Quaeritur interea quis tantae pondera molissustineat tantoque queat succedere regi:destinat imperio clarum praenuntia verifama Numam; non ille satis cognosse Sabinaegentis habet ritus: animo maiora capaciconcipit et, quae sit rerum natura, requirit.Huius amor curae, patria Curibusque relictis,fecit ut Herculei penetraret ad hospitis urbem.Graia quis Italicis auctor posuisset in orismoenia, quaerenti sic e senioribus unusrettulit indigenis, veteris non inscius aevi:“Dives ab Oceano bubus Iove natus Hiberislitora felici tenuisse Lacinia cursufertur et, armento teneras errante per herbas,ipse domum magni nec inhospita tecta Crotonisintrasse et requie longum relevasse laborematque ita discedens “aevo” dixisse “nepotumhic locus urbis erit”; promissaque vera fuerunt.Nam fuit Argolico generatus Alemone quidamMyscelos, illius dis acceptissimus aevi.Hunc super incumbens pressum gravitate soporisclaviger adloquitur: “Lapidosas Aesaris undasi, pete diversi! Patrias, age, desere sedes!”et, nisi paruerit multa ac metuenda minatur;post ea discedunt pariter somnusque deusque.Surgit Alemonides tacitaque recentia mentevisa refert, pugnatque diu sententia secum:numen abire iubet, prohibent discedere leges,poenaque mors posita est patriam mutare volenti.Candidus Oceano nitidum caput abdiderat Sol,et caput extulerat densissima sidereum Nox:visus adesse idem deus est eademque monereet, nisi paruerit, plura et graviora minari.Pertimuit patriumque simul transferre parabatin sedes penetrale novas: fit murmur in urbe,spretarumque agitur legum reus; utque peracta estcausa prior crimenque patens sine teste probatum,squalidus ad superos tollens reus ora manusque“o cui ius caeli bis sex fecere labores,fer, precor” inquit, “opem! nam tu mihi criminis auctor.”Mos erat antiquus niveis atrisque lapillis,his damnare reos, illis absolvere culpa;tunc quoque sic lata est sententia tristis, et omniscalculus inmitem demittitur ater in urnam.Quae simul effudit numerandos versa lapillos,omnibus e nigro color est mutatus in album,candidaque Herculeo sententia numine factasolvit Alemoniden. Grates agit ille parentiAmphitryoniadae, ventisque faventibus aequornavigat Ionium, Sallentinumque Neretumpraeterit et Sybarin Crimisenque et Iapygis arva;praeterit et Sybarin Lacedaemoniumque TarentumThurinosque sinus Crimisenque et Iapygis arvavixque pererratis, quae spectant litora, terris,invenit Aesarei fatalia fluminis oranec procul hinc tumulum, sub quo sacrata Crotonisossa tegebat humus, iussaque ibi moenia terracondidit et nomen tumulati traxit in urbem.”Talia constabat certa primordia famaesse loci positaeque Italis in finibus urbis.Vir fuit hic, ortu Samius, sed fugerat unaet Samon et dominos odioque tyrannidis exsulsponte erat, isque, licet caeli regione remotos,mente deos adiit et quae natura negabatvisibus humanis, oculis ea pectoris hausit,cumque animo et vigili perspexerat omnia cura,in medium discenda dabat coetusque silentumdictaque mirantum magni primordia mundiet rerum causas et, quid natura, docebat,quid deus, unde nives, quae fulminis esset origo,Iuppiter an venti discussa nube tonarent,quid quateret terras, qua sidera lege mearent —et quodcumque latet; primusque animalia mensisarguit imponi, primus quoque talibus oradocta quidem solvit, sed non et credita, verbis:“Parcite, mortales, dapibus temerare nefandiscorpora! Sunt fruges, sunt deducentia ramospondere poma suo tumidaeque in vitibus uvae,sunt herbae dulces, sunt quae mitescere flammamollirique queant; nec vobis lacteus umoreripitur, nec mella thymi redolentia flore:prodiga divitias alimentaque mitia tellussuggerit atque epulas sine caede et sanguine praebet.Carne ferae sedant ieiunia, nec tamen omnes:quippe equus et pecudes armentaque gramine vivunt.At quibus ingenium est inmansuetumque ferumque,Armeniae tigres iracundique leonescumque lupis ursi, dapibus cum sanguine gaudent.Heu quantum scelus est in viscera viscera condicongestoque avidum pinguescere corpore corpusalteriusque animantem animantis vivere leto!Scilicet in tantis opibus, quas optima matrumterra parit, nil te nisi tristia mandere saevovulnera dente iuvat ritusque referre Cyclopum,nec, nisi perdideris alium, placare voraciset male morati poteris ieiunia ventris?At vetus illa aetas, cui fecimus aurea nomen,fetibus arboreis et, quas humus educat, herbisfortunata fuit nec polluit ora cruore.Tunc et aves tutae movere per aera pennas,et lepus impavidus mediis erravit in arvis,nec sua credulitas piscem suspenderat hamo:cuncta sine insidiis nullamque timentia fraudemplenaque pacis erant. Postquam non utilis auctorvictibus invidit, quisquis fuit ille, deorumcorporeasque dapes avidam demersit in alvum,fecit iter sceleri, primoque e caede ferarumincaluisse potest maculatum sanguine ferrum(idque satis fuerat), nostrumque petentia letumcorpora missa neci salva pietate fatemur:sed quam