Iamque Giganteis iniectam faucibus Aetnenarvaque Cyclopum, quid rastra, quid usus aratrinescia nec quicquam iunctis debentia bubus,liquerat Euboicus tumidarum cultor aquarum,liquerat et Zanclen adversaque moenia Rheginavifragumque fretum, gemino quod litore pressumAusoniae Siculaeque tenet confinia terrae.Inde manu magna Tyrrhena per aequora raptusherbiferos adiit colles atque atria GlaucusSole satae Circes, variarum plena ferarum.Quam simul adspexit, dicta acceptaque salute,“diva, dei miserere, precor! nam sola levaretu potes hunc,” dixit “videar modo dignior esse!Quanta sit herbarum, Titani, potentia, nulliquam mihi cognitius, qui sum mutatus ab illis.Neve mei non nota tibi sit causa furoris:litore in Italico, Messenia moenia contra,Scylla mihi visa est; pudor est promissa precesqueblanditiasque meas contemptaque verba referre.At tu, sive aliquod regnum est in carmine, carmenore move sacro, sive expugnantior herba est,utere temptatis operosae viribus herbae.Nec medeare mihi sanesque haec vulnera mando,fineque nil opus est: partem ferat illa caloris.”At Circe (neque enim flammis habet aptius ullatalibus ingenium, seu causa est huius in ipsa,seu Venus indicio facit hoc offensa paterno)talia verba refert. “Melius sequerere volentemoptantemque eadem parilique cupidine captam.Dignus eras ultro (poteras certeque) rogari,et, si spem dederis, mihi crede, rogaberis ultro.Neu dubites adsitque tuae fiducia formae:en ego, cum dea sim, nitidi cum filia Solis,gramine cum tantum, tantum quoque carmine possim,ut tua sim, voveo; spernentem sperne, sequentiredde vices unoque duas ulciscere facto!”Talia temptanti “prius” inquit “in aequore frondes”Glaucus “et in summis nascentur montibus algae,sospite quam Scylla nostri mutentur amores!”Indignata dea est, et laedere quatenus ipsumnon poterat (nec vellet amans), irascitur illi,quae sibi praelata est, venerisque offensa repulsaprotinus horrendis infamia pabula sucisconterit et tritis Hecateia carmina miscetcaerulaque induitur velamina perque ferarumagmen adulantum media procedit ab aula,oppositumque petens contra Zancleia saxaRhegion ingreditur ferventes aestibus undas,in quibus ut solida ponit vestigia terrasummaque decurrit pedibus super aequora siccis.Parvus erat gurges, curvos sinuatus in arcus,grata quies Scyllae; quo se referebat ab aestuet maris et caeli, medio cum plurimus orbesol erat et minimas a vertice fecerat umbras.Hunc dea praevitiat portentificisque venenisinquinat, hic pressos latices radice nocentispargit et obscurum verborum ambage novorumter noviens carmen magico demurmurat ore.Scylla venit mediaque tenus descenderat alvo,cum sua foedari latrantibus inguina monstrisadspicit ac primo credens non corporis illasesse sui partes refugitque abigitque timetqueora proterva canum, sed quos fugit, attrahit unaet corpus quaerens femorum crurumque pedumque,Cerbereos rictus pro partibus invenit illis:statque canum rabie subiectaque terga feraruminguinibus truncis uteroque exstante coercet.Flevit amans Glaucus nimiumque hostiliter usaeviribus herbarum fugit conubia Circes;Scylla loco mansit cumque est data copia primum,in Circes odium sociis spoliavit Ulixen;mox eadem Teucras fuerat mersura carinas,ni prius in scopulum, qui nunc quoque saxeus exstat,transformata foret: scopulum quoque navita vitat.Hunc ubi Troianae remis avidamque Charybdimevicere rates, cum iam prope litus adessetAusonium, Libycas vento referuntur ad oras.Excipit Aenean illic animoque domoquenon bene discidium Phrygii latura maritiSidonis; inque pyra sacri sub imagine factaincubuit ferro deceptaque decipit omnes.Rursus harenosae fugiens nova moenia terraead sedes Erycis fidumque relatus Acestensacrificat tumulumque sui genitoris honorat;quasque rates Iris Iunonia paene cremarat,solvit et Hippotadae regnum terrasque calentisulphure fumantes Acheloiadumque relinquitSirenum scopulos, orbataque praeside pinusInarimen Prochytenque legit sterilique locatascolle Pithecusas, habitantum nomine dictas.Quippe deum genitor, fraudem et periuria quondamCercopum exosus gentisque admissa dolosae,in deforme viros animal mutavit, ut idemdissimiles homini possent similesque videri,membraque contraxit naresque a fronte resimascontudit et rugis peraravit anilibus oratotaque velatos flaventi corpora villomisit in has sedes nec non prius abstulit usumverborum et natae dira in periuria linguae:posse queri tantum rauco stridore reliquit.Has ubi praeteriit et Parthenopeia dextramoenia deseruit, laeva de parte canoriAeolidae tumulum et, loca feta palustribus undis,litora Cumarum vivacisque antra Sibyllaeintrat, et ut manes veniat per Averna paternos,orat. At illa diu vultum tellure moratumerexit tandemque deo