At regina gravi iamdudum saucia curavolnus alit venis, et caeco carpitur igni.Multa viri virtus animo, multusque recursatgentis honos: haerent infixi pectore voltusverbaque, nec placidam membris dat cura quietem.Postera Phoebea lustrabat lampade terras,umentemque Aurora polo dimoverat umbram,cum sic unanimam adloquitur male sana sororem:“Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent!Quis novus hic nostris successit sedibus hospes,quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis!Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum.Degeneres animos timor arguit: heu, quibus illeiactatus fatis! Quae bella exhausta canebat!Si mihi non animo fixum immotumque sederet,ne cui me vinclo vellem sociare iugali,postquam primus amor deceptam morte fefellit;si non pertaesum thalami taedaeque fuisset,huic uni forsan potui succumbere culpae.Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaeiconiugis et sparsos fraterna caede Penatis,solus hic inflexit sensus, animumque labantemimpulit: adgnosco veteris vestigia flammae.Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat,vel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras,pallentis umbras Erebi noctemque profundam,ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo.Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amoresabstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.”Sic effata sinum lacrimis implevit obortis.Anna refert: “O luce magis dilecta sorori,solane perpetua maerens carpere iuventa,nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris?Id cinerem aut Manis credis curare sepultos?Esto: aegram nulli quondam flexere mariti,non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbasductoresque alii, quos Africa terra triumphisdives alit: placitone etiam pugnabis amori?Nec venit in mentem, quorum consederis arvis?Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello,et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis;hinc deserta siti regio, lateque furentesBarcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam,germanique minas?Dis equidem auspicibus reor et Iunone secundahunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas.Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regnaconiugio tali! Teucrum comitantibus armisPunica se quantis attollet gloria rebus!Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatisindulge hospitio, causasque innecte morandi,dum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion,quassataeque rates, dum non tractabile caelum.”His dictis incensum animum inflammavit amore,spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem.Principio delubra adeunt, pacemque per arasexquirunt; mactant lectas de more bidentislegiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo,Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae.Ipsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Didocandentis vaccae media inter cornua fundit,aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras,instauratque diem donis, pecudumque reclusispectoribus inhians spirantia consulit exta.Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem,quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullasinterea, et tacitum vivit sub pectore volnus.Uritur infelix Dido, totaque vagatururbe furens, qualis coniecta cerva sagitta,quam procul incautam nemora inter Cresia fixitpastor agens telis, liquitque volatile ferrumnescius; illa fuga silvas saltusque peragratDictaeos; haeret lateri letalis arundo.Nunc media Aenean secum per moenia ducit,Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam;incipit effari, mediaque in voce resistit;nunc eadem labente die convivia quaerit,Iliacosque iterum demens audire laboresexposcit, pendetque iterum narrantis ab ore.Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissimluna premit suadentque cadentia sidera somnos,sola domo maeret vacua, stratisque relictisincubat, illum absens absentem auditque videtque;aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta,detinet, infandum si fallere possit amorem.Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventusexercet, portusve aut propugnacula bellotuta parant; pendent opera interrupta, minaequemurorum ingentes aequataque machina caelo.Quam simul ac tali persensit peste tenericara Iovis coniunx, nec famam obstare furori,talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis:“Egregiam vero laudem et spolia ampla refertistuque puerque tuus, magnum et memorabile numen,una dolo divom si femina victa duorum est!Nec me adeo fallit veritam te moenia nostrasuspectas habuisse domos Karthaginis altae.Sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto?Quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeosexercemus? Habes, tota quod mente petisti:ardet amans Dido, traxitque per ossa furorem.Communem hunc ergo populum paribusque regamusauspiciis; liceat Phrygio servire marito,dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.”Olli—sensit enim simulata mente locutam,quo regnum Italiae Libycas averteret oras—sic contra est ingressa Venus: “Quis talia demensabnuat, aut tecum malit contendere bello,si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur.Sed fatis incerta feror, si Iuppiter unamesse velit Tyriis urbem Troiaque profectis,miscerive probet populos, aut foedera iungi.Tu coniunx tibi fas animum temptare precando.Perge; sequar. Tum sic excepit regia Iuno:“Mecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instatconfieri possit, paucis, adverte, docebo.Venatum Aeneas unaque miserrima Didoin nemus ire parant, ubi primos crastinus ortusextulerit Titan, radiisque retexerit orbem.His ego nigrantem commixta grandine nimbum,dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt,desuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo.Diffugient comites et nocte tegentur opaca:speluncam Dido dux et Troianus eandemdevenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas,conubio iungam stabili propriamque dicabo,hic hymenaeus erit.”—Non adversata petentiadnuit, atque dolis risit Cytherea repertis.Oceanum interea surgens Aurora reliquit.It portis iubare exorto delecta iuventus;retia rara, plagae, lato venabula ferro,Massylique ruunt equites et odora canum vis.Reginam thalamo cunctantem ad limina primiPoenorum exspectant, ostroque insignis et aurostat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit.Tandem progreditur, magna stipante caterva,Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo.Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum,aurea purpuream subnectit fibula vestem.Nec non et Phrygii comites et laetus Iulusincedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnisinfert se socium Aeneas atque agmina iungit.Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluentadeserit ac Delum maternam invisit Apollo,instauratque choros, mixtique altaria circumCretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi;ipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentemfronde premit crinem fingens atque implicat auro;tela sonant umeris: haud illo segnior ibatAeneas; tantum egregio decus enitet ore.Postquam altos ventum in montis atque invia lustra,ecce ferae, saxi deiectae vertice, capraedecurrere iugis; alia de parte patentistransmittunt cursu campos atque agmina cervipulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt.At puer Ascanius mediis in vallibus acrigaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos,spumantemque dari pecora inter inertia votisoptat aprum, aut fulvum descendere monte leonem.Interea magno misceri murmure caelumincipit; insequitur commixta grandine nimbus;et Tyrii comites passim et Troiana iuventusDardaniusque nepos Veneris diversa per agrostecta metu petiere; ruunt de montibus amnes.Speluncam Dido dux et Troianus eandemdeveniunt: prima et Tellus et pronuba Iunodant signum; fulsere ignes et conscius aetherconubiis, summoque ulularunt vertice nymphae.Ille dies primus leti primusque malorumcausa fuit; neque enim specie famave movetur,nec iam furtivum Dido meditatur amorem:coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam.Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes—Fama, malum qua non aliud velocius ullum;mobilitate viget, viresque adquirit eundo,parva metu primo, mox sese attollit in auras,ingrediturque solo, et caput inter nubila condit.Illam Terra parens, ira inritata deorum,extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororemprogenuit, pedibus celerem et pernicibus alis,monstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumaetot vigiles oculi subter, mirabile dictu,tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures.Nocte volat caeli medio terraeque per umbram,stridens, nec dulci declinat lumina somno;luce sedet custos aut summi culmine tecti,turribus aut altis, et magnas territat urbes;tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri.Haec tum multiplici populos sermone replebatgaudens, et pariter facta atque infecta canebat:venisse Aenean, Troiano sanguine cretum,cui se pulchra viro dignetur iungere Dido;nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovereregnorum immemores turpique cupidine captos.Haec passim dea foeda virum diffundit in ora.Protinus ad regem cursus detorquet Iarban,incenditque animum dictis atque aggerat iras.Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha,templa Iovi centum latis immania regnis,centum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem,excubias divom aeternas, pecudumque cruorepingue solum et variis florentia limina sertis.Isque amens animi et rumore accensus amarodicitur ante aras media inter numina divommulta Iovem manibus supplex orasse supinis:“Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictisgens epulata toris Lenaeum libat honorem,aspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques,nequiquam horremus, caecique in nubibus ignesterrificant animos et inania murmura miscent?Femina, quae nostris errans in finibus urbemexiguam pretio posuit, cui litus arandumcuique loci leges dedimus, conubia nostrareppulit, ac dominum Aenean in regna recepit.Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu,Maeonia mentum mitra crinemque madentemsubnexus, rapto potitur: nos munera templisquippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.”Talibus orantem dictis arasque tenentemaudiit omnipotens, oculosque ad moenia torsitregia et oblitos famae melioris amantes.Tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat:“Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis,Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nuncexspectat, fatisque datas non respicit urbes,adloquere, et celeris defer mea dicta per auras.Non illum nobis genetrix pulcherrima talempromisit, Graiumque ideo bis vindicat armis;sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementemItaliam regeret, genus alto a sanguine Teucriproderet, ac totum sub leges mitteret orbem.Si nulla accendit tantarum gloria rerum,nec super ipse sua molitur laude laborem,Ascanione pater Romanas invidet arces?Quid struit, aut qua spe inimica in gente moratur,nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva?Naviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.”Dixerat. Ille patris magni parere parabatimperio; et primum pedibus talaria nectitaurea, quae sublimem alis sive aequora supraseu terram rapido pariter cum flamine portant;tum virgam capit: hac animas ille evocat Orcopallentis, alias sub Tartara tristia mittit,dat somnos adimitque, et lumina morte resignat.Illa fretus agit ventos, et turbida tranatnubila; iamque volans apicem et latera ardua cernitAtlantis duri, caelum qui vertice fulcit,Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atrispiniferum caput et vento pulsatur et imbri;nix umeros infusa tegit; tum flumina mentopraecipitant senis, et glacie riget horrida barba.Hic primum paribus nitens Cyllenius alisconstitit; hinc toto praeceps se corpore ad undasmisit, avi similis, quae circum litora, circumpiscosos scopulos humilis volat aequora iuxta.Haud aliter terras inter caelumque volabat,litus harenosum Libyae ventosque secabatmaterno veniens ab avo Cyllenia proles.Ut primum alatis tetigit magalia plantis,Aenean fundantem arces ac tecta novantemconspicit; atque illi stellatus iaspide fulvaensis erat, Tyrioque ardebat murice laenademissa ex umeris, dives quae munera Didofecerat, et tenui telas discreverat auro.Continuo invadit: “Tu nunc Karthaginis altaefundamenta locas, pulchramque uxorius urbemexstruis, heu regni rerumque oblite tuarum?Ipse deum tibi me claro demittit Olymporegnator, caelum ac terras qui numine torquet;ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras:quid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris?Si te nulla movet tantarum gloria rerum,nec super ipse tua moliris laude laborem,Ascanium surgentem et spes heredis Iulirespice, cui regnum Italiae Romanaque tellusdebentur.” Tali Cyllenius ore locutusmortalis visus medio sermone reliquit,et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.At vero Aeneas aspectu obmutuit amens,arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.Ardet abire fuga dulcisque relinquere terras,attonitus tanto monitu imperioque deorum.Heu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentemaudeat adfatu? Quae prima exordia sumat?Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc,in partisque rapit varias perque omnia versat.Haec alternanti potior sententia visa est:Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum,classem aptent taciti sociosque ad litora cogant,arma parent, et quae rebus sit causa novandisdissimulent; sese interea, quando optuma Didonesciat et tantos rumpi non speret amores,temptaturum aditus, et quae mollissima fanditempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnesimperio laeti parent ac iussa facessunt.At regina dolos—quis fallere possit amantem?praesensit, motusque excepit prima futuros,omnia tuta timens. Eadem impia Fama furentidetulit armari classem cursumque parari.Saevit inops