danda neci, tam non epulanda fuerunt.Longius inde nefas abiit, et prima putaturhostia sus meruisse mori, quia semina pandoeruerit rostro spemque interceperit anni.Vite caper morsa Bacchi mactatus ad arasdicitur ultoris; nocuit sua culpa duobus!Quid meruistis oves, placidum pecus, inque tuendosnatum homines, pleno quae fertis in ubere nectar,mollia quae nobis vestras velamina lanaspraebetis vitaque magis quam morte iuvatis?Quid meruere boves, animal sine fraude dolisque,innocuum, simplex, natum tolerare labores?Inmemor est demum nec frugum munere dignus,qui potuit curvi dempto modo pondere aratriruricolam mactare suum, qui trita laboreilla, quibus totiens durum renovaverat arvum,tot dederat messes, percussit colla securi.Nec satis est, quod tale nefas committitur: ipsosinscripsere deos sceleri, numenque supernumcaede laboriferi credunt gaudere iuvenci.Victima labe carens et praestantissima forma(nam placuisse nocet) vittis insignis et aurosistitur ante aras auditque ignara precantemimponique suae videt inter cornua fronti,quas coluit, fruges percussaque sanguine cultrosinficit in liquida praevisos forsitan unda.Protinus ereptas viventi pectore fibrasinspiciunt mentesque deum scrutantur in illis:unde (fames homini vetitorum tanta ciborum!)audetis vesci, genus o mortale? Quod, oro,ne facite, et monitis animos advertite nostris!Cumque boum dabitis caesorum membra palato,mandere vos vestros scite et sentite colonos.Et quoniam deus ora movet, sequar ora moventemrite deum Delphosque meos ipsumque recludamaethera et augustae reserabo oracula mentis.Magna nec ingeniis investigata priorumquaeque diu latuere, canam; iuvat ire per altaastra, iuvat terris et inerti sede relictanube vehi validique umeris insistere Atlantispalantesque homines passim ac rationis egentesdespectare procul trepidosque obitumque timentessic exhortari seriemque evolvere fati:O genus attonitum gelidae formidine mortis,quid Styga, quid manes et nomina vana timetis,materiem vatum, falsique pericula mundi?Corpora, sive rogus flamma, seu tabe vetustasabstulerit, mala posse pati non ulla putetis!Morte carent animae, semperque priore relictasede novis domibus vivunt habitantque receptae.Ipse ego (nam memini) Troiani tempore belliPanthoides Euphorbus eram, cui pectore quondamhaesit in adverso gravis hasta minoris Atridae:cognovi clipeum, laevae gestamina nostrae,nuper Abanteis templo Iunonis in Argis.Omnia mutantur, nihil interit: errat et illinchuc venit, hinc illuc, et quoslibet occupat artusspiritus eque feris humana in corpora transitinque feras noster nec tempore deperit ullo;utque novis facilis signatur cera figurisnec manet ut fuerat nec formas servat easdem,sed tamen ipsa eadem est: animam sic semper eandemesse, sed in varias doceo migrare figuras.Ergo, ne pietas sit victa cupidine ventris,parcite, vaticinor, cognatas caede nefandaexturbare animas, nec sanguine sanguis alatur!Et quoniam magno feror aequore plenaque ventisvela dedi: nihil est toto, quod perstet, in orbe.Cuncta fluunt, omnisque vagans formatur imago;ipsa quoque adsiduo labuntur tempora motu,non secus ac flumen, neque enim consistere flumennec levis hora potest, sed ut unda impellitur undaurgeturque eadem veniente urgetque priorem,tempora sic fugiunt pariter pariterque sequunturet nova sunt semper; nam quod fuit ante, relictum est,fitque quod haud fuerat, momentaque cuncta novantur.Cernis et emensas in lucem tendere noctes,et iubar hoc nitidum nigrae succedere nocti.Nec color est idem caelo, cum lassa quietecuncta iacent media, cumque albo Lucifer exitclarus equo rursusque alius, cum praevia lucistradendum Phoebo Pallantias inficit orbem.Ipse dei clipeus, terra cum tollitur ima,mane rubet, terraque, rubet cum conditur ima,candidus in summo est, melior natura quod illicaetheris est terraeque procul contagia fugit.Nec par aut eadem nocturnae forma Dianaeesse potest umquam, semperque hodierna sequente,si crescit, minor est, maior, si contrahit orbem.Quid? non in species succedere quattuor annumadspicis, aetatis peragentem imitamina nostrae?Nam tener ac lactens puerique simillimus aevovere novo est: tunc herba nitens et roboris expersturget et insolida est et spe delectat agrestes.Omnia tunc florent, florumque coloribus almusludit ager, neque adhuc virtus in frondibus ulla est.Transit in aestatem post ver robustior annusfitque valens iuvenis: neque enim robustior aetasulla nec uberior, nec quae magis ardeat, ulla est.Excipit autumnus, posito fervore iuventaematurus mitisque, inter iuvenemque senemquetemperie medius, sparsus quoque tempora canis.Inde senilis hiems tremulo venit horrida passu,aut spoliata suos, aut quos habet, alba capillos.Nostra quoque ipsorum semper requieque sine ullacorpora vertuntur, nec, quod fuimusve sumusve,cras erimus; fuit illa dies, qua semina tantumspesque hominum primae matrisque habitavimus alvo.Artifices