Conticuere omnes, intentique ora tenebant.Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:Infandum, regina, iubes renovare dolorem,Troianas ut opes et lamentabile regnumeruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi,et quorum pars magna fui. Quis talia fandoMyrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixitemperet a lacrimis? Et iam nox umida caelopraecipitat, suadentque cadentia sidera somnos.Sed si tantus amor casus cognoscere nostroset breviter Troiae supremum audire laborem,quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit,incipiam.Fracti bello fatisque repulsiductores Danaum, tot iam labentibus annis,instar montis equum divina Palladis arteaedificant, sectaque intexunt abiete costas:votum pro reditu simulant; ea fama vagatur.Huc delecta virum sortiti corpora furtimincludunt caeco lateri, penitusque cavernasingentis uterumque armato milite complent.Est in conspectu Tenedos, notissima famainsula, dives opum, Priami dum regna manebant,nunc tantum sinus et statio male fida carinis:huc se provecti deserto in litore condunt.Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas:ergo omnis longo solvit se Teucria luctu;panduntur portae; iuvat ire et Dorica castradesertosque videre locos litusque relictum.Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles;classibus hic locus; hic acie certare solebant.Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae,et molem mirantur equi; primusque Thymoetesduci intra muros hortatur et arce locari,sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant.At Capys, et quorum melior sententia menti,aut pelago Danaum insidias suspectaque donapraecipitare iubent, subiectisque urere flammis,aut terebrare cavas uteri et temptare latebras.Scinditur incertum studia in contraria volgus.Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva,Laocoön ardens summa decurrit ab arce,et procul: “O miseri, quae tanta insania, cives?Creditis avectos hostis? Aut ulla putatisdona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes?aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,aut haec in nostros fabricata est machina murosinspectura domos venturaque desuper urbi,aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.”Sic fatus, validis ingentem viribus hastamin latus inque feri curvam compagibus alvumcontorsit: stetit illa tremens, uteroque recussoinsonuere cavae gemitumque dedere cavernae.Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,impulerat ferro Argolicas foedare latebras,Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres.Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctumpastores magno ad regem clamore trahebantDardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis,obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,seu versare dolos, seu certae occumbere morti.Undique visendi studio Troiana iuventuscircumfusa ruit, certantque inludere capto.Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab unodisce omnes.Namque ut conspectu in medio turbatus, inermisconstitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit:“Heu, quae nunc tellus” inquit “quae me aequora possuntaccipere? Aut quid iam misero mihi denique restat,cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsiDardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?”Quo gemitu conversi animi, compressus et omnisimpetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus,quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto.Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:“Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fateborvera, inquit; neque me Argolica de gente negabo:hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonemfinxit, vanum etiam mendacemque improba finget.Fando aliquod si forte tuas pervenit ad aurisBelidae nomen Palamedis et incluta famagloria, quem falsa sub proditione Pelasgiinsontem infando indicio, quia bella vetabat,demisere neci, nunc cassum lumine lugent.Illi me comitem et consanguinitate propinquumpauper in arma pater primis huc misit ab annis,dum stabat regno incolumis regumque vigebatconsiliis, et nos aliquod nomenque decusquegessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi—haud ignota loquor—superis concessit ab oris,adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam,et casum insontis mecum indignabar amici.Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset,si patrios umquam remeassem victor ad Argos,promisi ultorem, et verbis odia aspera movi.Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixescriminibus terrere novis, hinc spargere vocesin volgum ambiguas, et quaerere conscius arma.Nec requievit enim, donec, Calchante ministro—sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo?Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos,idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas,hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.”Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur:“Saepe fugam Danai Troia cupiere relictamoliri, et longo fessi discedere bello;fecissentque utinam! Saepe illos aspera pontiinterclusit hiemps, et terruit Auster euntis.Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernisstaret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebimittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:“Sanguine placastis ventos et virgine caesa,cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras;sanguine quaerendi reditus, animaque litandumArgolica.” Volgi quae vox ut venit ad auris,obstipuere animi, gelidusque per ima cucurritossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.“Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultuprotrahit in medios; quae sint ea numina divom,flagitat; et mihi iam multi crudele canebantartificis scelus, et taciti ventura videbant.Bis quinos silet ille dies, tectusque recusatprodere voce sua quemquam aut opponere morti.Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,composito rumpit vocem, et me destinat arae.Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat,unius in miseri exitium conversa tulere.Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari,et salsae fruges, et circum tempora vittae:eripui, fateor, leto me, et vincula rupi,limosoque lacu per noctem obscurus in ulvadelitui, dum vela darent, si forte dedissent.Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi,nec dulcis natos exoptatumque parentem;quos illi fors et poenas ob nostra reposcenteffugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.Quod te per superos et conscia numina veri,per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquamintemerata fides, oro, miserere laborumtantorum, miserere animi non digna ferentis.”His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro.Ipse viro primus manicas atque arta levarivincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis:“Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;noster eris, mihique haec edissere vera roganti:Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor?Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?”Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga,sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:“Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrumtestor numen” ait “vos arae ensesque nefandi,quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras,si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.Tu modo promissis maneas, servataque servesTroia fidem, si vera feram, si magna rependam.“Omnis spes Danaum et coepti fiducia belliPalladis auxiliis semper stetit. Impius ex quoTydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,fatale adgressi sacrato avellere temploPalladium, caesis summae custodibus arcis,corripuere sacram effigiem, manibusque cruentisvirgineas ausi divae contingere vittas;ex illo fluere ac retro sublapsa referrispes Danaum, fractae vires, aversa deae mens.Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.Vix positum castris simulacrum, arsere coruscaeluminibus flammae arrectis, salsusque per artussudor iit, terque ipsa solo—mirabile dictu—emicuit, parmamque ferens hastamque trementem.“Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,nec posse Argolicis exscindi Pergama telis,omina ni repetant Argis, numenque reducant,quod pelago et curvis secum avexere carinis.Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas,arma deosque parant comites, pelagoque remensoimprovisi aderunt: ita digerit omina Calchas.Hanc pro Palladio moniti, pro numine laesoeffigiem statuere, nefas quae triste piaret.Hanc tamen immensam Calchas attollere molemroboribus textis caeloque educere iussit,ne recipi portis, aut duci in moenia possit,neu populum antiqua sub religione tueri.Nam si vestra manus violasset dona Minervae,tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsumconvertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem,ultro Asiam magno Pelopea ad moenia belloventuram, et nostros ea fata manere nepotes.”Talibus insidiis periurique arte Sinoniscredita res, captique dolis lacrimisque coactis,quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles,non anni domuere decem, non mille carinae.Hic aliud maius miseris multoque tremendumobicitur magis, atque improvida pectora turbat.Laocoön, ductus Neptuno sorte sacerdos,sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta—horresco referens—immensis orbibus anguesincumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt;pectora quorum inter fluctus arrecta iubaequesanguineae superant undas; pars cetera pontumpone legit, sinuatque immensa volumine terga.Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant,ardentisque oculos suffecti sanguine et igni,sibila lambebant linguis vibrantibus ora.Diffugimus visu exsangues: illi agmine certoLaocoönta petunt; et primum parva duorumcorpora natorum serpens amplexus uterqueimplicat, et miseros morsu depascitur artus;post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentemcorripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iambis medium amplexi, bis collo squamea circumterga dati, superant capite et cervicibus altis.Ille simul manibus tendit divellere nodos,perfusus sanie vittas atroque veneno,clamores simul horrendos ad sidera tollit:quales mugitus, fugit cum saucius aramtaurus, et incertam excussit cervice securim.At gemini lapsu delubra ad summa draconeseffugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.Tum vero tremefacta novus per pectora cunctisinsinuat pavor, et scelus expendisse merentemLaocoönta ferunt, sacrum qui cuspide roburlaeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam.Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divaenumina conclamant.Dividimus muros et moenia pandimus urbis.Accingunt omnes operi, pedibusque rotarumsubiciunt lapsus, et stuppea vincula collointendunt: scandit fatalis machina muros,feta armis. Pueri circum innuptaeque puellaesacra canunt, funemque manu contingere gaudent.Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi.O patria, O divom domus Ilium, et incluta bellomoenia Dardanidum, quater ipso in limine portaesubstitit, atque utero sonitum quater arma dedere:instamus tamen inmemores caecique furore,et monstrum infelix sacrata sistimus arce.Tunc etiam fatis aperit Cassandra futurisora, dei iussu non umquam credita Teucris.Nos delubra deum miseri, quibus ultimus essetille dies, festa velamus fronde per urbem.“Vertitur interea caelum et ruit oceano nox,involvens umbra magna terramque polumqueMyrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucriconticuere, sopor fessos complectitur artus:et iam Argiva phalanx instructis navibus ibata Tenedo tacitae per amica silentia lunaelitora nota petens, flammas cum regia puppisextulerat, fatisque deum defensus iniquisinclusos utero Danaos et pinea furtimlaxat claustra Sinon. Illos patefactus ad aurasreddit equus, laetique cavo se robore promuntThessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes,demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque,Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon,et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos.Invadunt urbem somno vinoque sepultam;caeduntur vigiles, portisque patentibus omnisaccipiunt socios atque agmina conscia iungunt.Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegrisincipit, et dono divom gratissima serpit.In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hectorvisus adesse mihi, largosque effundere fletus,raptatus bigis, ut quondam, aterque cruentopulvere, perque pedes traiectus lora tumentis.Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illoHectore, qui redit exuvias indutus Achilli,vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis,squalentem barbam et concretos sanguine crinisvolneraque illa gerens, quae circum plurima murosaccepit patrios. Ultro flens ipse videbarCompellare virum et maestas expromere voces:“O lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum,quae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab orisexspectate venis? Ut te post multa tuorumfunera, post varios hominumque urbisque laboresdefessi aspicimus! Quae causa indigna serenosfoedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?”Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur,sed graviter gemitus imo de pectore ducens,“Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis.Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.Sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextradefendi possent, etiam hac defensa fuissent.Sacra suosque tibi commendat Troia penatis:hos cape fatorum comites, his moenia quaeremagna, pererrato statues quae denique ponto.”Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentemaeternumque adytis effert penetralibus ignem.Diverso interea miscentur moenia luctu,et magis atque magis, quamquam secreta parentisAnchisae domus arboribusque obtecta recessit,clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror.Excutior somno, et summi fastigia tectiascensu supero, atque arrectis auribus adsto:in segetem veluti cum flamma furentibus austrisincidit, aut rapidus montano flumine torrenssternit agros, sternit sata laeta boumque labores,praecipitisque trahit silvas, stupet inscius altoaccipiens sonitum saxi de vertice pastor.Tum vero manifesta fides, Danaumque patescuntinsidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinamVolcano superante domus; iam proxumus ardetUcalegon; Sigea igni freta lata relucent.Exoritur clamorque virum clangorque tubarum.Arma amens capio; nec sat rationis in armis,sed glomerare manum bello et concurrere in arcemcum sociis ardent animi; furor iraque mentempraecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis.Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom,Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,sacra manu victosque deos parvumque nepotemipse trahit, cursuque amens ad limina tendit.“Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?”Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit:“Venit summa dies et ineluctabile tempusDardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingensgloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argostranstulit; incensa Danai dominantur in urbe.Arduus armatos mediis in moenibus adstansfundit equus, victorque Sinon incendia miscetinsultans; portis alii bipatentibus adsunt,milia quot magnis umquam venere Mycenis;obsedere alii telis angusta viarumoppositi; stat ferri acies mucrone coruscostricta, parata neci; vix primi proelia temptantportarum vigiles, et caeco Marte resistunt.”Talibus Othryadae dictis et numine divomin flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,quo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor.Addunt se socios Rhipeus et maximus armisEpytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque,et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus,Mygdonides: illis ad Troiam forte diebusvenerat, insano Cassandrae incensus amore,et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,infelix, qui non sponsae praecepta furentisaudierit.Quos ubi confertos audere in proelia vidi,incipio super his: “Iuvenes, fortissima frustrapectora, si vobis audentem extrema cupidocerta sequi, quae sit rebus fortuna videtis:excessere omnes, adytis arisque relictis,di, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbiincensae; moriamur et in media arma ruamus.Una salus victis, nullam sperare salutem.”Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceuraptores atra in nebula, quos improba ventrisexegit caecos rabies, catulique relictifaucibus exspectant siccis, per tela, per hostisvadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemusurbis iter; nox atra cava circumvolat umbra.Quis cladem illius noctis, quis funera fandoexplicet, aut possit lacrimis aequare labores?Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos;plurima perque vias sternuntur inertia passimcorpora, perque domos et religiosa deorumlimina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri;quondam etiam victis redit in praecordia virtusvictoresque cadunt Danai: crudelis ubiqueluctus, ubique pavor, et plurima mortis imago.Primus se, Danaum magna comitante caterva,Androgeos offert nobis, socia agmina credensinscius, atque ultro verbis compellat amicis:“Festinate, viri: nam quae tam sera moratursegnities? Alii rapiunt incensa feruntquePergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.”Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabanturfida satis, sensit medios delapsus in hostis.Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit:inprovisum aspris veluti qui sentibus anguempressit humi nitens, trepidusque repente refugitattollentem iras et caerula colla tumentem;haud secus Androgeos visu tremefactus abibat.Inruimus, densis et circumfundimur armis,ignarosque loci passim et formidine captossternimus: adspirat primo fortuna labori.Atque hic successu exsultans animisque Coroebus,“O socii, qua prima” inquit “fortuna salutismonstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamurmutemus clipeos, Danaumque insignia nobisaptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat?Arma dabunt ipsi.” Sic fatus, deinde comantemAndrogei galeam clipeique insigne decoruminduitur, laterique Argivum accommodat ensem.Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventuslaeta facit; spoliis se quisque recentibus armat.Vadimus immixti Danais haud numine nostro,multaque per caecam congressi proelia noctemconserimus, multos Danaum demittimus Orco.Diffugiunt alii ad navis, et litora cursufida petunt: pars ingentem formidine turpiscandunt rursus equum et nota conduntur in alvo.Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!Ecce trahebatur passis Priameïa virgocrinibus a templo Cassandra adytisque Minervae,ad caelum tendens ardentia lumina frustra,—lumina, nam teneras arcebant vincula palmas.Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus,et sese medium iniecit periturus in agmen.Consequimur cuncti et densis incurrimus armis.Hic primum ex alto delubri culmine telisnostrorum obruimur, oriturque miserrima caedesarmorum facie et Graiarum errore iubarum.Tum Danai gemitu atque ereptae virginis iraundique collecti invadunt, acerrimus Aiax,et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis;adversi rupto ceu quondam turbine venticonfligunt, Zephyrusque Notusque et laetus EoisEurus equis; stridunt silvae, saevitque tridentispumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.Illi etiam, si quos obscura nocte per umbramfudimus insidiis totaque agitavimus urbe,apparent; primi clipeos mentitaque telaadgnoscunt, atque ora sono discordia signant.Ilicet obruimur numero; primusque CoroebusPenelei dextra divae armipotentis ad aramprocumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unusqui fuit in Teucris et servantissimus aequi:dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasqueconfixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,labentem pietas nec Apollinis infula texit.Iliaci cineres et flamma extrema meorum,testor, in occasu vestro nec tela nec ullasvitavisse vices Danaum, et, si fata fuissentut caderem, meruisse manu. Divellimur inde,Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevoiam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi;protinus ad sedes Priami clamore vocati.Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquambella forent, nulli tota morerentur in urbe.Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentiscernimus, obsessumque acta testudine limen.Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsosnituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistrisprotecti obiciunt, prensant fastigia dextris.Dardanidae contra turris ac tota domorumculmina convellunt; his se, quando ultima cernunt,extrema iam in morte parant defendere telis;auratasque trabes, veterum decora alta parentum,devolvunt; alii strictis mucronibus imasobsedere fores; has servant agmine denso.Instaurati animi, regis succurrere tectis,auxilioque levare viros, vimque addere victis.Limen erat caecaeque fores et pervius usustectorum inter se Priami, postesque relictia tergo, infelix qua se, dum regna manebant,saepius Andromache ferre incomitata solebatad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat.Evado ad summi fastigia culminis, undetela manu miseri iactabant inrita Teucri.Turrim in praecipiti stantem summisque sub astraeductam tectis, unde omnis Troia videriet Danaum solitae naves et Achaia castra,adgressi ferro circum, qua summa labantisiuncturas tabulata dabant, convellimus altissedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinamcum sonitu trahit et Danaum super agmina lateincidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullumtelorum interea cessat genus.Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhusexsultat, telis et luce coruscus aëna;qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastusfrigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,lubrica convolvit sublato pectore tergaarduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,armiger Automedon, una omnis Scyria pubessuccedunt tecto, et flammas ad culmina iactant.Ipse inter primos correpta dura bipennilimina perrumpit, postisque a cardine vellitaeratos; iamque excisa trabe firma cavavitrobora, et ingentem lato dedit ore fenestram.Adparet domus intus, et atria longa patescunt;adparent Priami et veterum penetralia regum,armatosque vident stantis in limine primo.At domus interior gemitu miseroque tumultumiscetur, penitusque cavae plangoribus aedesfemineis ululant; ferit aurea sidera clamor.Tum pavidae tectis matres ingentibus errant;amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsicustodes sufferre valent; labat ariete crebroianua, et emoti procumbunt cardine postes.Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidantimmissi Danai, et late loca milite complent.Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnisexiit, oppositasque evicit gurgite moles,fertur in arva furens cumulo, camposque per omniscum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentemcaede Neoptolemum geminosque in limine Atridas;vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per arassanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis.Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,barbarico postes auro spoliisque superbi,procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis.Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.Urbis uti captae casum convolsaque viditlimina tectorum et medium in penetralibus hostem,arma diu senior desueta trementibus aevocircumdat nequiquam umeris, et inutile ferrumcingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axeingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus,incumbens arae atque umbra complexa Penatis.Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,praecipites atra ceu tempestate columbae,condensae et divom amplexae simulacra sedebant.Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armisut vidit, “Quae mens tam dira, miserrime coniunx,impulit his cingi telis? Aut quo ruis?” inquit;“Non tali auxilio nec defensoribus ististempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector.Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,aut moriere simul.” Sic ore effata recepitad sese et sacra longaevum in sede locavit.Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,unus natorum Priami, per tela, per hostisporticibus longis fugit, et vacua atria lustratsaucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhusinsequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit.Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit:“At tibi pro scelere,” exclamat, “pro talibus ausis,di, si qua est caelo pietas, quae talia curet,persolvant grates dignas et praemia reddantdebita, qui nati coram me cernere letumfecisti et patrios foedasti funere voltus.At non ille, satum quo te mentiris, Achillestalis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemquesupplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchroreddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.”Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictuconiecit, rauco quod protinus aere repulsume summo clipei nequiquam umbone pependit.Cui Pyrrhus: “Referes ergo haec et nuntius ibisPelidae genitori; illi mea tristia factadegeneremque Neoptolemum narrare memento.Nunc morere.” Hoc dicens altaria ad ipsa trementemtraxit et in multo lapsantem sanguine nati,implicuitque comam laeva, dextraque coruscumextulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem.Haec finis Priami fatorum; hic exitus illumsorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntemPergama, tot quondam populis terrisque superbumregnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus,avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus.At me tum primum saevus circumstetit horrorObstipui; subiit cari genitoris imago,ut regem aequaevum crudeli volnere vidivitam exhalantem; subiit deserta Creüsa,et direpta domus, et parvi casus Iuli.Respicio, et quae sit me circum copia lustro.Deseruere omnes defessi, et corpora saltuad terram misere aut ignibus aegra dedere.Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestaeservantem et tacitam secreta in sede latentemTyndarida aspicio: dant clara incendia lucemerranti passimque oculos per cuncta ferenti.Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucroset poenas Danaum et deserti coniugis iraspraemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,abdiderat sese atque aris invisa sedebat.Exarsere ignes animo; subit ira cadentemulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.“Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenasaspiciet, partoque ibit regina triumpho,coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit,Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni?Dardanium totiens sudarit sanguine litus?Non ita: namque etsi nullum memorabile nomenfeminea in poena est, nec habet victoria laudem,extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentislaudabor poenas, animumque explesse iuvabitultricis flammae, et cineres satiasse meorum.”Talia iactabam, et furiata mente ferebar:cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndamobtulit et pura per noctem in luce refulsitalma parens, confessa deam, qualisque videricaelicolis et quanta solet, dextraque prehensumcontinuit, roseoque haec insuper addidit ore:“Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit?Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentemliqueris Anchisen; superet coniunxne Creüsa,Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiaecircum errant acies, et, ni mea cura resistat,iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenaeculpatusve Paris: divom inclementia, divom,has evertit opes sternitque a culmine Troiam.Aspice—namque omnem, quae nunc obducta tuentimortalis hebetat visus tibi et umida circumcaligat, nubem eripiam; tu ne qua parentisiussa time, neu praeceptis parere recusa:—hic, ubi disiectas moles avolsaque saxissaxa vides mixtoque undantem pulvere fumum.Neptunus muros magnoque emota tridentifundamenta quatit, totamque a sedibus urbemeruit; hic Iuno Scaeas saevissima portasprima tenet, sociumque furens a navibus agmenferro accincta vocat.Iam summas arces Tritonia, respice, Pallasinsedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva.Ipse pater Danais animos viresque secundassufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.Eripe, nate, fugam, finemque impone labori.Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.”Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris.Adparent dirae facies inimicaque Troiaenumina magna deum.Tum vero omne mihi visum considere in ignisIlium et ex imo verti Neptunia Troia;ac veluti summis antiquam in montibus ornumcum ferro accisam crebrisque bipennibus instanteruere agricolae certatim,—illa usque minaturet tremefacta comam concusso vertice nutat,volneribus donec paulatim evicta, supremumcongemuit, traxitque iugis avolsa ruinam.Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostisexpedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedisantiquasque domos, genitor, quem tollere in altosoptabam primum montis primumque petebam,abnegat excisa vitam producere Troiaexsiliumque pati. “Vos O, quibus integer aevisanguis,” ait “solidaeque suo stant robore vires,vos agitate fugam:me si caelicolae voluissent ducere vitam,has mihi servassent sedes. Satis una superquevidimus exscidia et captae superavimus urbi.Sic O, sic positum adfati discedite corpus.Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostisexuviasque petet; facilis iactura sepulcri.Iam pridem invisus divis et inutilis annosdemoror, ex quo me divom pater atque hominum rexfulminis adflavit ventis et contigit igni.”Talia perstabat memorans, fixusque manebat.Nos contra effusi lacrimis, coniunxque CreüsaAscaniusque omnisque domus, ne vertere secumcuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet.Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem.Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto:nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?“Mene efferre pedem, genitor, te posse relictosperasti, tantumque nefas patrio excidit ore?Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui,et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiaeteque tuosque iuvat, patet isti ianua leto,iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per igniseripis, ut mediis hostem in penetralibus, utqueAscanium patremque meum iuxtaque Creüsamalterum in alterius mactatos sanguine cernam?Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.Reddite me Danais; sinite instaurata revisamproelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.”Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistraminsertabam aptans, meque extra tecta ferebam.Ecce autem complexa pedes in limine coniunxhaerebat, parvumque patri tendebat Iulum:“Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus,cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?”Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.Namque manus inter maestorumque ora parentumecce levis summo de vertice visus Iulifundere lumen apex, tactuque innoxia mollislambere flamma comas et circum tempora pasci.Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantemexcutere et sanctos restinguere fontibus ignis.At pater Anchises oculos ad sidera laetusextulit, et caelo palmas cum voce tetendit:“Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur,da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.”Vix ea fatus erat senior, subitoque fragoreintonuit laevum, et de caelo lapsa per umbrasstella facem ducens multa cum luce cucurrit.Illam, summa super labentem culmina tecti,cernimus Idaea claram se condere silvasignantemque vias; tum longo limite sulcusdat lucem, et late circum loca sulphure fumant.Hic vero victus genitor se tollit ad auras,adfaturque deos et sanctum sidus adorat.“Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum.Di patrii, servate domum, servate nepotem.Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.”Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignisauditur, propiusque aestus incendia volvunt.“Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit:quo res cumque cadent, unum et commune periclum,una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulussit comes, et longe servet vestigia coniunx:vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris.Est urbe egressis tumulus templumque vetustumdesertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressusreligione patrum multos servata per annos.Hanc ex diverso sedem veniemus in unam.Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis;me, bello e tanto digressum et caede recenti,attrectare nefas, donec me flumine vivoabluero.”Haec fatus, latos umeros subiectaque collaveste super fulvique insternor pelle leonis,succedoque oneri; dextrae se parvus Iulusimplicuit sequiturque patrem non passibus aequis;pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum;et me, quem dudum non ulla iniecta movebanttela neque adverso glomerati ex agmine Grai,nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnissuspensum et pariter comitique onerique timentem.Iamque propinquabam portis, omnemque videbarevasisse viam, subito cum creber ad aurisvisus adesse pedum sonitus, genitorque per umbramprospiciens; “Nate” exclamat, “fuge nate, propinquant.Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!”—Hic mihi nescio quod trepido male numen amicumconfusam eripuit mentem. Namque avia cursudum sequor, et nota excedo regione viarum,heu, misero coniunx fatone erepta Creüsasubstitit, erravitne via, seu lassa resedit,incertum; nec post oculis est reddita nostris.Nec prius amissam respexi animumque reflexi,quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratamvenimus; hic demum collectis omnibus unadefuit, et comites natumque virumque fefellit.Quem non incusavi amens hominumque deorumque,aut quid in eversa vidi crudelius urbe?Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatiscommendo sociis et curva valle recondo;ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.Stat casus renovare omnis, omnemque revertiper Troiam, et rursus caput obiectare periclis.Principio muros obscuraque limina portae,qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retroobservata sequor per noctem et lumine lustro.Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant.Ilicet ignis edax summa ad fastigia ventovolvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.Procedo et Priami sedes arcemque reviso.Et iam porticibus vacuis Iunonis asylocustodes lecti Phoenix et dirus Ulixespraedam adservabant. Huc undique Troia gazaincensis erepta adytis, mensaeque deorum,crateresque auro solidi, captivaque vestiscongeritur; pueri et pavidae longo ordine matresstant circum.Ausus quin etiam voces iactare per umbramimplevi clamore vias, maestusque Creüsamnequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.Quaerenti et tectis urbis sine fine furentiinfelix simulacrum atque ipsius umbra Creüsaevisa mihi ante oculos et nota maior imago.Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.Tum sic adfari et curas his demere dictis :“Quid tantum insano iuvat indulgere dolori,O dulcis coniunx? Non haec sine numine divomeveniunt; nec te hinc comitem asportare Creüsamfas, aut ille sinit superi regnator Olympi.Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum,et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arvainter opima virum leni fluit agmine Thybris:illic res laetae regnumque et regia coniunxparta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creüsae.Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbasaspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,Dardanis, et divae Veneris nurus.Sed me magna deum genetrix his detinet oris:iamque vale, et nati serva communis amorem.”Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentemdicere deseruit, tenuisque recessit in auras.Ter conatus ibi collo dare bracchia circum:ter frustra comprensa manus effugit imago,par levibus ventis volucrique simillima somno.Sic demum socios consumpta nocte reviso.Atque hic ingentem comitum adfluxisse novoruminvenio admirans numerum, matresque virosque,collectam exsilio pubem, miserabile volgus.Undique convenere, animis opibusque parati,in quascumque velim pelago deducere terras.Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idaeducebatque diem, Danaique obsessa tenebantlimina portarum, nec spes opis ulla dabatur;cessi, et sublato montes genitore petivi.