animi, totamque incensa per urbembacchatur, qualis commotis excita sacrisThyias, ubi audito stimulant trieterica Bacchoorgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron.Tandem his Aenean compellat vocibus ultro:“Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantumposse nefas, tacitusque mea decedere terra?Nec te noster amor, nec te data dextera quondam,nec moritura tenet crudeli funere Dido?Quin etiam hiberno moliris sidere classem,et mediis properas aquilonibus ire per altum,crudelis? Quid, si non arva aliena domosqueignotas peteres, sed Troia antiqua maneret,Troia per undosum peteretur classibus aequorMene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te(quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui)per conubia nostra, per inceptos hymenaeos,si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquamdulce meum, miserere domus labentis, et istam—oro, si quis adhuc precibus locus—exue mentem.Te propter Libycae gentes Nomadumque tyranniodere, infensi Tyrii; te propter eundemexstinctus pudor, et, qua sola sidera adibam,fama prior. Cui me moribundam deseris, hospes?Hoc solum nomen quoniam de coniuge restat.Quid moror? An mea Pygmalion dum moenia fraterdestruat, aut captam ducat Gaetulus Iarbas?Saltem si qua mihi de te suscepta fuissetante fugam suboles, si quis mihi parvulus aulaluderet Aeneas, qui te tamen ore referret,non equidem omnino capta ac deserta viderer.”Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebatlumina, et obnixus curam sub corde premebat.Tandem pauca refert: “Ego te, quae plurima fandoenumerare vales, numquam, regina, negabopromeritam; nec me meminisse pigebit Elissae,dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus.Pro re pauca loquar. Neque ego hanc abscondere furtosperavi—ne finge—fugam, nec coniugis umquampraetendi taedas, aut haec in foedera veni.Me si fata meis paterentur ducere vitamauspiciis et sponte mea componere curas,urbem Troianam primum dulcisque meorumreliquias colerem, Priami tecta alta manerent,et recidiva manu posuissem Pergama victis.Sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo,Italiam Lyciae iussere capessere sortes:hic amor, haec patria est. Si te Karthaginis arces,Phoenissam, Libycaeque aspectus detinet urbis,quae tandem, Ausonia Teucros considere terra,invidia est? Et nos fas extera quaerere regna.Me patris Anchisae, quotiens umentibus umbrisnox operit terras, quotiens astra ignea surgunt,admonet in somnis et turbida terret imago;me puer Ascanius capitisque iniuria cari,quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis.Nunc etiam interpres divom, Iove missus ab ipso—testor utrumque caput—celeris mandata per aurasdetulit; ipse deum manifesto in lumine vidiintrantem muros, vocemque his auribus hausi.Desine meque tuis incendere teque querelis:Italiam non sponte sequor.”Talia dicentem iamdudum aversa tuetur,huc illuc volvens oculos, totumque pererratluminibus tacitis, et sic accensa profatur:“Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor,perfide; sed duris genuit te cautibus horrensCaucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres.Nam quid dissimulo, aut quae me ad maiora reservo?Num fletu ingemuit nostro? Num lumina flexit?Num lacrimas victus dedit, aut miseratus amantem est?Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxuma Iuno,nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis.Nusquam tuta fides. Eiectum litore, egentemexcepi, et regni demens in parte locavi;amissam classem, socios a morte reduxi.Heu furiis incensa feror! Nunc augur Apollo,nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipsointerpres divom fert horrida iussa per auras.Scilicet is Superis labor est, ea cura quietossollicitat. Neque te teneo, neque dicta refello.I, sequere Italiam ventis, pete regna per undas.Spero equidem mediis, si quid pia numina possunt,supplicia hausurum scopulis, et nomine Didosaepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens,et, cum frigida mors anima seduxerit artus,omnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas.Audiam et haec Manis veniet mihi fama sub imos.”His medium dictis sermonem abrumpit, et aurasaegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert,linquens multa metu cunctantem et multa parantemdicere. Suscipiunt famulae, conlapsaque membramarmoreo referunt thalamo stratisque reponunt.At pius Aeneas, quamquam lenire dolentemsolando cupit et dictis avertere curas,multa gemens magnoque animum labefactus amore,iussa tamen divom exsequitur, classemque revisit.Tum vero Teucri incumbunt, et litore celsasdeducunt toto naves: natat uncta carina;frondentisque ferunt remos et robora silvisinfabricata, fugae