natura manus admovit et angicorpora visceribus distentae condita matrisnoluit eque domo vacuas emisit in auras.Editus in lucem iacuit sine viribus infans;mox quadrupes rituque tulit sua membra ferarum,paulatimque tremens et nondum poplite firmoconstitit adiutis aliquo conamine nervis.Inde valens veloxque fuit spatiumque iuventaetransit et emeritis medii quoque temporis annislabitur occiduae per iter declive senectae.Subruit haec aevi demoliturque priorisrobora, fletque Milon senior, cum spectat inanes(illos, qui fuerant solidorum mole tororumHerculeis similes!) fluidos pendere lacertos;Flet quoque, ut in speculo rugas adspexit aniles,Tyndaris et secum, cur sit bis rapta, requirit.Tempus edax rerum, tuque, invidiosa vetustas,omnia destruitis, vitiataque dentibus aevipaulatim lenta consumitis omnia morte.Haec quoque non perstant, quae nos elementa vocamus,quasque vices peragant, (animos adhibete!) docebo.Quattuor aeternus genitalia corpora munduscontinet; ex illis duo sunt onerosa suoquepondere in inferius, tellus atque unda, feruntur,et totidem gravitate carent nulloque prementealta petunt, aer atque aere purior ignis.Quae quamquam spatio distant, tamen omnia fiuntex ipsis et in ipsa cadunt, resolutaque tellusin liquidas rarescit aquas, tenuatus in aurasaeraque umor abit, dempto quoque pondere rursusin superos aer tenuissimus emicat ignes.Inde retro redeunt, idemque retexitur ordo;ignis enim densum spissatus in aera transit,hic in aquas, tellus glomerata cogitur unda.Nec species sua cuique manet, rerumque novatrixex aliis alias reddit natura figuras:nec perit in toto quicquam, mihi credite, mundo,sed variat faciemque novat, nascique vocaturincipere esse aliud, quam quod fuit ante, moriquedesinere illud idem. Cum sint huc forsitan illa,haec translata illuc, summa tamen omnia constant.Nil equidem durare diu sub imagine eademcrediderim: sic ad ferrum venistis ab auro,saecula, sic totiens versa est fortuna locorum.Vidi ego, quod fuerat quondam solidissima tellus,esse fretum, vidi factas ex aequore terras:et procul a pelago conchae iacuere marinae,et vetus inventa est in montibus ancora summis.Quodque fuit campus, vallem decursus aquarumfecit, et eluvie mons est deductus in aequor,eque paludosa siccis humus aret harenis,quaeque sitim tulerant, stagnata paludibus ument.Hic fontes natura novos emisit, at illicclausit, et antiquis tam multa tremoribus orbisflumina prosiliunt aut excaecata residunt.Sic ubi terreno Lycus est epotus hiatu,exsistit procul hinc alioque renascitur ore:Sic modo combibitur, tecto modo gurgite lapsusredditur Argolicis ingens Erasinus in arvis,et Mysum, capitisque sui ripaeque priorispaenituisse ferunt, alia nunc ire Caicum;nec non Sicanias volvens Amenanus harenasnunc fluit, interdum suppressis fontibus aret.Ante bibebatur, nunc, quas contingere nolis,fundit Anigros aquas, postquam, nisi vatibus omniseripienda fides, illic lavere bimembresvulnera, clavigeri quae fecerat Herculis arcus.Quid? non et Scythicis Hypanis de montibus ortus,qui fuerat dulcis, salibus vitiatur amaris?Fluctibus ambitae fuerant Antissa Pharosqueet Phoenissa Tyros, quarum nunc insula nulla est.Leucada continuam veteres habuere coloni:nunc freta circueunt. Zancle quoque iuncta fuissedicitur Italiae, donec confinia pontusabstulit et media tellurem reppulit unda.Si quaeras Helicen et Burin, Achaidas urbes,invenies sub aquis, et adhuc ostendere nautaeinclinata solent cum moenibus oppida mersis.Est prope Pittheam tumulus Troezena, sine ullisarduus arboribus, quondam planissima campiarea, nunc tumulus; nam (res horrenda relatu!)vis fera ventorum, caecis inclusa cavernis,exspirare aliqua cupiens luctataque frustraliberiore frui caelo, cum carcere rimanulla foret toto nec pervia flatibus esset,extentam tumefecit humum, ceu spiritus oristendere vesicam solet aut derepta bicorniterga capro; tumor ille loci permansit et alticollis habet speciem longoque induruit aevo.Plurima cum subeant audita et cognita nobis,pauca super referam. Quid? non et lympha figurasdatque capitque novas? Medio tua, corniger Ammon,unda die gelida est, ortuque obituque calescit.Admotis Athamanas aquis accendere lignumnarratur, minimos cum luna recessit in orbes.Flumen habent Cicones, quod potum saxea redditviscera, quod tactis inducit marmora rebus.Crathis et huic Sybaris, nostris conterminus oriselectro similes faciunt auroque capillos.Quodque magis mirum est, sunt qui non corpora tantum,verum animos etiam valeant mutare liquores.Cui non audita est obscenae Salmacis undaeAethiopesque lacus? Quos siquis faucibus hausit,aut furit, aut patitur mirum gravitate soporem.Clitorio quicumque sitim de fonte levavit,vina fugit gaudetque meris abstemius undis,seu vis est in aqua calido contraria vino,sive, quod indigenae memorant, Amythaone natus,Proetidas attonitas postquam per carmen et herbaseripuit furiis, purgamina