians, iam iamque tenet similisque tenentiincrepuit malis morsuque elusus inani est.Tum vero exoritur clamor, ripaeque lacusqueresponsant circa et caelum tonat omne tumultu.Ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis,nomine quemque vocans, notumque efflagitat ensem.Aeneas mortem contra praesensque minaturexitium, si quisquam adeat, terretque trementisexcisurum urbem minitans et saucius instat.Quinque orbis explent cursu totidemque retexunthuc illuc; neque enim levia aut ludicra petunturpraemia, sed Turni de vita et sanguine certant.Forte sacer Fauno foliis oleaster amarishic steterat, nautis olim venerabile lignum,servati ex undis ubi figere dona solebantLaurenti divo et votas suspendere vestes,sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrumsustulerant, puro ut possent concurrere campo.Hic hasta Aeneae stabat, huc impetus illamdetulerat fixam et lenta in radice tenebat.Incubuit voluitque manu convellere ferrumDardanides teloque sequi, quem prendere cursunon poterat. Tum vero amens formidine Turnus“Faune, precor, miserere,” inquit, “tuque optima ferrumterra tene, colui vestros si semper honores,quos contra Aeneadae bello fecere profanos.”Dixit opemque dei non cassa in vota vocavit.Namque diu luctans lentoque in stirpe moratusviribus haud ullis valuit discludere morsusroboris Aeneas. Dum nititur acer et instat,rursus in aurigae faciem mutata Metisciprocurrit fratrique ensem dea Daunia reddit.Quod Venus audaci nymphae indignata licereadcessit telumque alta ab radice revellit.Olli sublimes armis animisque refecti,hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta,adsistunt contra certamina Martis anheli.Iunonem interea rex omnipotentis Olympiadloquitur fulva pugnas de nube tuentem:“Qua iam finis erit, coniunx? Quid denique restat?Indigetem Aenean scis ipsa et scire faterisdeberi caelo fatisque ad sidera tolli.Quid struis, aut qua spe gelidis in nubibus haeres?Mortalin decuit violari volnere divom,aut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?)ereptum reddi Turno et vim crescere victis?Desine iam tandem precibusque inflectere nostris,ni te tantus edit tacitam dolor et mihi curaesaepe tuo dulci tristes ex ore recursent,ventum ad supremum est. Terris agitare vel undisTroianos potuisti, infandum adcendere bellum,deformare domum et luctu miscere hymenaeos:ulterius temptare veto.” Sic Iuppiter orsus;sic dea submisso contra Saturnia voltu:“Ista quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas,Iuppiter, et Turnum et terras invita reliqui;nec tu me aeria solam nunc sede videresdigna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsastarem acie traheremque inimica in proelia Teucros.Iuturnam misero, fateor, succurrere fratrisuasi et pro vita maiora audere probavi,non ut tela tamen, non ut contenderet arcum:adiuro Stygii caput implacabile fontis,una superstitio superis quae reddita divis.Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.Illud te, nulla fati quod lege tenetur,pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:cum iam conubis pacem felicibus, esto,component, cum iam leges et foedera iungent,ne vetus indigenas nomen mutare Latinosneu Troas fieri iubeas Teucrosque vocariaut vocem mutare viros aut vertere vestem.Sit Latium, sint Albani per saecula reges,sit Romana potens Itala virtute propago:occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.”Olli subridens hominum rerumque repertor“Es germana Iovis Saturnique altera proles:irarum tantos volvis sub pectore fluctus.Verum age et inceptum frustra submitte furoremdo quod vis, et me victusque volensque remitto.Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,utque est nomen erit; commixti corpore tantumsubsident Teucri. Morem ritusque sacrorumadiciam faciamque omnis uno ore Latinos.Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,supra homines, supra ire deos pietate videbis,nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.”Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit.Interea excedit caelo nubemque relinquit.His actis aliud genitor secum ipse volutatIuturnamque parat fratris dimittere ab armis.Dicuntur geminae pestes cognomine Dirae,quas et Tartaream Nox intempesta Megaeramuno eodemque tulit partu paribusque revinxitserpentum spiris ventosasque addidit alas.Hae Iovis ad solium saevique in limine regisadparent acuuntque metum mortalibus aegris,siquando letum horrificum morbosque deum rexmolitur meritas aut bello territat urbes.Harum unam celerem demisit ab aethere summoIuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit.Illa volat celerique ad terram turbine fertur.Non secus ac nervo per nubem impulsa sagitta,armatam saevi Parthus quam felle veneni,Parthus sive Cydon, telum immedicabile, torsit,stridens et celeris incognita transilit umbras:talis se sata Nocte tulit terrasque petivit.Postquam acies videt Iliacas atque agmina Turni,alitis in parvae subitam conlecta figuram,quae quondam in bustis aut culminibus desertisnocte sedens serum canit importuna per umbras,hanc versa in faciem Turni se pestis ob orafertque refertque sonans clipeumque everberat alis.Olli membra novus solvit formidine torpor,adrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.At procul ut Dirae stridorem adgnovit et alas,infelix crinis scindit Iuturna solutos,unguibus ora soror foedans et pectora pugnis:“Quid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare?Aut quid iam durae superat mihi? Qua tibi lucemarte morer? Talin possum me opponere monstro?Iam iam linquo acies. Ne me terrete timentem,obscenae volucres: alarum verbera noscoletalemque sonum, nec fallunt iussa superbamagnanimi Iovis. Haec pro virginitate reponit?Quo vitam dedit aeternam? Cur mortis ademptastcondicio? Possem tantos finire doloresnunc certe et misero fratri comes ire per umbras!Immortalis ego? Aut quicquam mihi dulce meorumte sine, frater, erit? O quae satis ima dehiscetterra mihi Manisque deam demittet ad imos?”Tantum effata caput glauco contexit amictumulta gemens et se fluvio dea condidit alto.Aeneas instat contra telumque coruscatingens arboreum et saevo sic pectore fatur:“Quae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractas?Non cursu, saevis certandum est comminus armis.Verte omnis tete in facies et contrahe quidquidsive animis sive arte vales; opta ardua pennisastra sequi clausumve cava te condere terra.”Ille caput quassans ” Non me tua fervida terrentdicta, ferox: di me terrent et Iuppiter hostis.”Nec plura effatus saxum circumspicit ingens,saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat,limes agro positus, litem ut discerneret arvis.Vix illud lecti bis sex cervice subirent,qualia nunc hominum producit corpora tellus:ille manu raptum trepida torquebat in hostemaltior insurgens et cursu concitus heros.Sed neque currentem se nec cognoscit euntemtollentemve manus saxumve immane moventem;genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis.Tum lapis ipse viri, vacuum per inane volutus,nec spatium evasit totum neque pertulit ictum.Ac velut in somnis, oculos ubi languida pressitnocte quies, nequiquam avidos extendere cursusvelle videmur et in mediis conatibus aegrisuccidimus, non lingua valet, non corpore notaesufficiunt vires, nec vox aut verba sequuntur:sic Turno, quacumque viam virtute petivit,successum dea dira negat. Tum pectore sensusvertuntur varii. Rutulos aspectat et urbemcunctaturque metu letumque instare tremescit;nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem,nec currus usquam videt aurigamve sororem.Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat,sortitus fortunam oculis, et corpore totoeminus intorquet. Murali concita numquamtormento sic saxa fremunt, nec fulmine tantidissultant crepitus. Volat atri turbinis instarexitium dirum hasta ferens orasque recluditloricae et clipei extremos septemplicis orbes.Per medium stridens transit femur. Incidit ictusingens ad terram duplicato poplite Turnus.Consurgunt gemitu Rutuli, totusque remugitmons circum, et vocem late nemora alta remittuntIlle humilis supplexque oculos, dextramque precantemprotendens, “Equidem merui nec deprecor,” inquit:“utere sorte tua. Miseri te siqua parentistangere cura potest, oro (fuit et tibi talisAnchises genitor), Dauni miserere senectaeet me seu corpus spoliatum lumine mavisredde meis. Vicisti, et victum tendere palmasAusonii videre; tua est Lavinia coniunx:ulterius ne tende odiis.” Stetit acer in armisAeneas, volvens oculos, dextramque repressit;et iam iamque magis cunctantem flectere sermocoeperat, infelix umero cum apparuit altobalteus et notis fulserunt cingula bullisPallantis pueri, victum quem volnere Turnusstraverat atque umeris inimicum insigne gerebat.Ille, oculis postquam saevi monimenta dolorisexuviasque hausit, furiis accensus et iraterribilis, “Tune hinc spoliis indute meorumeripiare mihi? Pallas te hoc volnere, Pallasimmolat et poenam scelerato ex sanguine sumit,”hoc dicens ferrum adverso sub pectore conditfervidus. Ast illi solvuntur frigore membravitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.