studio.Migrantis cernas, totaque ex urbe ruentis.Ac velut ingentem formicae farris acervumcum populant, hiemis memores, tectoque reponunt;it nigrum campis agmen, praedamque per herbasconvectant calle angusto; pars grandia truduntobnixae frumenta umeris; pars agmina coguntcastigantque moras; opere omnis semita fervet.Quis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus?quosve dabas gemitus, cum litora fervere lateprospiceres arce ex summa, totumque videresmisceri ante oculos tantis clamoribus aequor?Improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis?Ire iterum in lacrimas, iterum temptare precandocogitur, et supplex animos submittere amori,ne quid inexpertum frustra moritura relinquat.“Anna, vides toto properari litore; circumundique convenere; vocat iam carbasus auras,puppibus et laeti nautae imposuere coronas.Hunc ego si potui tantum sperare dolorem,et perferre, soror, potero. Miserae hoc tamen unumexsequere, Anna, mihi. Solam nam perfidus illete colere, arcanos etiam tibi credere sensus;sola viri mollis aditus et tempora noras.I, soror, atque hostem supplex adfare superbum:non ego cum Danais Troianam exscindere gentemAulide iuravi, classemve ad Pergama misi,nec patris Anchisae cineres Manisve revelli,cur mea dicta neget duras demittere in auris.Quo ruit? Extremum hoc miserae det munus amanti:exspectet facilemque fugam ventosque ferentis.Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro,nec pulchro ut Latio careat regnumque relinquat:tempus inane peto, requiem spatiumque furori,dum mea me victam doceat fortuna dolere.Extremam hanc oro veniam—miserere sororis—quam mihi cum dederit, cumulatam morte remittam.”Talibus orabat, talisque miserrima fletusfertque refertque soror: sed nullis ille moveturfletibus, aut voces ullas tractabilis audit;fata obstant, placidasque viri deus obstruit auris.Ac, velut annoso validam cum robore quercumAlpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinceruere inter se certant; it stridor, et altaeconsternunt terram concusso stipite frondes;ipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad aurasaetherias, tantum radice in Tartara tendit:haud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus herostunditur, et magno persentit pectore curas;mens immota manet; lacrimae volvuntur inanes.Tum vero infelix fatis exterrita Didomortem orat; taedet caeli convexa tueri.Quo magis inceptum peragat lucemque relinquat,vidit, turicremis cum dona imponeret aris,horrendum dictu, latices nigrescere sacros,fusaque in obscenum se vertere vina cruorem.Hoc visum nulli, non ipsi effata sorori.Praeterea fuit in tectis de marmore templumconiugis antiqui, miro quod honore colebat,velleribus niveis et festa fronde revinctum:hinc exaudiri voces et verba vocantisvisa viri, nox cum terras obscura teneret;solaque culminibus ferali carmine bubosaepe queri et longas in fletum ducere voces;multaque praeterea vatum praedicta priorumterribili monitu horrificant. Agit ipse furentemin somnis ferus Aeneas; semperque relinquisola sibi, semper longam incomitata videturire viam, et Tyrios deserta quaerere terra.Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus,et solem geminum et duplicis se ostendere Thebas;aut Agamemnonius scaenis agitatus Orestesarmatam facibus matrem et serpentibus atriscum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae.Ergo ubi concepit furias evicta doloredecrevitque mori, tempus secum ipsa modumqueexigit, et, maestam dictis adgressa sororem,consilium voltu tegit, ac spem fronte serenat:“Inveni, germana, viam—gratare sorori—quae mihi reddat eum, vel eo me solvat amantem.Oceani finem iuxta solemque cadentemultimus Aethiopum locus est, ubi maxumus Atlasaxem humero torquet stellis ardentibus aptum:hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos,Hesperidum templi custos, epulasque draconiquae dabat, et sacros servabat in arbore ramos,spargens umida mella soporiferumque papaver.Haec se carminibus promittit solvere mentesquas velit, ast aliis duras immittere curas,sistere aquam fluviis, et vertere sidera retro;nocturnosque movet Manis: mugire videbissub pedibus terram, et descendere montibus ornos.Testor, cara, deos et te, germana, tuumquedulce caput, magicas invitam accingier artes.Tu secreta pyram tecto interiore sub auraserige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquitimpius, exuviasque omnis, lectumque iugalem,quo perii, superimponas: abolere nefandicuncta viri monumenta iuvat, monstratque sacerdos.”Haec effata silet; pallor simul occupat ora.Non tamen Anna novis praetexere funera sacrisgermanam credit, nec tantos mente furoresconcipit, aut graviora timet, quam morte Sychaei:ergo iussa