mentis in illasmisit aquas odiumque meri permansit in undis.Huic fluit effectu dispar Lyncestius amnis;quem quicumque parum moderato gutture traxit,haud aliter titubat, quam si mera vina bibisset.Est locus Arcadiae (Pheneum dixere priores),ambiguis suspectus aquis, quas nocte timeto:nocte nocent potae, sine noxa luce bibuntur.Sic alias aliasque lacus et flumina viresconcipiunt, tempusque fuit, quo navit in undis,nunc sedet Ortygie. Timuit concursibus Argoundarum sparsas Symplegadas elisarum,quae nunc inmotae perstant ventisque resistunt.Nec, quae sulphureis ardet fornacibus, Aetneignea semper erit, neque enim fuit ignea semper.Nam sive est animal tellus et vivit habetquespiramenta locis flammam exhalantia multis,spirandi mutare vias, quotiensque movetur,has finire potest, illas aperire cavernas;sive leves imis venti cohibentur in antrissaxaque cum saxis et habentem semina flammaemateriam iactant, ea concipit ictibus ignem,antra relinquentur sedatis frigida ventis;sive bitumineae rapiunt incendia viresluteave exiguis ardescunt sulphura fumis:nempe ubi terra cibos alimentaque pinguia flammaenon dabit absumptis per longum viribus aevumnaturaeque suum nutrimen deerit edaci,non feret illa famem desertaque deseret ignis.Esse viros fama est in Hyperborea Pallene,qui soleant levibus velari corpora plumis,olim Tritoniacam noviens subiere paludem.Haud equidem credo: sparsae quoque membra venenisexercere artes Scythides memorantur easdem.Siqua fides rebus tamen est addenda probatis,nonne vides, quaecumque mora fluidoque calorecorpora tabescunt, in parva animalia verti?I quoque, delectos mactatos obrue tauros(cognita res usu) de putri viscere passimflorilegae nascuntur apes, quae more parentumrura colunt operique favent in spemque laborant;pressus humo bellator equus crabronis origo est;concava litoreo si demas bracchia cancro,cetera supponas terrae, de parte sepultascorpius exibit caudaque minabitur unca;quaeque solent canis frondes intexere filisagrestes tineae (res observata colonis)ferali mutant cum papilione figuram.Semina limus habet virides generantia ranas,et generat truncas pedibus, mox apta natandocura dat, utque eadem sint longis saltibus apta,posterior superat partes mensura priores.Nec catulus, partu quem reddidit ursa recenti,sed male viva caro est: lambendo mater in artusfingit et in formam, quantam capit ipsa, reducit.Nonne vides, quos cera tegit sexangula, fetusmelliferarum apium sine membris corpora nasciet serosque pedes serasque adsumere pennas?Iunonis volucrem, quae cauda sidera portat,armigerumque Iovis Cythereiadasque columbaset genus omne avium mediis e partibus ovi,ni sciret fieri, quis nasci posse putaret?Sunt qui, cum clauso putrefacta est spina sepulcro,mutari credant humanas angue medullas.Haec tamen ex aliis generis primordia ducunt:una est, quae reparet seque ipsa reseminet, ales.Assyrii phoenica vocant; non fruge neque herbis,sed turis lacrimis et suco vivit amomi.Haec ubi quinque suae complevit saecula vitae,ilicis in ramis tremulaeque cacumine palmaeunguibus et puro nidum sibi construit ore.Quo simul ac casias et nardi lenis aristasquassaque cum fulva substravit cinnama murra,se super imponit finitque in odoribus aevum.Inde ferunt, totidem qui vivere debeat annos,corpore de patrio parvum phoenica renasci.Cum dedit huic aetas vires, onerique ferendo est,ponderibus nidi ramos levat arboris altaefertque pius cunasque suas patriumque sepulcrum,perque leves auras Hyperionis urbe potitusante fores sacras Hyperionis aede reponit.Si tamen est aliquid mirae novitatis in istis,alternare vices et quae modo femina tergopassa marem est, nunc esse marem miremur hyaenam;id quoque, quod ventis animal nutritur et aura,protinus adsimulat, tetigit quoscumque colores.Victa racemifero lyncas dedit India Baccho:e quibus, ut memorant, quidquid vesica remisit,vertitur in lapides et congelat aere tacto.Sic et curalium quo primum contigit aurastempore, durescit: mollis fuit herba sub undis.Desinet ante dies et in alto Phoebus anhelosaequore tinget equos, quam consequar omnia verbisin species translata novas: sic tempora verticernimus atque illas adsumere robora gentes,concidere has. Sic magna fuit censuque virisqueperque decem potuit tantum dare sanguinis annos,nunc humilis veteres tantummodo Troia ruinaset pro divitiis tumulos ostendit avorum.Clara fuit Sparte, magnae viguere Mycenae,nec non et Cecropis nec non Amphionis arces.Vile solum Sparte est, altae cecidere Mycenae,Oedipodioniae quid sunt, nisi nomina, Thebae?Quid Pandioniae restant, nisi nomen, Athenae?Nunc quoque Dardaniam fama est consurgere Romam,Appenninigenae quae proxima Thybridis undismole sub ingenti rerum fundamina ponit:haec igitur formam crescendo mutat et olimimmensi caput orbis erit. Sic dicere vatesfaticinasque ferunt sortes quantumque recordor,dixerat Aeneae, cum res Troiana