Sic fatur lacrimans, classique immittit habenas,et tandem Euboïcis Cumarum adlabitur oris.Obvertunt pelago proras; tum dente tenaciancora fundabat naves, et litora curvaepraetexunt puppes. Iuvenum manus emicat ardenslitus in Hesperium; quaerit pars semina flammaeabstrusa in venis silicis, pars densa ferarumtecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat.At pius Aeneas arces, quibus altus Apollopraesidet, horrendaeque procul secreta Sibyllaeantrum immane petit, magnum cui mentem animumqueDelius inspirat vates, aperitque futura.Iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta.Daedalus, ut fama est, fugiens Minoïa regna,praepetibus pennis ausus se credere caelo,insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos,Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce.Redditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravitremigium alarum, posuitque immania templa.In foribus letum Androgeo: tum pendere poenasCecropidae iussi—miserum!—septena quotanniscorpora natorum; stat ductis sortibus urna.Contra elata mari respondet Gnosia tellus:hic crudelis amor tauri, suppostaque furtoPasiphaë, mixtumque genus prolesque biformisMinotaurus inest, Veneris monumenta nefandae;hic labor ille domus et inextricabilis error;magnum reginae sed enim miseratus amoremDaedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit,caeca regens filo vestigia. Tu quoque magnampartem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.Bis conatus erat casus effingere in auro;bis patriae cecidere manus. Quin protinus omniaperlegerent oculis, ni iam praemissus Achatesadforet, atque una Phoebi Triviaeque sacerdos,Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi:“Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit;nunc grege de intacto septem mactare iuvencospraestiterit, totidem lectas de more bidentes.”Talibus adfata Aenean (nec sacra moranturiussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos.Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,quo lati ducunt aditus centum, ostia centum;unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae.Ventum erat ad limen, cum virgo. “Poscere fatatempus” ait; “deus, ecce, deus!” Cui talia fantiante fores subito non voltus, non color unus,non comptae mansere comae; sed pectus anhelum,et rabie fera corda tument; maiorque videri,nec mortale sonans, adflata est numine quandoiam propiore dei. “Cessas in vota precesque,Tros” ait “Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscentattonitae magna ora domus.” Et talia fataconticuit. Gelidus Teucris per dura cucurritossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo:“Phoebe, graves Troiae semper miserate labores,Dardana qui Paridis direxti tela manusquecorpus in Aeacidae, magnas obeuntia terrastot maria intravi duce te, penitusque repostasMassylum gentes praetentaque Syrtibus arva,iam tandem Italiae fugientis prendimus oras;hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta.Vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,dique deaeque omnes quibus obstitit Ilium et ingensgloria Dardaniae. Tuque, O sanctissima vates,praescia venturi, da, non indebita poscoregna meis fatis, Latio considere Teucroserrantisque deos agitataque numina Troiae.Tum Phoebo et Triviae solido de marmore templuminstituam, festosque dies de nomine Phoebi.Te quoque magna manent regnis penetralia nostris:hic ego namque tuas sortes arcanaque fata,dicta meae genti, ponam, lectosque sacrabo,alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda,ne turbata volent rapidis ludibria ventis;ipsa canas oro.” Finem dedit ore loquendi.At, Phoebi nondum patiens, immanis in antrobacchatur vates, magnum si pectore possitexcussisse deum; tanto magis ille fatigatos rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.Ostia iamque domus patuere ingentia centumsponte sua, vatisque ferunt responsa per auras:“O tandem magnis pelagi defuncte periclis!Sed terrae graviora manent. In regna LaviniDardanidae venient; mitte hanc de pectore curam;sed non et venisse volent. Bella, horrida bella,et Thybrim multo spumantem sanguine cerno.Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castradefuerint; alius Latio iam partus Achilles,natus et ipse dea; nec Teucris addita Iunousquam aberit; cum tu supplex in rebus egenisquas gentes Italum aut quas non oraveris urbes!Causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucrisexternique iterum thalami.Tu ne cede malis, sed contra audentior ito,qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis,quod minime reris, Graia pandetur ab urbe.”Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibyllahorrendas canit ambages antroque remugit,obscuris vera involvens: ea frena furenticoncutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo.Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt,incipit Aeneas heros: “Non ulla laborum,O virgo, nova mi facies inopinave surgit;omnia praecepi atque animo mecum ante peregi.Unum oro: quando hic inferni ianua regisdicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso,ire ad conspectum cari genitoris et oracontingat; doceas iter et sacra ostia pandas.Illum ego per flammas et mille sequentia telaeripui his umeris, medioque ex hoste recepi;ille meum comitatus iter, maria omnia mecumatque omnes pelagique minas caelique ferebat,invalidus, vires ultra sortemque senectae.Quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem,idem orans mandata dabat. Gnatique patrisque,alma, precor, miserere;—potes namque omnia, nec tenequiquam lucis Hecate praefecit Avernis;—si potuit Manes arcessere coniugis Orpheus,Threïcia fretus cithara fidibusque canoris,si fratrem Pollux alterna morte redemit,itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnumquid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo.”Talibus orabat dictis, arasque tenebat,cum sic orsa loqui vates: “Sate sanguine divom,Tros Anchisiade, facilis descensus Averno;noctes atque dies patet atri ianua Ditis;sed revocare gradum superasque evadere ad auras,hoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavitIuppiter, aut ardens evexit ad aethera virtus,dis geniti potuere. Tenent media omnia silvae,Cocytusque sinu labens circumvenit atro.Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est,bis Stygios innare lacus, bis nigra videreTartara, et insano iuvat indulgere labori,accipe, quae peragenda prius. Latet arbore opacaaureus et foliis et lento vimine ramus,Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnislucus, et obscuris claudunt convallibus umbrae.Sed non ante datur telluris operta subire,auricomos quam quis decerpserit arbore fetus.Hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munusinstituit. Primo avulso non deficit alteraureus, et simili frondescit virga metallo.Ergo alte vestiga oculis, et rite repertumcarpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur,si te fata vocant; aliter non viribus ullisvincere, nec duro poteris convellere ferro.Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici—heu nescis—totamque incestat funere classem,dum consulta petis nostroque in limine pendes.Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulchro.Duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto:sic demum lucos Stygis et regna invia vivisaspicies.” Dixit, pressoque obmutuit ore.Aeneas maesto defixus lumina voltuingreditur, linquens antrum, caecosque volutateventus animo secum. Cui fidus Achatesit comes, et paribus curis vestigia figit.Multa inter sese vario sermone serebant,quem socium exanimem vates, quod corpus humandumdiceret. Atque illi Misenum in litore sicco,ut venere, vident indigna morte peremptum,Misenum Aeoliden, quo non praestantior alteraere ciere viros, Martemque accendere cantu.Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circumet lituo pugnas insignis obibat et hasta:postquam illum vita victor spoliavit Achilles,Dardanio Aeneae sese fortissimus herosaddiderat socium, non inferiora secutus.Sed tum, forte cava dum personat aequora concha,demens, et cantu vocat in certamina divos,aemulus exceptum Triton, si credere dignum est,inter saxa virum spumosa inmerserat unda.Ergo omnes magno circum clamore fremebant,praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae,haud mora, festinant flentes, aramque sepulchricongerere arboribus caeloque educere certant.Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum;procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex,fraxineaeque trabes cuneis et fissile roburscinditur, advolvunt ingentis montibus ornos.Nec non Aeneas opera inter talia primushortatur socios, paribusque accingitur armis.Atque haec ipse suo tristi cum corde volutat,aspectans silvam inmensam, et sic voce precatur:“Si nunc se nobis ille aureus arbore ramusostendat nemore in tanto, quando omnia vereheu nimium de te vates, Misene, locuta est.”Vix ea fatus erat, geminae cum forte columbaeipsa sub ora viri caelo venere volantes,et viridi sedere solo. Tum maximus herosmaternas agnoscit aves, laetusque precatur:“Este duces, O, si qua via est, cursumque per aurasdirigite in lucos, ubi pinguem dives opacatramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus,diva parens.” Sic effatus vestigia pressit,observans quae signa ferant, quo tendere pergant.Pascentes illae tantum prodire volando,quantum acie possent oculi servare sequentum.Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni,tollunt se celeres, liquidumque per aëra lapsaesedibus optatis geminae super arbore sidunt,discolor unde auri per ramos aura refulsit.Quale solet silvis brumali frigore viscumfronde virere nova, quod non sua seminat arbos,et croceo fetu teretis circumdare truncos,talis erat species auri frondentis opacailice, sic leni crepitabat brattea vento.Corripit Aeneas extemplo avidusque refringitcunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae.Nec minus interea Misenum in litore Teucriflebant, et cineri ingrato suprema ferebant.Principio pinguem taedis et robore sectoingentem struxere pyram, cui frondibus atrisintexunt latera, et ferales ante cupresiosconstituunt, decorantque super fulgentibus armis.Pars calidos latices et aëna undantia flammisexpediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt.Fit gemitus. Tum membra toro defleta reponunt,purpureasque super vestes, velamina nota,coniciunt. Pars ingenti subiere feretro,triste ministerium, et subiectam more parentumaversi tenuere facem. Congesta cremanturturea dona, dapes, fuso