parat.At regina, pyra penetrali in sede sub auraserecta ingenti taedis atque ilice secta,intenditque locum sertis, et fronde coronatfunerea; super exuvias ensemque relictumeffigiemque toro locat, haud ignara futuri.Stant arae circum, et crines effusa sacerdoster centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque,tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae.Sparserat et latices simulatos fontis Averni,falcibus et messae ad lunam quaeruntur aënispubentes herbae nigri cum lacte veneni;quaeritur et nascentis equi de fronte revolsuset matri praereptus amor.Ipsa mola manibusque piis altaria iuxta,unum exuta pedem vinclis, in veste recincta,testatur moritura deos et conscia fatisidera; tum, si quod non aequo foedere amantescurae numen habet iustumque memorque, precatur.Nox erat, et placidum carpebant fessa soporemcorpora per terras, silvaeque et saeva quierantaequora: cum medio volvuntur sidera lapsu,cum tacet omnis ager, pecudes pictaeque volucres,quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumisrura tenent, somno positae sub nocte silentilenibant curas, et corda oblita laborum.At non infelix animi Phoenissa, nec umquamSolvitur in somnos, oculisve aut pectore noctemaccipit: ingeminant curae, rursusque resurgenssaevit amor, magnoque irarum fluctuat aestu.Sic adeo insistit, secumque ita corde volutat:“En, quid ago? Rursusne procos inrisa prioresexperiar, Nomadumque petam conubia supplex,quos ego sim totiens iam dedignata maritos?Iliacas igitur classes atque ultima Teucrumiussa sequar? Quiane auxilio iuvat ante levatos,et bene apud memores veteris stat gratia facti?Quis me autem, fac velle, sinet, ratibusve superbisinvisam accipiet? Nescis heu, perdita, necdumLaomedonteae sentis periuria gentis?Quid tum, sola fuga nautas comitabor ovantes,an Tyriis omnique manu stipata meoruminferar, et, quos Sidonia vix urbe revelli,rursus agam pelago, et ventis dare vela iubebo?Quin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem.Tu lacrimis evicta meis, tu prima furentemhis, germana, malis oneras atque obicis hosti.Non licuit thalami expertem sine crimine vitamdegere, more ferae, tales nec tangere curas!Non servata fides cineri promissa Sychaeo!”Tantos illa suo rumpebat pectore questus.Aeneas celsa in puppi, iam certus eundi,carpebat somnos, rebus iam rite paratis.Huic se forma dei voltu redeuntis eodemobtulit in somnis, rursusque ita visa monere est—omnia Mercurio similis, vocemque coloremqueet crinis flavos et membra decora iuventa:“Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos,nec, quae te circum stent deinde pericula, cernis,demens, nec Zephyros audis spirare secundos?Illa dolos dirumque nefas in pectore versat,certa mori, varioque irarum fluctuat aestu.Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas?Iam mare turbari trabibus, saevasque videbisconlucere faces, iam fervere litora flammis,si te his attigerit terris Aurora morantem.Heia age, rumpe moras. Varium et mutabile semperfemina.” Sic fatus, nocti se immiscuit atrae.Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris,corripit e somno corpus, sociosque fatigat:“Praecipites vigilate, viri, et considite transtris;solvite vela citi. Deus aethere missus ab altofestinare fugam tortosque incidere funesecce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum,quisquis es, imperioque iterum paremus ovantes.Adsis o placidusque iuves, et sidera caelodextra feras.” Dixit, vaginaque eripit ensemfulmineum, strictoque ferit retinacula ferro.Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque;litora deseruere; latet sub classibus aequor;adnixi torquent spumas et caerula verrunt.Et iam prima novo spargebat lumine terrasTithoni croceum linquens Aurora cubile.Regina e speculis ut primum albescere lucemvidit, et aequatis classem procedere velis,litoraque et vacuos sensit sine remige portus,terque quaterque manu pectus percussa decorum,flaventesque abscissa comas, “Pro Iuppiter, ibithic” ait “et nostris inluserit advena regnis?Non arma expedient, totaque ex urbe sequentur,deripientque rates alii navalibus? Ite,ferte citi flammas, date vela, impellite remos!—Quid loquor, aut ubi sum? Quae mentem insania mutat?Infelix Dido, nunc te facta impia tangunt.Tum decuit, cum sceptra dabas.—En dextra fidesque,quem secum patrios aiunt portare Penates,quem subiisse umeris confectum aetate parentem!Non potui abreptum divellere corpus, et undisspargere? Non socios, non ipsum absumere ferroAscanium, patriisque epulandum ponere mensis?—Verum anceps pugnae fuerat fortuna:—fuisset.Quem metui moritura? Faces in castra tulissem,implessemque foros flammis, natumque patremquecum genere extinxem, memet super ipsa dedissem.“Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras,tuque harum interpres curarum et conscia Iuno,nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes,et Dirae ultrices, et di morientis Elissae,accipite haec, meritumque malis advertite numen,et nostras audite preces. Si tangere portusinfandum caput ac terris adnare necesse est,et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret:at bello audacis populi vexatus et armis,finibus extorris, complexu avulsus Iuli,auxilium imploret, videatque indigna suorumfunera; nec, cum se sub leges pacis iniquaetradiderit, regno aut optata luce fruatur,sed cadat ante diem, mediaque inhumatus harena.Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurumexercete odiis, cinerique haec mittite nostromunera. Nullus amor populis, nec foedera sunto.Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor,qui face Dardanios ferroque sequare colonos,nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires.Litora litoribus contraria, fluctibus undasimprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.”Haec ait, et partis animum versabat in omnis,invisam quaerens quam primum abrumpere lucem.Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei;namque suam patria antiqua cinis ater habebat:“Annam cara mihi nutrix huc siste sororem;dic corpus properet fluviali spargere lympha,et pecudes secum et monstrata piacula ducat:sic veniat; tuque ipsa pia tege tempora vitta.Sacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi,perficere est animus, finemque imponere curis,Dardaniique rogum capitis permittere flammae.”Sic ait: illa gradum studio celerabat anili.At trepida, et coeptis immanibus effera Dido,sanguineam volvens aciem, maculisque trementisinterfusa genas, et pallida morte futura,interiora domus inrumpit limina, et altosconscendit furibunda rogos, ensemque recluditDardanium, non hos quaesitum munus in usus.Hic, postquam Iliacas vestes notumque cubileconspexit, paulum lacrimis et mente morata,incubuitque toro, dixitque novissima verba:“Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant,accipite hanc animam, meque his exsolvite curis.Vixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi,et nunc magna mei sub terras ibit imago.Urbem praeclaram statui; mea moenia vidi;ulta virum, poenas inimico a fratre recepi;felix, heu nimium felix, si litora tantumnumquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!”Dixit, et, os impressa toro, “Moriemur inultae,sed moriamur” ait. “Sic, sic iuvat ire sub umbras:Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab altoDardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.”Dixerat; atque illam media inter talia ferroconlapsam aspiciunt comites, ensemque cruorespumantem, sparsasque manus. It clamor ad altaatria; concussam bacchatur Fama per urbem.Lamentis gemituque et femineo ululatutecta fremunt; resonat magnis plangoribus aether,non aliter, quam si immissis ruat hostibus omnisKarthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentesculmina perque hominum volvantur perque deorum.Audiit exanimis, trepidoque exterrita cursuunguibus ora soror foedans et pectora pugnisper medios ruit, ac morientem nomine clamat:“Hoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas?Hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant?Quid primum deserta querar? Comitemne sororemsprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses:idem ambas ferro dolor, atque eadem hora tulisset.His etiam struxi manibus, patriosque vocavivoce deos, sic te ut posita crudelis abessem?Exstinxti te meque, soror, populumque patresqueSidonios urbemque tuam. Date volnera lymphisabluam, et, extremus si quis super halitus errat,ore legam.” Sic fata, gradus evaserat altos,semianimemque sinu germanam amplexa fovebatcum gemitu, atque atros siccabat veste cruores.Illa, graves oculos conata attollere, rursusdeficit; infixum stridit sub pectore vulnus.Ter sese attollens cubitoque adnixa levavit;ter revoluta toro est, oculisque errantibus altoquaesivit caelo lucem, ingemuitque reperta.Tum Iuno omnipotens, longum miserata doloremdifficilisque obitus, Irim demisit Olympo,quae luctantem animam nexosque resolveret artus.Nam quia nec fato, merita nec morte peribat,sed misera ante diem, subitoque accensa furore,nondum illi flavum Proserpina vertice crinemabstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco.Ergo Iris croceis per caelum roscida pennis,mille trahens varios adverso sole colores,devolat, et supra caput adstitit: “Hunc ego Ditisacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.”Sic ait, et dextra crinem secat: omnis et unadilapsus calor, atque in ventos vita recessit.