labaret,Priamides Helenus flenti dubioque salutis:“Nate dea, si nota satis praesagia nostraementis habes, non tota cadet te sospite Troia!Flamma tibi ferrumque dabunt iter: ibis et unaPergama rapta feres, donec Troiaeque tibiqueexternum patrio contingat amicius arvum.Urbem etiam cerno Phrygios debere nepotes,quanta nec est nec erit nec visa prioribus annis.Hanc alii proceres per saecula longa potentem,sed dominam rerum de sanguine natus Iuliefficiet; quo cum tellus erit usa, fruenturaetheriae sedes, caelumque erit exitus illi.”Haec Helenum cecinisse penatigero Aeneaemente memor refero, cognataque moenia laetorcrescere et utiliter Phrygibus vicisse Pelasgos.Ne tamen oblitis ad metam tendere longeexspatiemur equis, caelum et quodcumque sub illo est,inmutat formas tellusque et quidquid in illa est:nos quoque, pars mundi, quoniam non corpora solum,verum etiam volucres animae sumus inque ferinaspossumus ire domos pecudumque in corpora condi,corpora, quae possunt animas habuisse parentumaut fratrum aut aliquo iunctorum foedere nobisaut hominum certe, tuta esse et honesta sinamusneve Thyesteis cumulemus viscera mensis!Quam male consuescit, quam se parat ille cruoriimpius humano, vituli qui guttura cultrorumpit et inmotas praebet mugitibus aures,aut qui vagitus similes puerilibus haedumedentem iugulare potest, aut alite vesci,cui dedit ipse cibos! Quantum est, quod desit in istisad plenum facinus? Quo transitus inde paratur?Bos aret aut mortem senioribus imputet annis,horriferum contra borean ovis arma ministret,ubera dent saturae manibus pressanda capellae!Retia cum pedicis laqueosque artesque dolosastollite nec volucrem viscata fallite virga,nec formidatis cervos includite pennis,nec celate cibis uncos fallacibus hamos!Perdite, siqua nocent, verum haec quoque perdite tantum:ora vacent epulis alimentaque mitia carpant!”Talibus atque aliis instructum pectora dictisin patriam remeasse ferunt ultroque petitumaccepisse Numam populi Latiaris habenas.Coniuge qui felix nympha ducibusque Camenissacrificos docuit ritus gentemque ferociadsuetam bello pacis traduxit ad artes.Qui postquam senior regnumque aevumque peregit,exstinctum Latiaeque nurus populusque patresquedeflevere Numam; nam coniunx urbe relictavallis Aricinae densis latet abdita silvissacraque Oresteae gemitu questuque Dianaeimpedit: a! quotiens nymphae nemorisque lacusque,ne faceret, monuere et consolantia verbadixerunt. Quotiens flenti Theseius heros“siste modum!” dixit, “ne que enim fortuna querendasola tua est; similes aliorum respice casus:mitius ista feres, utinamque exempla dolentemnon mea te possent relevare! Sed et mea possunt.Fando aliquem Hippolytum vestras puto, contigit aurescredulitate patris, sceleratae fraude novercaeoccubuisse neci: mirabere, vixque probabo,sed tamen ille ego sum. Me Pasiphaeia quondamtemptatum frustra patrium temerare cubile,quod voluit, voluisse, infelix crimine verso(indiciine metu magis offensane repulsae?)damnavit, meritumque nihil pater eicit urbehostilique caput prece detestatur euntis.Pittheam profugo curru Troezena petebam,iamque Corinthiaci carpebam litora ponti,cum mare surrexit, cumulusque inmanis aquarumin montis speciem curvari et crescere visuset dare mugitus summoque cacumine findi.Corniger hinc taurus ruptis expellitur undis,pectoribusque tenus molles erectus in aurasnaribus et patulo partem maris evomit ore.Corda pavent comitum. Mihi mens interrita mansitexsiliis contenta suis: cum colla ferocesad freta convertunt adrectisque auribus horrentquadrupedes monstrique metu turbantur et altispraecipitant currum scopulis; ego ducere vanafrena manu spumis albentibus oblita luctoret retro lentas tendo resupinus habenas.Nec vires tamen has rabies superasset equorum.ni rota, perpetuum qua circumvertitur axem,stipitis occursu fracta ac disiecta fuisset.Excutior curru, lorisque tenentibus artusviscera viva trahi nervosque in stipe teneri,membra rapi partim, partim reprensa relinqui,ossa gravem dare fracta sonum fessamque videresexhalari animam nullasque in corpore partes,noscere quas posses; unumque erat omnia vulnus.Num potes aut audes cladi componere nostrae,nympha, tuam? Vidi quoque luce carentia regnaet lacerum fovi Phlegethontide corpus in unda,nec nisi Apollineae valido medicamine prolisreddita vita foret; quam postquam fortibus herbisatque ope Paeonia Dite indignante recepi,tum mihi, ne praesens augerem muneris huiusinvidiam, densas obiecit Cynthia nubes,utque forem tutus possemque impune videri,addidit aetatem nec cognoscenda reliquitora mihi Cretenque diu dubitavit habendamtraderet an Delon: Delo Creteque relictishic posuit nomenque simul, quod possit equorumadmonuisse, iubet deponere, “qui” que “fuistiHippolytus” dixit, “nunc idem Virbius esto!”Hoc nemus inde colo, de disque minoribus unusnumine sub dominae lateo atque accenseor illi.”Non tamen Egeriae luctus aliena