furibunda recepto“magna petis” dixit, “vir factis maxime, cuiusdextera per ferrum est, pietas spectata per ignes.Pone tamen, Troiane, metum: potiere petitisElysiasque domos et regna novissima mundime duce cognosces simulacraque cara parentis.Invia virtuti nulla est via!” Dixit et aurofulgentem ramum silva Iunonis Avernaemonstravit iussitque suo divellere trunco.Paruit Aeneas et formidabilis Orcividit opes atavosque suos umbramque senilemmagnanimi Anchisae; didicit quoque iura locorum,quaeque novis essent adeunda pericula bellis.Inde ferens lassos adverso tramite passuscum duce Cumaea mollit sermone laborem.Dumque iter horrendum per opaca crepuscula carpit,“seu dea tu praesens, seu dis gratissima” dixit,“numinis instar eris semper mihi meque fatebormuneris esse tui, quae me loca mortis adire,quae loca me visae voluisti evadere mortis.Pro quibus aerias meritis evectus ad aurastempla tibi statuam, tribuam tibi turis honores.”Respicit hunc vates et suspiratibus haustis“nec dea sum” dixit “nec sacri turis honorehumanum dignare caput; neu nescius erres,lux aeterna mihi carituraque fine dabatur,si mea virginitas Phoebo patuisset amanti.Dum tamen hanc sperat dum praecorrumpere donisme cupit, “elige” ait, “virgo Cumaea, quid optes:optatis potiere tuis.” Ego pulveris haustiostendi cumulum: quot haberet corpora pulvis,tot mihi natales contingere vana rogavi;excidit, ut peterem iuvenes quoque protinus annos.Hos tamen ille mihi dabat aeternamque iuventam,si venerem paterer: contempto munere Phoebiinnuba permaneo; sed iam felicior aetasterga dedit, tremuloque gradu venit aegra senectus,quae patienda diu est (nam iam mihi saecula septemacta vides): superest, numeros ut pulveris aequem,ter centum messes, ter centum musta videre.Tempus erit, cum de tanto me corpore parvamlonga dies faciet consumptaque membra senectaad minimum redigentur onus: nec amata videbornec placuisse deo; Phoebus quoque forsitan ipsevel non cognoscet vel dilexisse negabit:usque adeo mutata ferar, nullique videnda,voce tamen noscar; vocem mihi fata relinquent.”Talia convexum per iter memorante Sibyllasedibus Euboicam Stygiis emergit in urbemTroius Aeneas sacrisque ex more litatislitora adit nondum nutricis habentia nomen.Hic quoque substiterat per taedia longa laborumNeritius Macareus, comes experientis Ulixei; desertum quondam mediis e rupibus Aetnaenoscit Achaemeniden improvisoque repertumvivere miratus “qui de casusve deusveservat, Achaemenide? cur” inquit “barbara Graiumprora vehit? petitur vestra quae terra carina?”Talia quaerenti iam non hirsutus amictu,iam suus et spinis conserto tegmine nullis,fatur Achaemenides: “Iterum Polyphemon et illosadspiciam fluidos humano sanguine rictus,hac mihi si potior domus est Ithacique carina,si minus Aenean veneror genitore nec umquamesse satis potero, praestem licet omnia, gratus.Quod loquor et spiro caelumque et sidera solisrespicio, possimne ingratus et impius esse?Ille dedit, quod non anima haec Cyclopis in oravenit, et ut iam nunc lumen vitale relinquam,aut tumulo aut certe non illa condar in alvo.Quid mihi tunc animi (nisi si timor abstulit omnemsensum animumque) fuit, cum vos petere alta relictusaequora conspexi? Volui inclamare, sed hostiprodere me timui: vestrae quoque clamor Ulixispaene rati nocuit. Vidi, cum monte revulsuminmanem scopulum medias permisit in undas;vidi iterum veluti tormenti viribus actavasta Giganteo iaculantem saxa lacertoet, ne deprimeret fluctus ventusve carinam,pertimui, iam me non esse oblitus in illa.Ut vero fuga vos a certa morte reduxit,ille quidem totam gemebundus obambulat Aetnampraetemptatque manu silvas et luminis orbusrupibus incursat foedataque bracchia taboin mare protendens gentem exsecratur Achivamatque ait: “O si quis referat mihi casus Ulixemaut aliquem e sociis, in quem mea saeviat ira,viscera cuius edam, cuius viventia dextramembra mea laniem, cuius mihi sanguis inundetguttur et elisi trepident sub dentibus artus:quam nullum aut leve sit damnum mihi lucis ademptae!”Haec et plura ferox; me luridus occupat horrorspectantem vultus etiamnum caede madentescrudelesque manus et inanem luminis orbemmembraque et humano concretam sanguine barbam.mors erat ante oculos, minimum tamen ipsa doloris:et iam prensurum, iam nunc mea viscera rebarin sua mersurum, mentique haerebat imagotemporis illius, quo vidi bina meorumter quater adfligi sociorum corpora terrae,cum super ipse iacens hirsuti more leonisvisceraque et carnes cumque albis ossa medullissemianimesque artus avidam condebat in alvum.Me tremor invasit: stabam sine sanguine maestus;mandentemque videns eiectantemque cruentasore dapes et frusta mero glomerata vomentemtalia fingebam misero mihi fata parariperque