crateres olivo.Postquam conlapsi cineres et flamma quievitreliquias vino et bibulam lavere favillam,ossaque lecta cado texit Corynaeus aëno.Idem ter socios pura circumtulit unda,spargens rore levi et ramo felicis olivae,lustravitque viros, dixitque novissima verba.At pius Aeneas ingenti mole sepulcrumimponit, suaque arma viro, remumque tubamque,monte sub aërio, qui nunc “Misenus” ab illodicitur, aeternumque tenet per saecula nomen.His actis, propere exsequitur praecepta Sibyllae.Spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu,scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris,quam super haud ullae poterant impune volantestendere iter pennis—talis sese halitus atrisfaucibus effundens supera ad convexa ferebat:unde locum Grai dixerunt nomine Aornon.quattuor hic primum nigrantis terga iuvencosconstituit, frontique invergit vina sacerdos;et summas carpens media inter cornua saetasignibus imponit sacris, libamina prima,voce vocans Hecaten, Caeloque Ereboque potentem.Supponunt alii cultros, tepidumque cruoremsuscipiunt pateris. Ipse atri velleris agnamAeneas matri Eumenidum magnaeque sororiense ferit, sterilemque tibi. Proserpina, vaccam.Tum Stygio regi nocturnas inchoat aras,et solida imponit taurorum viscera flammis,pingue superque oleum infundens ardentibus extis.Ecce autem, primi sub lumina solis et ortus,sub pedibus mugire solum, et iuga coepta moverisilvarum, visaeque canes ululare per umbram,adventante dea. “Procul O procul este, profani,”conclamat vates, “totoque absistite luco;tuque invade viam, vaginaque eripe ferrum:nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.”Tantum effata, furens antro se immisit aperto;ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat.Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes,et Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late,sit mihi fas audita loqui; sit numine vestropandere res alta terra et caligine mersas!Ibant obscuri sola sub nocte per umbram,perque domos Ditis vacuas et inania regna:quale per incertam lunam sub luce malignaest iter in silvis, ubi caelum condidit umbraIuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem.Vestibulum ante ipsum, primisque in faucibus OrciLuctus et ultrices posuere cubilia Curae;pallentesque habitant Morbi, tristisque Senectus,et Metus, et malesuada Fames, ac turpis Egestas,terribiles visu formae: Letumque, Labosque;tum consanguineus Leti Sopor, et mala mentisGaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum,ferreique Eumenidum thalami, et Discordia demens,vipereum crinem vittis innexa cruentis.In medio ramos annosaque brachia panditulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia volgovana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent.Multaque praeterea variarum monstra ferarum:Centauri in foribus stabulant, Scyllaeque biformes,et centumgeminus Briareus, ac belua Lernaehorrendum stridens, flammisque armata Chimaera,Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.Corripit hic subita trepidus formidine ferrumAeneas, strictamque aciem venientibus offert,et, ni docta comes tenues sine corpore vitasadmoneat volitare cava sub imagine formae,inruat, et frustra ferro diverberet umbras.Hinc via, Tartarei quae fert Acherontis ad undas.Turbidus hic caeno vastaque voragine gurgesaestuat, atque omnem Cocyto eructat harenam.Portitor has horrendus aquas et flumina servatterribili squalore Charon, cui plurima mentocanities inculta iacet; stant lumina flamma,sordidus ex umeris nodo dependet amictus.Ipse ratem conto subigit, velisque ministrat,et ferruginea subvectat corpora cymba,iam senior, sed cruda deo viridisque senectus.Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat,matres atque viri, defunctaque corpora vitamagnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,impositique rogis iuvenes ante ora parentum:quam multa in silvis autumni frigore primolapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab altoquam multae glomerantur aves, ubi frigidus annustrans pontum fugat, et terris immittit apricis.Stabant orantes primi transmittere cursum,tendebantque manus ripae ulterioris amore.Navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos,ast alios longe submotos arcet harena.Aeneas, miratus enim motusque tumultu,“Dic” ait “O virgo, quid volt concursus ad amnem?Quidve petunt animae, vel quo discrimine ripashae linquunt, illae remis vada livida verrunt?”Olli sic breviter fata est longaeva sacerdos:“Anchisa generate, deum certissima proles,Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem,di cuius iurare timent et fallere numen.Haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est;portitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti.Nec ripas datur horrendas et rauca fluentatransportare prius quam sedibus ossa quierunt.Centum errant annos volitantque haec litora circum;tum demum admissi stagna exoptata revisunt.”Constitit Anchisa satus et vestigia pressit,multa putans, sortemque animo miseratus iniquam.Cernit ibi maestos et mortis honore carentesLeucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten,quos, simul ab Troia ventosa per aequora vectos,obruit Auster, aqua involvens navemque virosque.Ecce gubernator sese