levaredamna valent, montisque iacens radicibus imisliquitur in lacrimas, donec pietate dolentismota soror Phoebi gelidum de corpore fontemfecit et aeternas artus tenuavit in undas.Et nymphas tetigit nova res, et Amazone natushaud aliter stupuit, quam cum Tyrrhenus aratorfatalem glaebam mediis adspexit in arvissponte sua primum nulloque agitante moveri,sumere mox hominis terraeque amittere formamoraque venturis aperire recentia fatis(indigenae dixere Tagen, qui primus Etruscamedocuit gentem casus aperire futuros);utve Palatinis haerentem collibus olimcum subito vidit frondescere Romulus hastam,quae radice nova, non ferro stabat adactoet iam non telum, sed lenti viminis arbornon exspectatas dabat admirantibus umbras;aut sua fluminea cum vidit Cipus in undacornua (vidit enim) falsamque in imagine credensesse fidem, digitis ad frontem saepe relatis,quae vidit, tetigit, nec iam sua lumina damnansrestitit, ut victor domito veniebat ab hoste,ad caelumque manus et eodem lumina tollens“quiquid” ait, “superi, monstro portenditur isto,seu laetum est, patriae laetum populoque Quirini,sive minax, mihi sit!” viridique e caespite factasplacat odoratis herbosas ignibus arasvinaque dat pateris mactatarumque bidentum,quid sibi significent, trepidantia consulit exta.Quae simul adspexit Tyrrhenae gentis haruspex,magna quidem rerum molimina vidit in illis,non manifesta tamen. Cum vero sustulit acrea pecudis fibris ad Cipi cornua lumen,“rex” ait, “o salve! Tibi enim, tibi, Cipe, tuisquehic locus et Latiae parebunt cornibus arces.Tu modo rumpe moras portasque intrare patentesadpropera! sic fata iubent; namque urbe receptusrex eris et sceptro tutus potiere perenni.”Rettulit ille pedem torvamque a moenibus urbisavertens faciem “procul a! procul omina” dixit“talia di pellant! Multoque ego iustius aevumexsul agam, quam me videant Capitolia regem!”Dixit et extemplo populumque gravemque senatumconvocat, ante tamen pacali cornua laurovelat; et aggeribus factis a milite fortiinsistit priscosque deos e more precatus“est” ait “hic unus, quem vos nisi pellitis urbe,rex erit. Is qui sit, signo, non nomine dicam:cornua fronte gerit. Quem vobis indicat augur,si Romam intrarit, famularia iura daturum.Ille quidem potuit portas inrumpere apertas,sed nos obstitimus, quamvis coniunctior illonemo mihi est. Vos urbe virum prohibete, Quirites,vel, si dignus erit, gravibus vincite catenis,aut finite metum fatalis morte tyranni!”Qualia succinctis, ubi trux insibilat eurus,murmura pinetis fiunt, aut qualia fluctusaequorei faciunt, siquis procul audiat illos,tale sonat populus; sed per confusa frementisverba tamen vulgi vox eminet una “quis ille est?”,et spectant frontes praedictaque cornua quaerunt.Rursus ad hos Cipus “quem poscitis” inquit, “habetis”et dempta capiti, populo prohibente, coronaexhibuit gemino praesignia tempora cornu.Demisere oculos omnes gemitumque dedereatque illud meritis clarum (quis credere possit?)inviti videre caput; nec honore carereulterius passi, festam imposuere coronam.At proceres, quoniam muros intrare vetaris,ruris honorati tantum tibi, Cipe, dedere,quantum depresso subiectis bubus aratrocomplecti posses ad finem lucis ab ortu,cornuaque aeratis miram referentia formampostibus insculpunt, longum mansura per aevum.Pandite nunc, Musae, praesentia numina vatum(scitis enim, nec vos fallit spatiosa vetustas,)unde Coroniden circumflua Thybridis altiinsula Romuleae sacris adiecerit urbis.Dira lues quondam Latias vitiaverat auras,pallidaque exsangui squalebant corpora morbo.Funeribus fessi postquam mortalia cernunttemptamenta nihil, nihil artes posse medentum,auxilium caeleste petunt mediamque tenentesorbis humum Delphos adeunt, oracula Phoebi,utque salutifera miseris succurrere rebussorte velit tantaeque urbis mala finiat, orant:et locus et laurus et, quas habet ipse, pharetrasintremuere simul, cortinaque reddidit imohanc adyto vocem pavefactaque pectora movit:“Quod petis hinc, propiore loco, Romane, petisses,et pete nunc propiore loco! nec Apolline vobis,qui minuat luctus, opus est, sed Apolline nato.Ite bonis avibus prolemque accersite nostram!”Iussa dei prudens postquam accepere senatus,quam colat, explorant, iuvenis Phoebeius urbem,quique petant ventis Epidauria litora mittunt.Quae simul incurva missi tetigere carina,concilium Graiosque patres adiere, darentque,oravere, deum, qui praesens funera gentisfiniat Ausoniae: certas ita dicere sortes.Dissidet et variat sententia, parsque negandumnon putat auxilium, multi retinere suamquenon emittere opem nec numina tradere suadent:dum dubitant, seram pepulere crepuscula lucem,umbraque telluris tenebras induxerat orbi,cum deus in somnis opifer consistere visusante tuum, Romane, torum, sed qualis in aedeesse solet, baculumque tenens agreste sinistracaesariem longae dextra deducere barbaeet placido tales emittere pectore voces:“Pone