dies multos latitans omnemque tremescensad strepitum, mortemque timens cupidusque moriri,glande famem pellens et mixta frondibus herba,solus, inops, exspes, leto poenaeque relictushanc procul adspexi longo post tempore navemoravique fugam gestu ad litusque cucurri —et movi. Graiumque ratis Troiana recepit!Tu quoque pande tuos, comitum gratissime, casuset ducis et turbae, quae tecum est credita ponto.”Aeolon ille refert Tusco regnare profundo,Aeolon Hippotaden, cohibentem carcere ventos;quos bovis inclusos tergo, memorabile munus,Dulichium sumpsisse ducem flatuque secundolucibus isse novem et terram adspexisse petitam;proxima post nonam cum sese aurora moveret,invidia socios praedaeque cupidine victos,esse ratos aurum, dempsisse ligamina ventis;cum quibus isse retro, per quas modo venerat undas,Aeoliique ratem portus repetisse tyranni.“Inde Lami veterem Laestrygonis” inquit “in urbemvenimus. Antiphates terra regnabat in illa.Missus ad hunc ego sum, numero comitante duorum,vixque fuga quaesita salus comitique mihique:tertius e nobis Laestrygonis impia tinxitora cruore suo. Fugientibus instat et agmenconcitat Antiphates. Coeunt et saxa trabesqueconiciunt merguntque viros merguntque carinas.Una tamen, quae nos ipsumque vehebat Ulixen,effugit. Amissa sociorum parte dolentesmultaque conquesti terris adlabimur illis,quas procul hinc cernis (procul hinc, mihi crede, videndainsula, visa mihi!), tuque o iustissime Troum,nate dea (neque enim finito Marte vocandushostis es, Aenea), moneo, fuge litora Circes.Nos quoque Circaeo religata in litore pinu,Antiphatae memores inmansuetique Cyclopis,ire negabamus vel tecta ignota subire;sorte sumus lecti, sors me fidumque PolitenEurylochumque simul nimiique Elpenora vinibisque novem socios Circaea ad moenia misit.Quae simul attigimus stetimusque in limine tecti,mille lupi mixtaeque lupis ursique leaequeoccursu fecere metum, sed nulla timendanullaque erat nostro factura in corpore vulnus.Quin etiam blandas movere per aera caudasnostraque adulantes comitant vestigia, donecexcipiunt famulae perque atria marmore tectaad dominam ducunt: pulchro sedet illa recessu,sollemni solio, pallamque induta nitenteminsuper aurato circumvelatur amictu.Nereides nymphaeque simul, quae vellera motisnulla trahunt digitis nec fila sequentia ducunt:gramina disponunt sparsosque sine ordine floressecernunt calathis variasque coloribus herbas;ipsa quod hae faciunt opus, exigit, ipsa, quis ususquove sit in folio, quae sit concordia mixtis,novit et advertens pensas examinat herbas.Haec ubi nos vidit, dicta acceptaque salute,diffudit vultus et reddidit omina voce.Nec mora, misceri tosti iubet hordea granimellaque vimque meri cum lacte coagula passo,quique sub hac lateant furtim dulcedine, sucosadicit. Accipimus sacra data pocula dextra.Quae simul arenti sitientes hausimus ore,et tetigit summos virga dea dira capillos,(et pudet et referam!) saetis horrescere coepinec iam posse loqui, pro verbis edere raucummurmur et in terram toto procumbere vultu;osque meum sensi pando occallescere rostro,colla tumere toris, et qua modo pocula partesumpta mihi fuerant, illa vestigia feci,cumque eadem passis (tantum medicamina possunt!)claudor hara, solumque suis caruisse figuravidimus Eurylochum: solus data pocula fugit.Quae nisi vitasset, pecoris pars una maneremnunc quoque saetigeri, nec tantae cladis ab illocertior ad Circen ultor venisset Ulixes.Pacifer huic dederat florem Cyllenius album,moly vocant superi, nigra radice tenetur;tutus eo monitisque simul caelestibus intratille domum Circes, et ad insidiosa vocatuspocula, conantem virga mulcere capillosreppulit et stricto pavidam deterruit ense.Inde fides dextraeque datae, thalamoque receptusconiugii dotem sociorum corpora poscit.Spargimur ignotae sucis melioribus herbaepercutimurque caput conversae verbere virgae,verbaque dicuntur dictis contraria verbis.Quo magis illa canit, magis hoc tellure levatierigimur, saetaeque cadunt, bifidosque relinquitrima pedes, redeunt umeri et subiecta lacertisbracchia sunt: flentem flentes amplectimur ipsihaeremusque ducis collo nec verba locutiulla priora sumus quam nos testantia gratos.Annua nos illic tenuit mora, multaque praesenstempore tam longo vidi, multa auribus hausi,hoc quoque cum multis, quod clam mihi rettulit unaquattuor e famulis ad talia sacra paratis.Cum duce namque meo Circe dum sola moratur,illa mihi niveo factum de marmore signumostendit iuvenale, gerens in vertice picum,aede sacra positum multisque insigne coronis.Quis foret et quare sacra coleretur in aede,cur hanc ferret avem, quaerenti et scire volenti“accipe” ait “Macareu, dominaeque potentia quae sithinc quoque disce meae: tu dictis adice mentem!Picus