Postquam res Asiae Priamique evertere gentemimmeritam visum Superis, ceciditque superbumIlium, et omnis humo fumat Neptunia Troia,diversa exsilia et desertas quaerere terrasauguriis agimur divom, classemque sub ipsaAntandro et Phrygiae molimur montibus Idae,incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur,contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas,et pater Anchises dare fatis vela iubebat;litora cum patriae lacrimans portusque relinquoet campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altumcum sociis natoque Penatibus et magnis dis.Terra procul vastis colitur Mavortia campis,Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo,hospitium antiquum Troiae sociique Penates,dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvomoenia prima loco, fatis ingressus iniquis,Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.Sacra Dionaeae matri divisque ferebamauspicibus coeptorum operum, superoque nitentemcaelicolum regi mactabam in litore taurum.Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summovirgulta et densis hastilibus horrida myrtus.Accessi, viridemque ab humo convellere silvamconatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,horrendum et dictu video mirabile monstrum.Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbosvellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae,et terram tabo maculant. Mihi frigidus horrormembra quatit, gelidusque coit formidine sanguis.Rursus et alterius lentum convellere vimeninsequor, et causas penitus temptare latentis:ater et alterius sequitur de cortice sanguis.Multa movens animo nymphas venerabar agrestisGradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,rite secundarent visus omenque levarent.Tertia sed postquam maiore hastilia nisuadgredior, genibusque adversae obluctor harenae—eloquar, an sileam?—gemitus lacrimabilis imoauditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris:“Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto;parce pias scelerare manus. Non me tibi Troiaexternum tulit, aut cruor hic de stipite manat.Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum:nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texittelorum seges et iaculis increvit acutis.”Tum vero ancipiti mentem formidine pressusobstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magnoinfelix Priamus furtim mandarat alendumThreicio regi, cum iam diffideret armisDardaniae, cingique urbem obsidione videret.Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit,res Agamemnonias victriciaque arma secutus,fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et aurovi potitur. Quid non mortalia pectora cogis,auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit,delectos populi ad proceres primumque parentemmonstra deum refero, et quae sit sententia posco.Omnibus idem animus, scelerata excedere terra,linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros.Ergo instauramus Polydoro funus, et ingensaggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae,caeruleis maestae vittis atraque cupresso,et circum Iliades crinem de more solutae;inferimus tepido spumantia cymbia lactesanguinis et sacri pateras, animamque sepulchrocondimus, et magna supremum voce ciemus.Inde, ubi prima fides pelago, placataque ventidant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,deducunt socii navis et litora complent:provehimur portu, terraeque urbesque recedunt.Sacra mari colitur medio gratissima tellusNereidum matri et Neptuno Aegaeo,quam pius arquitenens oras et litora circumerrantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,immotamque coli dedit et contemnere ventos.Huc feror; haec fessos tuto placidissima portuaccipit: egressi veneramur Apollinis urbem.Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdosvittis et sacra redimitus tempora lauro,occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum.Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus.Templa dei saxo venerabar structa vetusto:“Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessiset genus et mansuram urbem; serva altera TroiaePergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes?Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.”Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,liminaque laurusque dei, totusque moverimons circum, et mugire adytis cortina reclusis.Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris:“Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentumprima tulit tellus, eadem vos ubere laetoaccipiet reduces. Antiquam exquirite matrem:hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris,et nati natorum, et qui nascentur ab illis.”Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultulaetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti?Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum,“Audite, O proceres” ait “et spes discite vestras:Creta Iovis magni medio iacet insula ponto;mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae.Centum urbes habitant magnas, uberrima regna;maximus unde pater, si rite audita recordor,Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,optavitque locum regno. Nondum Ilium et arcesPergameae steterant; habitabant vallibus imis.hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aeraIdaeumque nemus; hinc fida silentia sacris,et iuncti currum dominae subiere leones.Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur;placemus ventos et Gnosia regna petamus.Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit,tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.”Sic fatus, meritos aris mactavit honores,taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollonigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.Fama volat pulsum regnis cessisse paternisIdomenea ducem, desertaque litora Cretaehoste vacare domos, sedesque adstare relictas.Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus,bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam,Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequorCycladas, et crebris legimus freta consita terris.Nauticus exoritur vario certamine clamor;hortantur socii: “Cretam proavosque petamus!”Prosequitur surgens a puppi ventus euntiset tandem antiquis Curetum adlabimur oris.Ergo avidus muros optatae molior urbis,Pergameamque voco, et laetam cognomine gentemhortor amare focos arcemque attollere tectis.Iamque fere sicco subductae litore puppes;conubiis arvisque novis operata iuventus;iura domosque dabam: subito cum tabida membris,corrupto caeli tractu, miserandaque venitarboribusque satisque lues et letifer annus.Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebantcorpora; tum sterilis exurere Sirius agros;arebant herbae, et victum seges aegra negabat.Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remensohortatur pater ire mari, veniamque precari:quam fessis finem rebus ferat; unde laborumtemptare auxilium iubeat; quo vertere cursus.Nox erat, et terris animalia somnus habebat:effigies sacrae divom Phrygiique Penates,quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbisextuleram, visi ante oculos adstare iacentisin somnis, multo manifesti lumine, qua seplena per insertas fundebat luna fenestras;tum sic adfari et curas his demere dictis:“Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit.Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti,nos tumidum sub te permensi classibus aequor,idem venturos tollemus in astra nepotes,imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnismagna para, longumque fugae ne linque laborem.Mutandae sedes: non haec tibi litora suasitDelius, aut Cretae iussit considere Apollo.Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;Oenotri coluere viri; nunc fama minoresItaliam dixisse ducis de nomine gentem:hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus,Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.Surge age, et haec laetus longaevo dicta parentihaud dubitanda refer: Corythum terrasque requiratAusonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.”Talibus attonitus visis et voce deorum—nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltusvelatasque comas praesentiaque ora videbar;tum gelidus toto manabat corpore sudorcorripio e stratis corpus, tendoque supinasad caelum cum voce manus, et munera libointemerata focis. Perfecto laetus honoreAnchisen facio certum, remque ordine pando.Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes,seque novo veterum deceptum errore locorum.Tum memorat: “Nate, Iliacis exercite fatis,sola mihi talis casus Cassandra canebat.Nunc repeto haec generi portendere debita nostro,et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucroscrederet, aut quem tum vates Cassandra moveret?Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.”Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictisvela damus, vastumque cava trabe currimus aequor.Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullaeadparent terrae, caelum undique et undique pontus,tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber,noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.Continuo venti volvunt mare, magnaque surguntaequora; dispersi iactamur gurgite vasto;involvere diem nimbi, et nox umida caelumabstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes.Excutimur cursu, et caecis erramus in undis.Ipse diem noctemque negat discernere caelo,nec meminisse viae media Palinurus in unda.Tris adeo incertos caeca caligine soleserramus pelago, totidem sine sidere noctes.Quarto terra die primum se attollere tandemvisa, aperire procul montis, ac volvere fumum.Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautaeadnixi torquent spumas et caerula verrunt.Servatum ex undis Strophadum me litora primumaccipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae,insulae Ionio in magno, quas dira CelaenoHarpyiaeque colunt aliae, Phineia postquamclausa domus, mensasque metu liquere priores.Tristius haud illis monstrum, nec saevior ullapestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.Virginei volucrum voltus, foedissima ventrisproluvies, uncaeque manus, et pallida semperora fame.Huc ubi delati portus intravimus, eccelaeta boum passim campis armenta videmus,caprigenumque pecus nullo custode per herbas.Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamusin partem praedamque Iovem; tum litore curvoexstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis.At subitae horrifico lapsu de montibus adsuntHarpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas,diripiuntque dapes, contactuque omnia foedantimmundo; tum vox taetrum dira inter odorem.Rursum in secessu longo sub rupe cavata,arboribus clausi circum atque horrentibus umbris,instruimus mensas arisque reponimus ignem:rursum ex diverso caeli caecisque latebristurba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant,edico, et dira bellum cum gente gerendum.Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbamdisponunt enses et scuta latentia condunt.Ergo ubi delapsae sonitum per curva dederelitora, dat signum specula Misenus ab altaaere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant,obscenas pelagi ferro foedare volucres:sed neque vim plumis ullam nec volnera tergoaccipiunt, celerique fuga sub sidera lapsaesemesam praedam et vestigia foeda relinquunt.Una in praecelsa consedit rupe Celaeno,infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:“Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,Laomedontiadae, bellumne inferre paratis,et patrio Harpyias insontis pellere regno?Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollopraedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando.Italiam cursu petitis, ventisque vocatisibitis Italiam, portusque intrare licebit;sed non ante datam cingetis moenibus urbem,quam vos dira fames nostraeque iniuria caedisambesas subigat malis absumere mensas.”Dixit, et in silvam pennis ablata refugit.At sociis subita gelidus formidine sanguisderiguit; cecidere animi, nec iam amplius armis,sed votis precibusque iubent exposcere pacem,sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres.Et pater Anchises passis de litore palmisnumina magna vocat, meritosque indicit honores:“Di, prohibete minas; di, talem avertite casum,et placidi servate pios!” Tum litore funemderipere, excussosque iubet laxare rudentes.Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis,qua cursum ventusque gubernatorque vocabat.Iam medio adparet fluctu nemorosa ZacynthosDulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.Mox et Leucatae nimbosa cacumina montiset formidatus nautis aperitur Apollo.Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;ancora de prora iacitur, stant litore puppes.Ergo insperata tandem tellure potiti,lustramurque Iovi votisque incendimus aras,Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.Exercent patrias oleo labente palaestrasnudati socii; iuvat evasisse tot urbesArgolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis.Interea magnum sol circumvolvitur annum,et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas.Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis,postibus adversis figo, et rem carmine signo:AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBVS ARMA.Linquere tum portus iubeo et considere transtris:certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.Protinus aërias Phaeacum abscondimus arces,litoraque Epiri legimus portuque subimusChaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem.Hic incredibilis rerum fama occupat auris,Priamiden Helenum Graias regnare per urbes,coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,et patrio Andromachen iterum cessisse marito.Obstipui, miroque incensum pectus amore,compellare virum et casus cognoscere tantos.Progredior portu, classis et litora linquens,sollemnis cum forte dapes et tristia donaante urbem in luco falsi Simoentis ad undamlibabat cineri Andromache, Manisque vocabatHectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanemet geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.Ut me conspexit venientem et Troïa circumarma amens vidit, magnis exterrita monstrisderiguit visu in medio, calor ossa reliquit;labitur, et longo vix tandem tempore fatur:“Verane te facies, verus mihi nuntius adfers,nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit,Hector ubi est?” Dixit, lacrimasque effudit et omnemimplevit clamore locum. Vix pauca furentisubicio, et raris turbatus vocibus hisco:“vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco;ne dubita, nam vera vides.Heu, quis te casus deiectam coniuge tantoexcipit, aut quae digna satis fortuna revisitHectoris Andromachen? Pyrrhin” conubia servas?”Deiecit vultum et demissa voce locuta est:“O felix una ante alias Priameïa virgo,hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altisiussa mori, quae sortitus non pertulit ullos,nec victoris eri tetigit captiva cubile!nos, patria incensa, diversa per aequora vectae,stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum,servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutusLedaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos,me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.Ast illum, ereptae magno inflammatus amoreconiugis et scelerum Furiis agitatus, Orestesexcipit incautum patriasque obtruncat ad aras.Morte Neoptolemi regnorum reddita cessitpars Heleno, qui Chaonios cognomine camposChaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris?Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura,quem tibi iam Troia—Ecqua tamen puero est amissae cura parentis?Ecquid in antiquam virtutem animosque viriliset pater Aeneas et avunculus excitat Hector?”Talia fundebat lacrimans longosque ciebatincassum fletus, cum sese a moenibus herosPriamides multis Helenus comitantibus adfert,adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit,et multum lacrimas verba inter singula fundit.Procedo, et parvam Troiam simulataque magnisPergama, et arentem Xanthi cognomine rivumadgnosco, Scaeaeque amplector limina portae.Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur:illos porticibus rex accipiebat in amplis;aulaï medio libabant pocula Bacchi,impositis auro dapibus, paterasque tenebant.Iamque dies alterque dies processit, et auraevela vocant tumidoque inflatur carbasus austro.His vatem adgredior dictis ac talia quaeso:“Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi,qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis,et volucrum linguas et praepetis omina pennae,fare age—namque omnem cursum mihi prospera dixitreligio, et cuncti suaserunt numine diviItaliam petere et terras temptare repostas:sola novum dictuque nefas Harpyia Celaenoprodigium canit, et tristis denuntiat iras,obscenamque famem—quae prima pericula vito?Quidve sequens tantos possim superare labores?”Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis,exorat pacem divom, vittasque resolvitsacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,ipse manu multo suspensum numine ducit,atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:“Nate dea,—nam te maioribus ire per altumauspiciis manifesta fides: sic fata deum rexsortitur, volvitque vices; is vertitur ordo—pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustresaequora et Ausonio possis considere portu,expediam dictis; prohibent nam cetera Parcaescire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.Principio Italiam, quam tu iam rere propinquamvicinosque, ignare, paras invadere portus,longa procul longis via dividit invia terris.Ante et Trinacria lentandus remus in unda,et salis Ausonii lustrandum navibus aequor,infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae,quam tuta possis urbem componere terra:signa tibi dicam, tu condita mente teneto:cum tibi sollicito secreti ad fluminis undamlitoreis ingens inventa sub ilicibus sustriginta capitum fetus enixa iacebit.alba, solo recubans, albi circum ubera nati,is locus urbis erit, requies ea certa laborum.Nec tu mensarum morsus horresce futuros:fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo.“Has autem terras, Italique hanc litoris oram,proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu,effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.Hic et Narycii posuerunt moenia Locri,et Sallentinos obsedit milite camposLyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboeiparva Philoctetae subnixa Petelia muro.Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes,et positis aris iam vota in litore solves,purpureo velare comas adopertus amictu,ne qua inter sanctos ignis in honore deorumhostilis facies occurrat et omina turbet.Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto:hac casti maneant in religione nepotes.“Ast ubi digressum Siculae te admoverit oraeventus, et angusti rarescent claustra Pelori,laeva tibi tellus et longo laeva petanturaequora circuitu: dextrum fuge litus et undas.Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina—tantum aevi longinqua valet mutare vetustas—dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellusuna foret; venit medio vi pontus et undisHesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbeslitore diductas angusto interluit aestu.Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdisobsidet, atque imo barathri ter gurgite vastossorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auraserigit alternos et sidera verberat unda.At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris,ora exsertantem et navis in saxa trahentem.Prima hominis facies et pulchro pectore virgopube tenus, postrema immani corpore pristis,delphinum caudas utero commissa luporum.Praestat Trinacrii metas lustrare Pachynicessantem, longos et circumflectere cursus,quam semel informem vasto vidisse sub antroScyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa.“Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vatisi qua fides, animum si veris implet Apollo,unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unumpraedicam, et repetens iterumque iterumque monebo:Iunonis magnae primum prece numen adora;Iunoni cane vota libens, dominamque potentemsupplicibus supera donis: sic denique victorTrinacria finis Italos mittere relicta.“Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem,divinosque lacus, et Averna sonantia silvis,insanam vatem aspicies, quae rupe sub imafata canit, foliisque notas et nomina mandat.Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo,digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit.Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt;verum eadem, verso tenuis cum cardine ventusimpulit et teneras turbavit ianua frondes,numquam deinde cavo volitantia prendere saxo,nec revocare situs aut iungere carmina curat:inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae.Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,—quamvis increpitent socii, et vi cursus in altumvela vocet, possisque sinus implere secundos,—quin adeas vatem precibusque oracula poscasipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat.Illa tibi Italiae populos venturaque bella,et quo quemque modo fugiasque ferasque laboremexpediet, cursusque dabit venerata secundos.Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri.Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.”Quae postquam vates sic ore effatus amico est,dona dehinc auro gravia sectoque elephantoimperat ad navis ferri, stipatque carinisingens argentum, Dodonaeosque lebetas,loricam consertam hamis auroque trilicem,et conum insignis galeae cristasque comantis,arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti.Addit equos, additque duces;remigium supplet; socios simul instruit armis.Interea classem velis aptare iubebatAnchises, fieret vento mora ne qua ferenti.Quem Phoebi interpres multo compellat honore:“Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo,cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis.Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est;Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo.Vade” ait “O felix nati pietate. Quid ultraprovehor, et fando surgentis demoror austros?”Nec minus Andromache digressu maesta supremofert picturatas auri subtemine vesteset Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore),textilibusque onerat donis, ac talia fatur:“Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearumsint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum,O milli sola mei super Astyanactis imago:sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;et nunc aequali tecum pubesceret aevo.”Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:“Vivite felices, quibus est fortuna peractaiam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur.Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum,arva neque Ausoniae semper cedentia retroquaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtisquam vestrae fecere manus, melioribus, opto,auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis.Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arvaintraro, gentique meae data moenia cernam,cognatas urbes olim populosque propinquos,Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctoratque idem casus, unam faciemus utramqueTroiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.”Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,unde iter Italiam cursusque brevissimus undis.Sol ruit interea et montes umbrantur opaci;sternimur optatae gremio telluris ad undam,sortiti remos, passimque in litore siccocorpora curamus; fessos sopor inrigat artus.Necdum orbem medium Nox horis acta subibat:haud segnis strato surgit Palinurus et omnisexplorat ventos, atque auribus aera captat;sidera cuncta notat tacito labentia caelo,Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,armatumque auro circumspicit Oriona.Postquam cuncta videt caelo constare sereno,dat clarum e puppi signum; nos castra movemus,temptamusque viam et velorum pandimus alas.Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis,cum procul obscuros collis humilemque videmusItaliam. “Italiam” primus conclamat Achates,“Italiam” laeto socii clamore salutant.Tum pater Anchises magnum cratera coronainduit, implevitque mero, divosque vocavitstans celsa in puppi:“Di maris et terrae tempestatumque potentes,ferte viam vento facilem et spirate secundi.”Crebrescunt optatae aurae portusque patescitiam propior, templumque adparet in arce Minervae.Vela legunt socii et proras ad litora torquent.Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum,obiectae salsa spumant aspargine cautes;ipse latet; gemino demittunt bracchia muroturriti scopuli, refugitque ab litore templum.Quattuor hic, primum omen, equos in gramine viditondentis campum late, candore nivali.Et pater Anchises: “Bellum, O terra hospita, portasbello armantur equi, bellum haec armenta minantur.Sed tamen idem olim curru succedere suetiquadrupedes, et frena iugo concordia ferre;spes et pacis” ait. Tum numina sancta precamurPalladis armisonae, quae prima accepit ovantis,et capita ante aras Phrygio velamur amictu;praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, riteIunoni Argivae iussos adolemus honores.Haud mora, continuo perfectis ordine votis,cornua velatarum obvertimus antemarum,Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva.Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenticernitur; attollit se diva Lacinia contra,Caulonisque arces et navifragum Scylaceum.Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxaaudimus longe fractasque ad litora voces,exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae.Et pater Anchises: “Nimirum haec illa Charybdis:hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!”Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentemcontorsit laevas proram Palinurus ad undas.laevam cuncta cohors remis ventisque petivit.Tollimur in caelum curvato gurgite, et idemsubducta ad Manis imos desedimus unda.Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere:ter spumam elisam et rorantia vidimus astra.Interea fessos ventus cum sole reliquit,ignarique viae Cyclopum adlabimur oris.Portus ab accessu ventorum immotus et ingensipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis;interdumque atram prorumpit ad aethera nubem,turbine fumantem piceo et candente favilla,attollitque globos flammarum et sidera lambit;interdum scopulos avolsaque viscera montiserigit eructans, liquefactaque saxa sub aurascum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.Fama est Enceladi semustum fulmine corpusurgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnamimpositam ruptis flammam exspirare caminis;et fessum quotiens mutet latus, intremere omnemmurmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo.Noctem illam tecti silvis immania monstraperferimus, nec quae sonitum det causa videmus.Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethrasiderea polus, obscuro sed nubila caelo,et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.Postera iamque dies primo surgebat Eoo,umentemque Aurora polo dimoverat umbram:cum subito e silvis, macie confecta suprema,ignoti nova forma viri miserandaque cultuprocedit, supplexque manus ad litora tendit.Respicimus: dira inluvies inmissaque barba,consertum tegumen spinis; at cetera Graius,et quondam patriis ad Troiam missus in armis.Isque ubi Dardanios habitus et Troia viditarma procul, paulum aspectu conterritus haesit,continuitque gradum; mox sese ad litora praecepscum fletu precibusque tulit: “Per sidera testor,per superos atque hoc caeli spirabile lumen,tollite me, Teucri; quascumque abducite terras;hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum,et bello Iliacos fateor petiisse Penatis;pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto.Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.”Dixerat, et genua amplexus genibusque volutanshaerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus,hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri.Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus,dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat.Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:“Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamastopaupere—mansissetque utinam fortuna!—profectus.Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,inmemores socii vasto Cyclopis in antrodeseruere. Domus sanie dapibusque cruentis,intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsatsidera—Di, talem terris avertite pestem!—nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli.Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro.Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostroprensa manu magna, medio resupinus in antro,frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarentlimina; vidi atro cum membra fluentia tabomanderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus.Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes,oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.Nam simul expletus dapibus vinoque sepultuscervicem inflexam posuit, iacuitque per antrumimmensus, saniem eructans et frusta cruentoper somnum commixta mero, nos magna precatinumina sortitique vices, una undique circumfundimur, et telo lumen terebramus acuto,—ingens, quod torva solum sub fronte latebat,Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,—et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funemrumpite.Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antrolanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,centum alii curva haec habitant ad litora volgoinfandi Cyclopes, et altis montibus errant.Tertia iam lunae se cornua lumine complent,cum vitam in silvis inter deserta ferarumlustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopasprospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco.Victum infelicem, bacas lapidosaque corna,dant rami et volsis pascunt radicibus herbae.Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classemconspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset,addixi: satis est gentem effugisse nefandam.Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.”Vix ea fatus erat, summo cum monte videmusipsum inter pecudes vasta se mole moventempastorem Polyphemum et litora nota petentem,monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.Trunca manu pinus regit et vestigia firmat;lanigerae comitantur oves—ea sola voluptassolamenque mali.Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit,luminis effossi fluidum lavit inde cruorem,dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequoriam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit.Nos procul inde fugam trepidi celerare, receptosupplice sic merito, tacitique incidere funem;vertimus et proni certantibus aequora remis.Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit;verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas,nec potis Ionios fluctus aequare sequendo,clamorem immensum tollit, quo pontus et omnescontremuere undae, penitusque exterrita tellusItaliae, curvisque immugiit Aetna cavernis.At genus e silvis Cyclopum et montibus altisexcitum ruit ad portus et litora complent.Cernimus adstantis nequiquam lumine torvoAetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis,concilium horrendum: quales cum vertice celsoaeriae quercus, aut coniferae cyparissiconstiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae.Praecipites metus acer agit quocumque rudentisexcutere, et ventis intendere vela secundis.Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdininter, utramque viam leti discrimine parvo,ni teneant cursus; certum est dare lintea retro.Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelorimissus adest. Vivo praetervehor ostia saxoPantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.Talia monstrabat relegens errata retrorsuslitora Achaemenides; comes infelicis Ulixi.Sicanio praetenta sinu iacet insula contraPlemyrium undosum; nomen dixere prioresOrtygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnemoccultas egisse vias subter mare; qui nuncore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.Iussi numina magna loci veneramur; et indeexsupero praepingue solum stagnantis Helori.Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyniradimus, et fatis numquam concessa moveriadparet Camerina procul campique Geloi,immanisque Gela fluvii cognomine dicta.Arduus inde Acragas ostentat maxuma longemoenia, magnanimum quondam generator equorum;teque datis linquo ventis, palmosa Selinus,et vada dura lego saxis Lilybeia caecis.Hinc Drepani me portus et inlaetabilis oraaccipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis,heu genitorem, omnis curae casusque levamen,amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessumdeseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis!Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret,hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.Hic labor extremus, longarum haec meta viarum.Hinc me digressum vestris deus adpulit oris.Sic pater Aeneas intentis omnibus unusfata renarrabat divom, cursusque docebat.Conticuit tandem, factoque hic fine quievit.