metus! Veniam simulacraque nostra relinquam.Hunc modo serpentem, baculum qui nexibus ambit,perspice et usque nota visu, ut cognoscere possis!Vertar in hunc, sed maior ero tantusque videbor,in quantum verti caelestia corpora debent.”Extemplo cum voce deus, cum voce deoquesomnus abit, somnique fugam lux alma secuta est.Postera sidereos aurora fugaverat ignes:incerti, quid agant, proceres ad templa petitiperveniunt operosa dei, quaque ipse morarisede velit, signis caelestibus indicet, orant.Vix bene desierant, cum cristis aureus altisin serpente deus praenuntia sibila misitadventuque suo signumque arasque foresquemarmoreumque solum fastigiaque aurea movitpectoribusque tenus media sublimis in aedeconstitit atque oculos circumtulit igne micantes.Territa turba pavet. Cognovit numina castosevinctus vitta crines albente sacerdos:“En deus est deus est! Animis linguisque favete,quisquis ades!” dixit. “Sis, o pulcherrime, visusutiliter populosque iuves tua sacra colentes !”Quisquis adest, visum venerantur numen, et omnesverba sacerdotis referunt geminata piumqueAeneadae praestant et mente et voce favorem.Adnuit his motisque deus rata pignora cristiset repetita dedit vibrata sibila lingua.Tum gradibus nitidis delabitur oraque retroflectit et antiquas abiturus respicit arasadsuetasque domos habitataque templa salutat.Inde per iniectis adopertam floribus ingensserpit humum flectitque sinus mediamque per urbemtendit ad incurvo munitos aggere portus.Restitit hic agmenque suum turbaeque sequentisofficium placido visus dimittere vultucorpus in Ausonia posuit rate: numinis illasensit onus, pressa estque dei gravitate carina;Aeneadae gaudent caesoque in litore taurotorta coronatae solvunt retinacula navis.Impulerat levis aura ratem: deus eminet alte,impositaque premens puppim cervice recurvamcaeruleas despectat aquas modicisque per aequorIonium zephyris sextae Pallantidos ortuItaliam tenuit praeterque Lacinia templonobilitata deae Scylaceaque litora fertur;linquit Iapygiam laevisque Amphrisia remissaxa fugit, dextra praerupta Celennia parte,Romethiumque legit Caulonaque Naryciamque,evincitque fretum Siculique angusta PeloriHippotadaeque domos regis Temesesque metalla,Leucosiamque petit tepidique rosaria Paesti.Inde legit Capreas promunturiumque Minervaeet Surrentino generosos palmite collesHerculeamque urbem Stabiasque et in otia natamParthenopen et ab hac Cumaeae templa Sibyllae.Hinc calidi fontes lentisciferumque teneturLiternum multamque trahens sub gurgite harenamVolturnus niveisque frequens Sinuessa columbisMinturnaeque graves et quam tumulavit alumnusAntiphataeque domus Trachasque obsessa paludeet tellus Circaea et spissi litoris Antium.Huc ubi veliferam nautae advertere carinam(asper enim iam pontus erat), deus explicat orbesperque sinus crebros et magna volumina labenstempla parentis init flavum tangentia litus.Aequore placato patrias Epidaurius araslinquit et hospitio iuncti sibi numinis ususlitoream tractu squamae crepitantis harenamsulcat et innixus moderamine navis in altapuppe caput posuit, donec Castrumque sacrasqueLavini sedes Tiberinaque ad ostia venit.Huc omnis populi passim matrumque patrumqueobvia turba ruit, quaeque ignes, Troica, servant,Vesta, tuos, laetoque deum clamore salutant.Quaque per adversas navis cita ducitur undas,tura super ripas aris ex ordine factisparte ab utraque sonant et odorant aera fumis,ictaque coniectos incalfacit hostia cultros.Iamque caput rerum, Romanam intraverat urbem:erigitur serpens summoque acclinia malocolla movet sedesque sibi circumspicit aptas.Scinditur in geminas partes circumfluus amnis(Insula nomen habet), laterumque a parte duorumporrigit aequales media tellure lacertos.Huc se de Latia pinu Phoebeius anguiscontulit et finem, specie caeleste resumpta,luctibus imposuit venitque salutifer urbi.Hic tamen accessit delubris advena nostris:Caesar in urbe sua deus est; quem Marte togaquepraecipuum non bella magis finita triumphisresque domi gestae properataque gloria rerumin sidus vertere novum stellamque comantem,quam sua progenies; neque enim de Caesaris actisullum maius opus, quam quod pater exstitit huius:scilicet aequoreos plus est domuisse Britannosperque papyriferi septemflua flumina Nilivictrices egisse rates Numidasque rebellesCinyphiumque Iubam Mithridateisque tumentemnominibus Pontum populo adiecisse Quiriniet multos meruisse, aliquos egisse triumphos,quam tantum genuisse virum? Quo praeside rerumhumano generi, superi, favistis abunde!Ne foret hic igitur mortali semine cretus,ille deus faciendus erat. Quod ut aurea viditAeneae genetrix, vidit quoque triste pararipontifici letum et coniurata arma moveri,palluit et cunctis, ut cuique erat obvia, divis“adspice” dicebat, “quanta mihi mole parenturinsidiae quantaque caput cum fraude petatur,quod de Dardanio solum mihi restat Iulo.Solane semper ero iustis exercita curis,quam