in Ausoniis, proles Saturnia terrisrex fuit, utilium bello studiosus equorum;forma viro, quam cernis, erat: licet ipse decoremadspicias fictaque probes ab imagine veram.Par animus formae; nec adhuc spectasse per annosquinquennem poterat Graia quater Elide pugnam.Ille suos dryadas Latiis in montibus ortasverterat in vultus, illum fontana petebantnumina, naiades, quas Albula, quasque Numici,quas Anienis aquae cursuque brevissimus AlmoNarve tulit praeceps et opacae Farfarus umbrae,quaeque colunt Scythicae stagnum nemorale Dianaefinitimosque lacus; spretis tamen omnibus unamille colit nymphen, quam quondam in colle Palatidicitur Ionio peperisse Venilia Iano.Haec ubi nubilibus primum maturuit annis,praeposito cunctis Laurenti tradita Pico est,rara quidem facie, sed rarior arte canendi,unde Canens dicta est: silvas et saxa movereet mulcere feras et flumina longa morariore suo volucresque vagas retinere solebat.Quae dum feminea modulatur carmina voce,exierat tecto Laurentes Picus in agros,indigenas fixurus apros, tergumque premebatacris equi, laevaque hastilia bina ferebat,poeniceam fulvo chlamydem contractus ab auro.Venerat in silvas et filia Solis easdem,utque novas legeret fecundis collibus herbas,nomine dicta suo Circaea reliquerat arva.Quae simul ac iuvenem, virgultis abdita, vidit,obstipuit: cecidere manu, quas legerat, herbae,flammaque per totas visa est errare medullas.Ut primum valido mentem conlegit ab aestu,quid cuperet, fassura fuit: ne posset adire,cursus equi fecit circumfususque satelles.“Non” ait “effugies, vento rapiare licebit,si modo me novi, si non evanuit omnisherbarum virtus et non mea carmina fallunt.”Dixit et effigiem, nullo cum corpore, falsifinxit apri praeterque oculos transcurrere regisiussit et in densum trabibus nemus ire videri,plurima qua silva est et equo loca pervia non sunt.Haud mora: continuo praedae petit inscius umbramPicus equique celer spumantia terga relinquitspemque sequens vanam silva pedes errat in alta.Concipit illa preces et verba precantia dicitignotosque deos ignoto carmine adorat,quo solet et niveae vultum confundere Lunaeet patrio capiti bibulas subtexere nubes.Tum quoque cantato densetur carmine caelum,et nebulas exhalat humus, caecisque vaganturlimitibus comites, et abest custodia regis.Nacta locum tempusque “per, o, tua lumina” dixit,“quae mea ceperunt, perque hanc, pulcherrime, formam,quae facit, ut supplex tibi sim dea, consule nostrisignibus et socerum, qui pervidet omnia, Solemaccipe, nec durus Titanida despice Circen!”Dixerat. Ille ferox ipsamque precesque relinquitet “quaecumque es” ait, “non sum tuus: altera captumme tenet et teneat per longum, comprecor, aevum!Nec venere externa socialia foedera laedam,dum mihi Ianigenam servabunt fata Canentem!”Saepe retemptatis precibus Titania frustra“non impune feres, neque” ait “reddere Canenti,laesaque quid faciat, quid amans, quid femina disces.”rebus, ait, sed amans et laesa et femina Circe.Tum bis ad occasum, bis se convertit ad ortus,ter iuvenem baculo tetigit, tria carmina dixit.Ille fugit, sed se solito velocius ipsecurrere miratur: pennas in corpore vidit,seque novam subito Latiis accedere silvisindignatus avem duro fera robora rostrofigit et iratus longis dat vulnera ramis.Purpureum chlamydis pennae traxere colorem,fibula quod fuerat vestemque momorderat aurum,pluma fit, et fulvo cervix praecingitur auro,nec quicquam antiquum Pico nisi nomina restat.Interea comites, clamato saepe per agrosnequiquam Pico nullaque in parte reperto,inveniunt Circen (nam iam tenuaverat auraspassaque erat nebulas ventis ac sole recludi)criminibusque premunt veris regemque reposcuntvimque ferunt saevisque parant incessere telis.Illa nocens spargit virus sucosque veneniet Noctem noctisque deos Ereboque chaoqueconvocat et longis Hecaten ululatibus orat:exsiluere loco (dictu mirabile) silvae,ingemuitque solum, vicinaque palluit arbor,sparsaque sanguineis maduerunt pabula guttis,et lapides visi mugitus edere raucos,et latrare canes et humus serpentibus atrissqualere et tenues animae volitare videntur.Attonitum monstris vulgus pavet: illa paventisora venenata tetigit mirantia virga,cuius ab attactu variarum monstra ferarumin iuvenes veniunt: nulli sua mansit imago.Sparserat occiduus Tartessia litora Phoebus,et frustra coniunx oculis animoque Canentisexspectatus erat: famuli populusque per omnesdiscurrunt silvas atque obvia lumina portant;nec satis est nymphae flere et lacerare capilloset dare plangorem (facit et tamen omnia) sequeproripit ac Latios errat vesana per agros.Sex illam noctes, tetidem redeuntia solislumina viderunt inopem somnique cibiqueper iuga, per valles, qua fors ducebat, euntem.Ultimus adspexit