Palinurus agebat,qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat,exciderat puppi mediis effusus in undis.Hunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra,sic prior adloquitur: “Quis te, Palinure, deorumeripuit nobis, medioque sub aequore mersit?Dic age. Namque mihi, fallax haud ante repertus,hoc uno responso animum delusit Apollo,qui fore te ponto incolumem, finesque canebatventurum Ausonios. En haec promissa fides est?”Ille autem: “Neque te Phoebi cortina fefellit,dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit.Namque gubernaclum multa vi forte revolsum,cui datus haerebam custos cursusque regebam,praecipitans traxi mecum. Maria aspera iuronon ullum pro me tantum cepisse timorem,quam tua ne, spoliata armis, excussa magistro,deficeret tantis navis surgentibus undis.Tris Notus hibernas immensa per aequora noctesvexit me violentus aqua; vix lumine quartoprospexi Italiam summa sublimis ab unda.Paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam,ni gens crudelis madida cum veste gravatumprensantemque uncis manibus capita aspera montisferro invasisset, praedamque ignara putasset.Nunc me fluctus habet, versantque in litore venti.Quod te per caeli iucundum lumen et auras,per genitorem oro, per spes surgentis Iuli,eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terraminice, namque potes, portusque require Velinos;aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrixostendit—neque enim, credo, sine numine divomflumina tanta paras Stygiamque innare paludem—da dextram misero, et tecum me tolle per undas,sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.Talia fatus erat, coepit cum talia vates:“Unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido?Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severumEumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis?Desine fata deum flecti sperare precando.Sed cape dicta memor, duri solatia casus.Nam tua finitimi, longe lateque per urbesprodigiis acti caelestibus, ossa piabunt,et statuent tumulum, et tumulo sollemnia mittent,aeternumque locus Palinuri nomen habebit.”His dictis curae emotae, pulsusque parumpercorde dolor tristi: gaudet cognomine terrae.Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant.Navita quos iam inde ut Stygia prospexit ab undaper tacitum nemus ire pedemque advertere ripae,sic prior adgreditur dictis, atque increpat ultro:“Quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis,fare age, quid venias, iam istinc, et comprime gressum.Umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae;corpora viva nefas Stygia vectare carina.Nec vero Alciden me sum laetatus euntemaccepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque,dis quamquam geniti atque invicti viribus essent.Tartareum ille manu custodem in vincla petivit,ipsius a solio regis, traxitque trementem;hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.”Quae contra breviter fata est Amphrysia vates:“Nullae hic insidiae tales; absiste moveri;nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antroaeternum latrans exsanguis terreat umbras,casta licet patrui servet Proserpina limen.Troius Aeneas, pietate insignis et armis,ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras.Si te nulla movet tantae pietatis imago,at ramum hunc” (aperit ramum, qui veste latebat)“adgnoscas.” Tumida ex ira tum corda residunt.Nec plura his. Ille admirans venerabile donumfatalis virgae, longo post tempore visum,caeruleam advertit puppim, ripaeque propinquat.Inde alias animas, quae per iuga longa sedebant,deturbat, laxatque foros; simul accipit alveoingentem Aenean. Gemuit sub pondere cymbasutilis, et multam accepit rimosa paludem.Tandem trans fluvium incolumis vatemque virumqueinformi limo glaucaque exponit in ulva.Cerberus haec ingens latratu regna trifaucipersonat, adverso recubans immanis in antro.Cui vates, horrere videns iam colla colubris,melle soporatam et medicatis frugibus offamobicit. Ille fame rabida tria guttura pandenscorripit obiectam, atque immania terga resolvitfusus humi, totoque ingens extenditur antro.Occupat Aeneas aditum custode sepulto,evaditque celer ripam inremeabilis undae.Continuo auditae voces, vagitus et ingens,infantumque animae flentes in limine primo,quos dulcis vitae exsortes et ab ubere raptosabstulit atra dies et funere mersit acerbo;hos iuxta falso damnati crimine mortis.Nec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes:quaesitor Minos urnam movet; ille silentumconciliumque vocat vitasque et crimina discit.Proxuma deinde tenent maesti loca, qui sibi letuminsontes peperere manu, lucemque perosiproiecere animas. Quam vellent aethere in altonunc et pauperiem et duros perferre labores!Fas obstat, tristisque palus inamabilis undaealligat, et noviens Styx interfusa coërcet.Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnemlugentes campi: sic illos nomine dicunt.Hic, quos durus amor crudeli tabe peredit,secreti celant calles et myrtea circumsilva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.His Phaedram Procrimque locis, maestamque Eriphylencrudelis nati monstrantem volnera, cernit,Evadnenque et Pasiphaën; his Laodamiait comes, et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus,rursus et in veterem fato revoluta figuram.Inter quas Phoenissa recens a volnere Didoerrabat silva in magna; quam Troius herosut primum iuxta stetit adgnovitque per umbrasobscuram, qualem primo qui surgere menseaut videt, aut vidisse putat per nubila lunam,demisit lacrimas, dulcique adfatus amore est:“Infelix Dido, verus mihi nuntius ergovenerat exstinctam, ferroque extrema secutam?Funeris heu tibi causa fui? Per sidera iuro,per superos, et si qua fides tellure sub ima est,invitus, regina, tuo de litore cessi.Sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,per loca senta situ cogunt noctemque profundam,imperiis egere suis; nec credere quivihunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.Siste gradum, teque aspectu ne subtrahe nostro.Quem fugis? Extremum fato, quod te adloquor, hoc est.”Talibus Aeneas ardentem et torva tuentemlenibat dictis animum, lacrimasque ciebat.Illa solo fixos oculos aversa tenebat,nec magis incepto voltum sermone movetur,quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.tandem corripuit sese, atque inimica refugitin nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illirespondet curis aequatque Sychaeus amorem.Nec minus Aeneas, casu concussus iniquo,prosequitur lacrimis longe, et miseratur euntem.Inde datum molitur iter. Iamque arva tenebantultima, quae bello clari secreta frequentant.Hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armisParthenopaeus et Adrasti pallentis imago;hic multum fleti ad superos belloque caduciDardanidae, quos ille omnes longo ordine cernensingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,tris Antenoridas, Cererique sacrum Polyphoeten,Idaeumque, etiam currus, etiam arma tenentem.circumstant animae dextra laevaque frequentes;nec vidisse semel satis est; iuvat usque morari,et conferre gradum, et veniendi discere causas.At Danaum proceres Agamemnoniaeque phalangesut videre virum fulgentiaque arma per umbras,ingenti trepidare metu; pars vertere terga,ceu quondam petiere rates; pars tollere vocemexiguam, inceptus clamor frustratur hiantes.Atque hic Priamiden laniatum corpore totoDeiphobum videt et lacerum crudeliter ora,ora manusque ambas, populataque tempora raptisauribus, et truncas inhonesto volnere nares.Vix adeo adgnovit pavitantem et dira tegentemsupplicia, et notis compellat vocibus ultro:“Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucriquis tam crudeles optavit sumere poenas?Cui tantum de te licuit? Mihi fama supremanocte tulit fessum vasta te caede Pelasgumprocubuisse super confusae stragis acervum.Tunc egomet tumulum Rhoeteo litore inanemconstitui, et magna Manes ter voce vocavi.Nomen et arma locum servant; te, amice, nequiviconspicere, et patria decedens ponere terra.”Ad quae Priamides: “Nihil O tibi amice relictum;omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris.Sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenaehis mersere malis; illa haec monumenta reliquit.Namque ut supremam falsa inter gaudia noctemegerimus, nosti; et nimium meminisse necesse est.Cum fatalis equus saltu super ardua venitPergama, et armatum peditem gravis attulit alvo,illa, chorum simulans, evantes orgia circumducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebatingentem, et summa Danaos ex arce vocabat.Tum me, confectum curis somnoque gravatum,infelix habuit thalamus, pressitque iacentemdulcis et alta quies placidaeque simillima mortiEgregia interea coniunx arma omnia tectisamovet, et fidum capiti subduxerat ensem;intra tecta vocat Menelaum, et limina pandit,scilicet id magnum sperans fore munus amanti,et famam exstingui veterum sic posse malorum.Quid moror? Inrumpunt thalamo; comes additur unahortator scelerum Aeolides. Di, talia Graisinstaurate, pio si poenas ore reposco!Sed te qui vivum casus, age, fare vicissim,attulerint. Pelagine venis erroribus actus,an monitu divom? An quae te Fortuna fatigat,ut tristes sine sole domos, loca turbida, adires?”Hac vice sermonum roseïs Aurora quadrigisiam medium aetherio cursu traiecerat axem;et fors omne datum traherent per talia tempus;sed comes admonuit, breviterque adfata Sibylla est:“Nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.Hic locus est, partes ubi se via findit in ambas:dextera quae Ditis magni sub moenia tendit,hac iter Elysium nobis; at laeva malorumexercet poenas, et ad impia Tartara mittit.”Deiphobus contra: “Ne saevi, magna sacerdos;discedam, explebo numerum, reddarque tenebris.I decus, i, nostrum; melioribus utere fatis!”Tantum effatus, et in verbo vestigia torsit.Respicit Aeneas subito, et sub rupe sinistramoenia lata videt, triplici circumdata muro,quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis,Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa.Porta adversa ingens, solidoque adamante columnae,vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bellocaelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras,Tisiphoneque sedens, palla succincta cruenta,vestibulum exsomnis servat noctesque diesque,Hinc exaudiri gemitus, et saeva sonareverbera; tum stridor ferri, tractaeque catenae.Constitit Aeneas, strepitumque exterritus hausit.