modo Tydidae Calydonia vulneret hasta,nunc male defensae confundant moenia Troiae,quae videam natum longis erroribus actumiactarique freto sedesque intrare silentumbellaque cum Turno gerere, aut, si vera fatemur,cum Iunone magis? Quid nunc antiqua recordordamna mei generis? Timor hic meminisse priorumnon sinit: en acui sceleratos cernitis enses?Quos prohibete, precor, facinusque repellite, nevecaede sacerdotis flammas exstinguite Vestae!”Talia nequiquam toto Venus anxia caeloverba iacit superosque movet, qui rumpere quamquamferrea non possunt veterum decreta sororum,signa tamen luctus dant haud incerta futuri.Arma ferunt inter nigras crepitantia nubesterribilesque tubas auditaque cornua caelopraemonuisse nefas; solis quoque tristis imagolurida sollicitis praebebat lumina terris.Saepe faces visae mediis ardere sub astris,saepe inter nimbos guttae cecidere cruentae.Caerulus et vultum ferrugine Lucifer atrasparsus erat, sparsi Lunares sanguine currus.Tristia mille locis Stygius dedit omina bubo,mille locis lacrimavit ebur, cantusque ferunturauditi sanctis et verba minantia lucis.Victima nulla litat magnosque instare tumultusfibra monet, caesumque caput reperitur in extis.Inque foro circumque domos et templa deorumnocturnos ululasse canes umbrasque silentumerravisse ferunt motamque tremoribus urbem.Non tamen insidias venturaque vincere fatapraemonitus potuere deum, strictique ferunturin templum gladii; neque enim locus ullus in urbead facinus diramque placet nisi curia, caedem.Tum vero Cytherea manu percussit utraquepectus et Aeneaden molitur condere nube,qua prius infesto Paris est ereptus Atridaeet Diomedeos Aeneas fugerat enses.Talibus hanc genitor: “Sola insuperabile fatum,nata, movere paras? Intres licet ipsa sororumtecta trium: cernes illic molimine vastoex aere et solido rerum tabularia ferro,quae neque concussum caeli neque fulminis iramnec metuunt ullas tuta atque aeterna ruinas.Invenies illic incisa adamante perennifata tui generis: legi ipse animoque notaviet referam, ne sis etiamnum ignara futuri.Hic sua complevit, pro quo, Cytherea, laboras,tempora, perfectis, quos terrae debuit, annis.Ut deus accedat caelo templisque colatur,tu facies natusque suus, qui nominis heresimpositum feret unus onus caesique parentisnos in bella suos fortissimus ultor habebit.Illius auspiciis obsessae moenia pacemvicta petent Mutinae, Pharsalia sentiet illum.Emathiique iterum madefient caede Philippi,et magnum Siculis nomen superabitur undis,Romanique ducis coniunx Aegyptia taedaenon bene fisa cadet, frustraque erit illa minata,servitura suo Capitolia nostra Canopo.Quid tibi barbariem, gentesque ab utroque iacentesoceano numerem? Quodcumque habitabile tellussustinet, huius erit: pontus quoque serviet illi!Pace data terris animum ad civilia vertetiura suum legesque feret iustissimus auctorexemploque suo mores reget inque futuritemporis aetatem venturorumque nepotumprospiciens prolem sancta de coniuge natamferre simul nomenque suum curasque iubebit,nec nisi cum senior Pylios aequaverit annos,aetherias sedes cognataque sidera tanget.Hanc animam interea caeso de corpore raptamfac iubar, ut semper Capitolia nostra forumquedivus ab excelsa prospectet Iulius aede.”Vix ea fatus erat, media cum sede senatusconstitit alma Venus, nulli cernenda, suiqueCaesaris eripuit membris neque in aera solvipassa recentem animam caelestibus intulit astris.Dumque tulit, lumen capere atque ignescere sensitemisitque sinu: luna volat altius illa,flammiferumque trahens spatioso limite crinemstella micat natique videns bene facta fateturesse suis maiora et vinci gaudet ab illo.Hic sua praeferri quamquam vetat acta paternis,libera fama tamen nullisque obnoxia iussisinvitum praefert unaque in parte repugnat:sic magni cedit titulis Agamemnonis Atreus,Aegea sic Theseus, sic Pelea vicit Achilles;denique, ut exemplis ipsos aequantibus utar,sic et Saturnus minor est Iove: Iuppiter arcestemperat aetherias et mundi regna triformis,terra sub Augusto est; pater est et rector uterque.Di, precor, Aeneae comites, quibus ensis et igniscesserunt, dique Indigetes genitorque Quirineurbis et invicti genitor Gradive Quirini,Vestaque Caesareos inter sacrata penates,et cum Caesarea tu, Phoebe domestice, Vesta,quique tenes altus Tarpeias Iuppiter arces,quosque alios vati fas appellare piumque est:tarda sit illa dies et nostro serior aevo,qua caput Augustum, quem temperat, orbe relictoaccedat caelo faveatque precantibus absens!Iamque opus exegi, quod nec Iovis ira nec ignisnec poterit ferrum nec edax abolere vetustas.Cum volet, illa dies, quae nil nisi corporis huiusius habet, incerti spatium mihi finiat aevi:parte tamen meliore mei super alta perennisastra ferar, nomenque erit indelebile nostrum,quaque patet domitis Romana potentia terris,ore legar populi, perque omnia saecula fama,siquid habent veri vatum praesagia, vivam.