Thybris luctuque viaquefessam et iam longa ponentem corpora ripa.Illic cum lacrimis ipso modulata doloreverba sono tenui maerens fundebat, ut olimcarmina iam moriens canit exequialia cygnus.Luctibus extremis teneras liquefacta medullastabuit inque leves paulatim evanuit auras;fama tamen signata loco est, quem rite Canentemnomine de nymphae veteres dixere Camenae.”Talia multa mihi longum narrata per annumvisaque sunt. Resides et desuetudine tardirursus inire fretum, rursus dare vela iubemur.Ancipitesque vias et iter Titania vastumdixerat et saevi restare pericula ponti.Pertimui, fateor, nactusque hoc litus adhaesi.”Finierat Macareus. Urnaque Aeneia nutrixcondita marmoreo tumulo breve carmen habebat:HIC ME CAIETAM NOTAE PIETATIS ALUMNUSEREPTAM ARGOLICO QUO DEBUIT IGNE CREMAVIT.Solvitur herboso religatus ab aggere funis,et procul insidias infamataeque relinquunttecta deae lucosque petunt, ubi nubilus umbrain mare cum flava prorumpit Thybris harena;Faunigenaeque domo potitur nataque Latini,non sine Marte tamen: bellum cum gente ferocisuscipitur, pactaque furit pro coniuge Turnus.Concurrit Latio Tyrrhenia tota, diuqueardua sollicitis victoria quaeritur armis.Auget uterque suas externo robore vires,et multi Rutulos, multi Troiana tuenturcastra. Neque Aeneas Euandri ad moenia frustra,at Venulus frustra profugi Diomedis ad urbemvenerat: ille quidem sub Iapyge maxima Daunomoenia condiderat dotaliaque arva tenebat.Sed Venulus Turni postquam mandata peregitauxilium petiit, vires Aetolius herosexcusat: nec se aut soceri committere pugnaevelle sui populos, aut quos e gente suorumarmet habere ullos, “neve haec commenta putetis,admonitu quamquam luctus renoventur amariperpetiar memorare tamen. Postquam alta cremata estIlion et Danaas paverunt Pergama flammas,Naryciusque heros, a virgine virgine rapta,quam meruit poenam solus, digessit in omnes,spargimur et ventis inimica per aequora raptifulmina, noctem, imbres, iram caelique marisqueperpetimur Danai cumulumque Capherea cladis.Neve morer referens tristes ex ordine casus,Graecia tum potuit Priamo quoque flenda videri.Me tamen armiferae servatum cura Minervaefluctibus eripuit, patriis sed rursus ab agrispellor, et antiquo memores de vulnere poenasexigit alma Venus, tantosque per alta laboresaequora sustinui, tantos terrestribus armis,ut mihi felices sint illi saepe vocati,quos communis hiems importunusque Caphereusmersit aquis, vellemque horum pars una fuissem.Ultima iam passi comites belloque fretoquedeficiunt finemque rogant erroris, at Acmonfervidus ingenio, tum vero et cladibus asper,“quid superest, quod iam patientia nostra recusetferre, viri?” dixit; “quid habet Cytherea, quod ultra(velle puta!) faciat? Nam dum peiora timentur,est locus in vulnus: sors autem ubi pessima rerum,sub pedibus timor est securaque summa malorum.Audiat ipsa licet, et, quod facit, oderit omnessub Diomede viros, odium tamen illius omnesspernimus: et magno stat magna potentia nobis!”Talibus iratam Venerem Pleuronius Acmoninstimulat verbis stimulisque resuscitat iram.Dicta placent paucis: numeri maioris amiciAcmona corripimus; cui respondere volentivox pariter vocisque via est tenuata, comaequein plumas abeunt, plumis nova colla tegunturpectoraque et tergum, maiores bracchia pennasaccipiunt, cubitusque leves sinuatur in alas.Magna pedis digitos pars occupat, oraque cornuindurata rigent finemque in acumine ponunt.Hunc Lycus, hunc Idas et cum Rhexenore Nycteus,hunc miratur Abas: et dum mirantur, eandemaccipiunt faciem, numerusque ex agmine maiorsubvolat et remos plausis circumvolat alis.Si volucrum quae sit dubiarum forma, requiris,ut non cygnorum, sic albis proxima cygnis.Vix equidem has sedes et Iapygis arida Dauniarva gener teneo minima cum parte meorum.”Hactenus Oenides. Venulus Calydonia regnaPeucetiosque sinus Messapiaque arva relinquit.In quibus antra videt, quae multa nubila silvaet levibus cannis manantia semicaper Pannunc tenet, at quodam tenuerunt tempore nymphae.Apulus has illa pastor regione fugatasterruit et primo subita formidine movit,mox, ubi mens rediit et contempsere sequentem,ad numerum motis pedibus duxere choreas.Improbat has pastor, saltuque imitatus agrestiaddidit obscenis convicia rustica dictis,nec prius os tacuit, quam guttura condidit arbor:arbore enim sucoque licet cognoscere mores;quippe notam linguae bacis oleaster amarisexhibet: asperitas verborum cessit in illas.Hinc ubi legati rediere, negata ferentesarma Aetola sibi, Rutuli sine viribus illisbella instructa gerunt, multumque ab utraque cruorisparte datur; fert ecce avidas in pinea Turnustexta faces, ignesque timent, quibus unda pepercit.Iamque picem et ceras alimentaque cetera flammaeMulciber urebat