“Quae scelerum facies, O virgo, effare; quibusveurguentur poenis? Quis tantus plangor ad auras?”Tum vates sic orsa loqui: “Dux inclute Teucrum,nulli fas casto sceleratum insistere limen;sed me cum lucis Hecate praefecit Avernis,ipsa deum poenas docuit, perque omnia duxit.Gnosius haec Rhadamanthus habet, durissima regna,castigatque auditque dolos, subigitque fateri,quae quis apud superos, furto laetatus inani,distulit in seram commissa piacula mortem.Continuo sontes ultrix accincta flagelloTisiphone quatit insultans, torvosque sinistraintentans angues vocat agmina saeva sororum.Tum demum horrisono stridentes cardine sacraepanduntur portae. Cernis custodia qualisvestibulo sedeat, facies quae limina servet?Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydrasaevior intus habet sedem. Tum Tartarus ipsebis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras,quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.Hic genus antiquum Terrae, Titania pubes,fulmine deiecti fundo volvuntur in imo.“Hic et Aloidas geminos immania vidicorpora, qui manibus magnum rescindere caelumadgressi, superisque Iovem detrudere regnis.Vidi et crudeles dantem Salmonea poenas,dum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi.Quattuor hic invectus equis et lampada quassansper Graium populos mediaeque per Elidis urbemibat ovans, divomque sibi poscebat honorem,—demens, qui nimbos et non imitabile fulmenaere et cornipedum pulsu simularet equorum.At pater omnipotens densa inter nubila telumcontorsit, non ille faces nec fumea taedislumina, praecipitemque immani turbine adegit.Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,cernere erat, per tota novem cui iugera corpusporrigitur, rostroque immanis voltur obuncoimmortale iecur tondens fecundaque poenisviscera, rimaturque epulis, habitatque sub altopectore, nec fibris requies datur ulla renatis.Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?quos super atra silex iam iam lapsura cadentiqueimminet adsimilis; lucent genialibus altisaurea fulcra toris, epulaeque ante ora parataeregifico luxu; Furiarum maxima iuxtaaccubat, et manibus prohibet contingere mensas,exsurgitque facem attollens, atque intonat ore.“Hic, quibus invisi fratres, dum vita manebat,pulsatusve parens, et fraus innexa clienti,aut qui divitiis soli incubuere repertis,nec partem posuere suis (quae maxima turba est),quique ob adulterium caesi, quique arma secutiimpia nec veriti dominorum fallere dextras,inclusi poenam exspectant. Ne quaere doceriquam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit.Saxum ingens volvunt alii, radiisque rotarumdistricti pendent; sedet, aeternumque sedebit,infelix Theseus; Phlegyasque miserrimus omnisadmonet, et magna testatur voce per umbras:“Discite iustitiam moniti, et non temnere divos.”Vendidit hic auro patriam, dominumque potentemimposuit; fixit leges pretio atque refixit;hic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos;ausi omnes immane nefas, ausoque potiti.Non, mihi si linguae centum sint oraque centum,ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas,omnia poenarum percurrere nomina possim.”Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos:“Sed iam age, carpe viam et susceptum perfice munus;adceleremus” ait; “Cyclopum educta caminismoenia conspicio atque adverso fornice portas,haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.”Dixerat, et pariter, gressi per opaca viarum,corripiunt spatium medium, foribusque propinquant.Occupat Aeneas aditum, corpusque recentispargit aqua, ramumque adverso in limine figit.His demum exactis, perfecto munere divae,devenere locos laetos et amoena virectafortunatorum nemorum sedesque beatas.Largior hic campos aether et lumine vestitpurpureo, solemque suum, sua sidera norunt.Pars in gramineis exercent membra palaestris,contendunt ludo et fulva luctantur harena;pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.Nec non Threïcius longa cum veste sacerdosobloquitur numeris septem discrimina vocum,iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno.Hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles,magnanimi heroes, nati melioribus annis,Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor.Arma procul currusque virum miratur inanes.Stant terra defixae hastae, passimque solutiper campum pascuntur equi. Quae gratia currumarmorumque fuit vivis, quae cura nitentispascere equos, eadem sequitur tellure repostos.Conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbamvescentis, laetumque choro paeana canentisinter odoratum lauri nemus, unde superneplurimus Eridani per silvam volvitur amnis.Hic manus ob patriam pugnando volnera passi,quique sacerdotes casti, dum vita manebat,quique pii vates et Phoebo digna locuti,inventas aut qui vitam excoluere per artes,quique sui memores alios fecere merendo,omnibus his nivea cinguntur tempora vitta.Quos circumfusos sic est adfata Sybilla,Musaeum ante omnes, medium nam plurima turbahunc habet, atque umeris exstantem suspicit altis:“Dicite, felices animae, tuque, optime vates,quae regio Anchisen, quis habet locus? Illius ergovenimus, et magnos Erebi transnavimus amnes.”Atque huic responsum paucis ita reddidit heros:“Nulli certa domus; lucis habitamus opacis,riparumque toros et prata recentia rivisincolimus. Sed vos, si fert ita corde voluntas,hoc superate