perque altum ad carbasa malumibat, et incurvae fumabant transtra carinae:cum memor has pinus Idaeo vertice caesassancta deum genetrix tinnitibus aera pulsiaeris et inflati complevit murmure buxi,perque leves domitis invecta leonibus auras“inrita sacrilega iactas incendia dextra,Turne!” ait. “Eripiam, nec me patiente cremabitignis edax nemorum partes et membra meorum.”Intonuit dicente dea, tonitrumque secuticum saliente graves ceciderunt grandine nimbi,aeraque et tumidum subitis concursibus aequorAstraei turbant et eunt in proelia fratres.E quibus alma parens unius viribus usastuppea praerupit Phrygiae retinacula puppisfertque rates pronas medioque sub aequore mergit;robore mollito lignoque in corpora versoin capitum facies puppes mutantur aduncae,in digitos abeunt et crura natantia remi,quodque prius fuerat, latus est mediisque carinasubdita navigiis spinae mutatur in usum,lina comae molles, antemnae bracchia fiunt,caerulus, ut fuerat, color est; quasque ante timebant,illas virgineis exercent lusibus undasnaides aequoreae durisque in montibus ortaemolle fretum celebrant nec eas sua tangit origo.Non tamen oblitae, quam multa pericula saepepertulerint pelago, iactatis saepe carinissupposuere manus, nisi siqua vehebat Achivos:cladis adhuc Phrygiae memores, odere PelasgosNeritiaeque ratis viderunt fragmina laetisvultibus et laetis videre rigescere puppemvultibus Alcinoi saxumque increscere ligno.Spes erat, in nymphas animata classe marinas,posse metu monstri Rutulum desistere bello:perstat, habetque deos pars utraque, quodque deorum estinstar, habent animos; nec iam dotalia regnanec sceptrum soceri, nec te, Lavinia virgo,sed vicisse petunt deponendique pudorebella gerunt, tandemque Venus victricia natiarma videt, Turnusque cadit, cadit Ardea, Turnosospite dicta potens. Quem postquam barbarus ensisabstulit et tepida latuerunt tecta favilla,congerie e media tum primum cognita praepessubvolat et cineres plausis everberat alis.Et sonus et macies et pallor et omnia, captamquae deceant urbem, nomen quoque mansit in illaurbis; et ipsa suis deplangitur Ardea pennis.Iamque deos omnes ipsamque Aeneia virtusIunonem veteres finire coegerat iras,cum, bene fundatis opibus crescentis Iuli,tempestivus erat caelo Cythereius heros:ambieratque Venus superos, colloque parentiscircumfusa sui “numquam mihi” dixerat “ullotempore dure pater, nunc sis mitissimus, opto,Aeneaeque meo, qui te de sanguine nostrofecit avum, quamvis parvum des, optime, numen,dummodo des aliquod: satis est inamabile regnumadspexisse semel, Stygios semel isse per amnes.”Adsensere dei, nec coniunx regia vultusimmotos tenuit placatoque adnuit ore;tum pater “estis” ait “caelesti numine digni,quaeque petis, pro quoque petis: cape, nata, quod optas!”Fatus erat: gaudet gratesque agit illa parenti,perque leves auras iunctis invecta columbislitus adit Laurens, ubi tectus harundine serpitin freta flumineis vicina Numicius undis.Hunc iubet Aeneae, quaecumque obnoxia morti,abluere et tacito deferre sub aequora cursu;corniger exsequitur Veneris mandata suisque,quidquid in Aenea fuerat mortale, repurgatet respergit aquis: pars optima restitit illi.Lustratum genetrix divino corpus odoreunxit et ambrosia cum dulci nectare mixtacontigit os fecitque deum, quem turba Quirininuncupat Indigetem temploque arisque recepit.Inde sub Ascanii dicione binominis Albaresque Latina fuit. Succedit Silvius illi.Quo satus antiquo tenuit repetita Latinusnomina cum sceptro. Clarus subit Alba Latinum.Epytus ex illo est; post hunc Capetusque Capysque,sed Capys ante fuit. Regnum Tiberinus ab illiscepit et in Tusci demersus fluminis undisnomina fecit aquae; de quo Remulusque feroxqueAcrota sunt geniti. Remulus maturior annisfulmineo periit, imitator fulminis, ictu.Fratre suo sceptrum moderatior Acrota fortitradit Aventino, qui, quo regnarat, eodemmonte iacet positus tribuitque vocabula monti.Iamque Palatinae summam Proca gentis habebat.Rege sub hoc Pomona fuit, qua nulla Latinasinter hamadryadas coluit sollertius hortosnec fuit arborei studiosior altera fetus.Unde tenet nomen: non silvas illa nec amnes,rus amat et ramos felicia poma ferentes.Nec iaculo gravis est, sed adunca dextera falce,qua modo luxuriem premit et spatiantia passimbracchia compescit, fisso modo cortice lignuminserit et sucos alieno praestat alumno;nec sentire sitim patitur bibulaeque recurvasradicis fibras labentibus inrigat undis:hic amor, hoc studium; veneris quoque nulla cupido est.Vim tamen agrestum metuens pomaria clauditintus et accessus prohibet refugitque viriles.Quid non et satyri, saltatibus apta iuventus,fecere et pinu praecincti cornua PanesSilenusque, suis semper iuvenalior annis,quique deus fures vel falce vel inguine terret,ut poterentur ea? Sed enim superabat amandohos quoque Vertumnus neque erat felicior illis.O quotiens habitu duri messoris aristascorbe tulit verique fuit messoris imago!Tempora saepe gerens faeno religata recentidesectum poterat gramen versasse videri;saepe manu stimulos rigida portabat, ut illumiurasses fessos modo disiunxisse iuvencos.Falce data frondator erat vitisque putator;induerat scalas: lecturum poma putares;miles erat gladio, piscator harundine sumpta.Denique per multas aditum sibi saepe figurasrepperit, ut caperet spectatae gaudia formae.Ille etiam picta redimitus tempora mitra,innitens baculo, positis per tempora canis,adsimulavit anum cultosque intravit in hortospomaque mirata est “tanto” que “potentior!” inquit,paucaque laudatae dedit oscula, qualia numquamvera dedisset anus, glaebaque incurva reseditsuspiciens pandos autumni pondere ramos.Ulmus erat contra speciosa nitentibus uvis:quam socia postquam pariter cum vite probavit,“at si staret” ait “caelebs sine palmite truncus,nil praeter frondes, quare peteretur, haberet;haec quoque, quae iuncta est, vitis requiescit in illo:si non nupta foret, terrae acclinata iaceret.Tu tamen exemplo non tangeris arboris huiusconcubitusque fugis nec te coniungere curas.Atque utinam velles! Helene non pluribus essetsollicitata procis nec quae Lapitheia movitproelia nec coniunx nimium tardantis Ulixei.Nunc quoque, cum fugias averserisque petentes,mille viri cupiunt et semideique deiqueet quaecumque tenent Albanos numina montes.Sed tu, si sapies, si te bene iungere anumquehanc audire voles, quae te plus omnibus illis,plus quam credis, amo, vulgares reice taedasVertumnumque tori socium tibi selige! pro quome quoque pignus habes (neque enim sibi notior ille est,quam mihi); nec passim toto vagus errat in orbe:haec loca magna colit; nec, uti pars magna procorum,quam modo vidit, amat: tu primus et ultimus illiardor eris, solique suos tibi devovet annos.Adde, quod est iuvenis, quod naturale decorismunus habet formasque apte fingetur in omnes,et quod erit iussus, iubeas licet omnia, fiet.Quid quod amatis idem? quod, quae tibi poma coluntur,primus habet laetaque tenet tua munera dextra?Sed neque iam fetus desiderat arbore demptos,nec, quas hortus alit, cum sucis mitibus herbas,nec quicquam, nisi te; miserere ardentis et ipsum,quod petit, ore meo praesentem crede precariultoresque deos et pectora dura perosamIdalien memoremque time Rhamnusidis iram!Quoque magis timeas (etenim mihi multa vetustasscire dedit), referam tota notissima Cyprofacta, quibus flecti facile et mitescere possis.Viderat a veteris generosam sanguine TeucriIphis Anaxareten, humili de stirpe creatus,viderat et totis perceperat ossibus aestumluctatusque diu, postquam ratione furoremvincere non potuit, supplex ad limina venitet modo nutrici miserum confessus amorem,ne sibi dura foret, per spes oravit alumnae,et modo de multis blanditus cuique ministrissollicita petiit propensum voce favorem;saepe ferenda dedit blandis sua verba tabellis,interdum madidas lacrimarum rore coronaspostibus intendit posuitque in limine duromolle latus tristisque serae convicia fecit.Saevior illa freto surgente cadentibus Haedis,durior et ferro, quod Noricus excoquit ignis,et saxo, quod adhuc vivum radice tenetur,spernit et inridet factisque inmitibus additverba superba ferox et spe quoque fraudat amantem.Non tulit impatiens longi tormenta dolorisIphis et ante fores haec verba novissima dixit:“Vincis, Anaxarete, neque erunt tibi taedia tandemulla ferenda mei: laetos molire triumphoset Paeana voca nitidaque incingere lauru!Vincis enim, moriorque libens: age, ferrea, gaude!Certe aliquid laudare mei cogeris amoris,quo tibi sim gratus, meritumque fatebere nostrumNon tamen ante tui curam fugisse memento,quam vitam, geminaque simul mihi luce carendum est.Nec tibi fama mei ventura est nuntia leti:ipse ego, ne dubites, adero praesensque videbor,corpore ut exanimi crudelia lumina pascas.Si tamen, o superi, mortalia facta videtis,este mei memores (nihil ultra lingua precarisustinet) et longo facite ut narremur in aevo,et, quae dempsistis vitae, date tempora famae!”Dixit, et ad postes ornatos saepe coronisumentes oculos et pallida bracchia tollens,cum foribus laquei religaret vincula summis,“haec tibi serta placent, crudelis et impia?” dixit,inseruitque caput, sed tum quoque versus ad illam,atque onus infelix elisa fauce pependit.Icta pedum motu est adapertaque ianua factumicta pedum motu trepidantem et multa timentemvisa dedisse sonum est adapertaque ianua factumprodidit. Exclamant famuli frustraque levatum(nam pater occiderat) referunt ad limina matris;accipit illa sinu complexaque frigida natimembra