iugum; et facili iam tramite sistam.”Dixit, et ante tulit gressum, camposque nitentisdesuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.At pater Anchises penitus convalle virentiinclusas animas superumque ad lumen ituraslustrabat studio recolens, omnemque suorumforte recensebat numerum carosque nepotes,fataque fortunasque virum moresque manusque.Isque ubi tendentem adversum per gramina videtAenean, alacris palmas utrasque tetendit,effusaeque genis lacrimae, et vox excidit ore:“Venisti tandem, tuaque exspectata parentivicit iter durum pietas? Datur ora tueri,nate, tua, et notas audire et reddere voces?Sic equidem ducebam animo rebarque futurum,tempora dinumerans” nec me mea cura fefellit.Quas ego te terras et quanta per aequora vectumaccipio! quantis iactatum, nate, periclis!Quam metui, ne quid Libyae tibi regna nocerent!”Ille autem: “Tua me, genitor, tua tristis imago,saepius occurrens, haec limina tendere adegit:stant sale Tyrrheno classes. Da iungere dextram,da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.”Sic memorans, largo fletu simul ora rigabat.Ter conatus ibi collo dare brachia circum,ter frustra comprensa manus effugit imago,par levibus ventis volucrique simillima somno.Interea videt Aeneas in valle reductaseclusum nemus et virgulta sonantia silvis,Lethaeumque, domos placidas qui praenatat, amnem.Hunc circum innumerae gentes populique volabant;ac—velut in pratis ubi apes aestate serenafloribus insidunt variis, et candida circumlilia funduntur—strepit omnis murmure campus.Horrescit visu subito, causasque requiritinscius Aeneas, quae sint ea flumina porro,quive viri tanto complerint agmine ripas.Tum pater Anchises: “Animae, quibus altera fatocorpora debentur, Lethaei ad fluminis undamsecuros latices et longa oblivia potant.Has equidem memorare tibi atque ostendere coram,iampridem hanc prolem cupio enumerare meorum,quo magis Italia mecum laetere reperta.”“O pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum estsublimis animas, iterumque ad tarda reverticorpora? Quae lucis miseris tam dira cupido?”“Dicam equidem, nec te suspensum, nate, tenebo”suscipit Anchises, atque ordine singula pandit.“Principio caelum ac terras camposque liquentislucentemque globum Lunae Titaniaque astraspiritus intus alit, totamque infusa per artusmens agitat molem et magno se corpore miscet.Inde hominum pecudumque genus, vitaeque volantum,et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.Igneus est ollis vigor et caelestis origoseminibus, quantum non noxia corpora tardant,terrenique hebetant artus moribundaque membra.Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque aurasdispiciunt clausae tenebris et carcere caeco.Quin et supremo cum lumine vita reliquit,non tamen omne malum miseris nec funditus omnescorporeae excedunt pestes, penitusque necesse estmulta diu concreta modis inolescere miris.Ergo exercentur poenis, veterumque malorumsupplicia expendunt: aliae panduntur inanessuspensae ad ventos; aliis sub gurgite vastoinfectum eluitur scelus, aut exuritur igni;quisque suos patimur Manes; exinde per amplummittimur Elysium, et pauci laeta arva tenemus;donec longa dies, perfecto temporis orbe,concretam exemit labem, purumque relinquitaetherium sensum atque auraï simplicis ignem.Has omnes, ubi mille rotam volvere per annos,Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno,scilicet immemores supera ut convexa revisant,rursus et incipiant in corpora velle reverti.”Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllamconventus trahit in medios turbamque sonantem,et tumulum capit, unde omnes longo ordine possitadversos legere, et venientum discere vultus.“Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequaturgloria, qui maneant Itala de gente nepotes,inlustris animas nostrumque in nomen ituras,expediam dictis, et te tua fata docebo.Ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,proxuma sorte tenet lucis loca, primus ad aurasaetherias Italo commixtus sanguine surget,silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,quem tibi longaevo serum Lavinia coniunxeducet silvis regem regumque parentem,unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.“Proxumus ille Procas, Troianae gloria gentis,et Capys, et Numitor, et qui te nomine reddetSilvius Aeneas, pariter pietate vel armisegregius, si umquam regnandam acceperit Albam.Qui iuvenes! Quantas ostentant, aspice, vires,atque umbrata gerunt civili tempora quercu!Hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,hi Collatinas imponent montibus arces,Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque.Haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae.“Quin et avo comitem sese Mavortius addetRomulus, Assaraci quem sanguinis Ilia matereducet. Viden, ut geminae stant vertice cristae,et pater ipse suo superum iam signat honore?En, huius, nate, auspiciis illa incluta Romaimperium terris, animos aequabit Olympo,septemque una sibi muro circumdabit arces,felix prole virum: qualis Berecyntia materinvehitur curru Phrygias turrita per urbes,laeta deum partu, centum complexa nepotes,omnes caelicolas, omnes supera alta tenentes.“Huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentemRomanosque tuos. Hic Caesar et omnis Iuliprogenies magnum caeli ventura sub axem.Hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,Augustus Caesar, Divi genus, aurea condetsaecula qui rursus Latio regnata per arvaSaturno quondam, super et Garamantas et Indosproferet imperium: iacet extra sidera tellus,extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlasaxem umero torquet stellis ardentibus aptum.Huius in adventum iam nunc et Caspia regnaresponsis horrent divom et Maeotia tellus,et septemgemini turbant trepida ostia Nili.Nec vero Alcides tantum telluris obivit,fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthipacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu;nec, qui pampineis victor iuga flectit habenis,Liber, agens celso Nysae de vertice tigres.aut dubitamus adhuc virtute extendere vires,aut metus Ausonia prohibet consistere terra?“Quis procul ille autem ramis insignis olivaesacra ferens? Nosco crines incanaque mentaregis Romani, primus qui legibus urbemfundabit, Curibus parvis et paupere terramissus in imperium magnum. Cui deinde subibit,otia qui rumpet patriae residesque movebitTullus in arma viros et iam desueta triumphisagmina. Quem iuxta sequitur iactantior Ancus,nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.Vis et Tarquinios reges, animamque superbamultoris Bruti, fascesque videre receptos?Consulis imperium hic primus saevasque securesaccipiet, natosque pater nova bella moventesad poenam pulchra pro libertate vocabit.Infelix, utcumque ferent ea facta minores,vincet amor patriae laudumque immensa cupido.Quin Decios Drusosque procul saevumque securiaspice Torquatum et referentem signa Camillum.Illae autem, paribus quas fulgere cernis in armis,concordes animae nunc et dum nocte premuntur,heu quantum inter se bellum, si lumina vitaeattigerint, quantas acies stragemque ciebunt!Aggeribus socer Alpinis atque arce Monoecidescendens, gener adversis instructus Eois.Ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella,neu patriae validas in viscera vertite vires;tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,proice tela manu, sanguis meus!—“Ille triumphata Capitolia ad alta Corinthovictor aget currum, caesis insignis Achivis.Eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas,ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,ultus avos Troiae, templa et temerata Minervae.Quis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cosse, relinquat?Quis Gracchi genus, aut geminos, duo fulmina belli,Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentemFabricium vel te sulco Serrane, serentem?quo fessum rapitis, Fabii? Tu Maxumus ille es,unus qui nobis cunctando restituis rem.Excudent alii spirantia mollius aera,credo equidem, vivos ducent de marmore voltus,orabunt causas melius, caelique meatusdescribent radio, et surgentia sidera dicent:tu regere imperio populos, Romane, memento;hae tibi erunt artes; pacisque imponere morem,parcere subiectis, et debellare superbos.”Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:“Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimisingreditur, victorque viros supereminet omnes!Hic rem Romanam, magno turbante tumultu,sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem,tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.”Atque hic Aeneas; una namque ire videbategregium forma iuvenem et fulgentibus armis,sed frons laeta parum, et deiecto lumina voltu:“Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem?Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?Quis strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso!Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.”Tum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis:“O gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;ostendent terris hunc tantum fata, neque ultraesse sinent. Nimium vobis Romana propagovisa potens, Superi, propria haec si dona fuissent.Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbemcampus aget gemitus, vel quae, Tiberine, videbisfunera, cum tumulum praeterlabere recentem!Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinosin tantum spe tollet avos, nec Romula quondamullo se tantum tellus iactabit alumno.Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bellodextera! Non illi se quisquam impune tulissetobvius armato, seu cum pedes iret in hostem,seu spumantis equi foderet calcaribus armos.Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis,purpureos spargam flores, animamque nepotishis saltem adcumulem donis, et fungar inanimunere”—Sic tota passim regione vaganturaëris in campis latis, atque omnia lustrant.Quae postquam Anchises natum per singula duxit,incenditque animum famae venientis amore,exin bella viro memorat quae deinde gerenda,Laurentisque docet populos urbemque Latini,et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.Sunt geminae Somni portae, quarum altera ferturcornea, qua veris facilis datur exitus umbris;altera candenti perfecta nitens elephanto,sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.His ubi tum natum Anchises unaque Sibyllamprosequitur dictis, portaque emittit eburna,ille viam secat ad naves sociosque revisit:tum se ad Caietae recto fert litore portum.Ancora de prora iacitur, stant litore puppes.