sui postquam miserarum verba parentumedidit et matrum miserarum facta peregit,funera ducebat mediam lacrimosa per urbemluridaque arsuro portabat membra feretro.Forte viae vicina domus, qua flebilis ibatpompa, fuit, duraeque sonus plangoris ad auresvenit Anaxaretae, quam iam deus ultor agebat:mota “tamen videamus” ait “miserabile funus”et patulis iniit tectum sublime fenestris;vixque bene impositum lecto prospexerat Iphin,deriguere oculi, calidusque e corpore sanguisinducto pallore fugit, conataque retroferre pedes haesit, conata avertere vultushoc quoque non potuit, paulatimque occupat artus,quod fuit in duro iam pridem pectore, saxum.Neve ea ficta putes, dominae sub imagine signumservat adhuc Salamis: Veneris quoque nomine templumProspicientis habet. — Quorum memor, o mea, lentospone, precor, fastus et amanti iungere, nymphe.Sic tibi nil vernum nascentia frigus aduratpoma nec excutiant rapidi florentia venti!'Haec ubi nequiquam formae deus aptus aniliedidit, in iuvenem rediit et anilia demitinstrumenta sibi talisque apparuit illi,qualis ubi oppositas nitidissima solis imagoevicit nubes nullaque obstante reluxit,vimque parat: sed vi non est opus, inque figuracapta dei nymphe est et mutua vulnera sensit.Proximus Ausonias iniusti miles Amulirexit opes, Numitorque senex amissa nepotismunere regna capit, festisque Palilibus urbismoenia conduntur, Tatiusque patresque Sabinibella gerunt, arcisque via Tarpeia reclusadignam animam poena congestis exuit armis.Inde sati Curibus tacitorum more luporumore premunt voces et corpora victa soporeinvadunt portasque petunt, quas obice firmoclauserat Iliades: unam tamen ipsa reclusitnec strepitum verso Saturnia cardine fecit.Sola Venus portae cecidisse repagula sensitet clausura fuit, nisi quod rescindere numquamdis licet acta deum. Iano loca iuncta tenebantnaides Ausoniae gelido rorantia fonte:has rogat auxilium, nec nymphae iusta petentemsustinuere deam venasque et flumina fontiselicuere sui; nondum tamen invia Ianiora patentis erant, neque iter praecluserat unda:lurida supponunt fecundo sulphura fontiincenduntque cavas fumante bitumine venas.Viribus his aliisque vapor penetravit ad imafontis, et Alpino modo quae certare rigoriaudebatis aquae, non ceditis ignibus ipsis!Flammifera gemini fumant adspergine postes,portaque, nequiquam rigidis promissa Sabinis,fonte fuit praestructa novo, dum Martius armaindueret miles; quae postquam Romulus ultroobtulit, et strata est tellus Romana Sabiniscorporibus strata estque suis, generique cruoremsanguine cum soceri permiscuit impius ensis,pace tamen sisti bellum nec in ultima tantumdecertare placet Tatiumque accedere regno.Occiderat Tatius, populisque aequata duobus,Romule, iura dabas, posita cum casside Mavorstalibus adfatur divumque hominumque parentem:“Tempus adest, genitor, quoniam fundamine magnores Romana valet et praeside pendet ab uno,praemia (sunt promissa mihi dignoque nepoti!)solvere et ablatum terris imponere caelo.Tu mihi concilio quondam praesente deorum(nam memoro memorique animo pia verba notavi)“unus erit, quem tu tolles in caerula caeli”dixisti: rata sit verborum summa tuorum!”Adnuit omnipotens et nubibus aera caecisocculuit tonitruque et fulgure terruit orbem:quae sibi promissae sensit rata signa rapinaeinnixusque hastae pressos temone cruentoimpavidus conscendit equos Gradivus et ictuverberis increpuit pronusque per aera lapsusconstitit in summo nemorosi colle Palatireddentemque suo non regia iura Quiritiabstulit Iliaden: corpus mortale per aurasdilapsum tenues, ceu lata plumbea fundamissa solet medio glans intabescere caelo.Pulchra subit facies et pulvinaribus altisdignior, est qualis trabeati forma Quirini.Flebat ut amissum coniunx, cum regia IunoIrin ad Hersiliam descendere limite curvoimperat et vacuae sua sic mandata referre:“O et de Latio, o et de gente Sabinapraecipuum, matrona, decus, dignissima tantiante fuisse viri, coniunx nunc esse Quirini,siste tuos fletus et, si tibi cura videndiconiugis est, duce me lucum pete, colle Quiriniqui viret et templum Romani regis obumbrat.”Paret et in terram pictos delapsa per arcusHersilien iussis compellat vocibus Iris.Illa verecundo vix tollens lumina vultu“o, dea, namque mihi nec, quae sis, dicere promptum est,et liquet esse deam, duc, o duc” inquit “et offerconiugis ora mihi, quem si modo posse viderefata semel dederint, caelum accepisse fatebor.”Nec mora, Romuleos cum virgine Thaumanteaingreditur colles: ibi sidus ab aethere lapsumdecidit in terras, a cuius lumine flagransHersilie crines cum sidere cessit in auras.Hanc manibus notis Romanae conditor urbisexcipit et priscum pariter cum corpore nomenmutat Horamque vocat, quae nunc dea iuncta Quirino est.