Reading Center

haec omnia recta vera debita putantes faciunt in dolore, maximeque declaratur^[*]declaratur hoc sana cf. Mue. (off. 1, 61) hoc quasi officii iudicio fieri, quod, si qui forte, cum se in luctu esse vellent, aliquid fecerunt humanius aut si hilarius locuti sunt, revocant se rursus ad maestitiam peccatique se insimulant, quod dolere^[*]dolore K1V1 intermiserint. pueros vero matres et magistri castigare etiam solent, nec verbis solum, sed etiam verberibus, si quid in domestico luctu hilarius ab is factum est aut dictum, plorare cogunt. Quid? ipsa remissio luctus cum est consecuta intellectumque^[*]intellectaque X corr. Vc est^[*]est om. K1 nihil profici maerendo, nonne res declarat fuisse totum illud voluntarium?

Quid ille Terentianus^[*]terentianus K2 mg. Vrec ^[*]terrentianus X "ipse se poeniens" ,^[*]poenitens (pen. K)X eὰγTON TεlMωPOγMεNOC fere X id est ἑαυτὸν τιμωρούμενος?

Decrevi tantisper me minus iniuriae,

Chremes, meo gnato facere, dum fiam miser.

hic decernit, ut miser sit. num quis igitur quicquam decernit invitus? "malo quidem me quovis dignum deputem—" malo se dignum deputat, nisi miser sit. vides^[*]Ter. 147. 8. 135 ergo opinionis esse, non naturae malum. Quid, quos res^[*]quid quod res H ipsa lugere prohibet? ut apud Homerum cotidianae neces interitusque multorum sedationem maerendi adferunt, apud quem ita dicitur:

Namque nimis multos atque omni luce cadentis

Cernimus, ut nemo possit maerore vacare.

Quo magis est aequum tumulis mandare peremptos

Firmo animo et luctum lacrimis finire diurnis.

Ergo in potestate est abicere dolorem, cum velis, tempori servientem. an est ullum tempus, quoniam quidem res in nostra potestate est, cui^[*]cui cum V non ponendae curae et aegritudinis^[*]add. Dav. exς. aut aegritudinis aut curae del. alii (iam in V curaer sec. Str. ut vid.) causa serviamus?^[*]vides ... 22 serviamus constabat eos, qui concidentem volneribus Cn. Pompeium vidissent,^[*]GN. X cum in illo ipso acerbissimo miserrimoque spectaculo sibi timerent, quod se classe hostium circumfusos viderent, nihil aliud tum egisse, nisi ut remiges hortarentur et ut salutem adipiscerentur fuga; posteaquam Tyrum venissent, tum adflictari lamentarique coepisse. timor igitur ab his aegritudinem potuit repellere, ratio ab sapienti viro^[*]ab sapienti viro Bentl. ac sapientia vera (def. Linde Era- nos XII p. 175) non poterit? Quid est autem quod plus valeat ad ponendum dolorem, quam cum est intellectum nil^[*]nihil KH profici et frustra esse susceptum? si igitur deponi potest, etiam non suscipi potest; voluntate igitur et iudicio suscipi aegritudinem confitendum est.^[*]si timor aliquoties ab aegritudine potest repellere ... 351, 6 est H

Idque^[*]idque itaque K1 indicatur eorum patientia, qui cum multa sint saepe perpessi, facilius ferunt^[*]ferant X cf. praef. quicquid accidit, obduruisseque^[*]obduruisseque iam Tr. obduruisse quam X (e ex am corr. V2) iam sese^[*]sese V contra fortunam arbitrantur, ut ille apud Euripidem:^[*]Eur. Phrix. fr. 821 (Chrys. fr. eth. 482)

Si mihi nunc tristis primum inluxisset dies

Nec tam aerumnoso navigavissem salo,

Esset dolendi causa, ut iniecto eculei

Freno repente tactu exagitantur novo;

Sed iam subactus miseriis optorpui.

defetigatio igitur miseriarum aegritudines cum faciat leniores, intellegi necesse est non rem ipsam causam atque^[*]ipsam atque causam ω trp. Er. fontem^[*]fontem fon in r. Vc esse maeroris.

Philosophi summi nequedum^[*]neque nondum X corr. V3 tamen sapientiam consecuti nonne intellegunt in summo se malo esse? sunt enim insipientes, neque insipientia ullum maius malum est. neque tamen lugent. quid ita? quia huic generi malorum non adfingitur^[*]non affingitur V (non af in r. Vc n ante g del. idem) nodfingitur R1 illa opinio, rectum esse et aequum et ad officium pertinere aegre ferre, quod sapiens non sis, quod idem adfingimus huic aegritudini, in qua luctus inest, quae omnium maxuma est.

itaque Aristoteles veteres philosophos^[*]Arist. fr. 53 accusans, qui existumavissent philosophiam suis ingeniis esse perfectam, ait eos aut stultissimos aut gloriosissimos fuisse; sed^[*]sed si V se videre, quod paucis annis magna accessio facta esset, brevi tempore philosophiam plane absolutam fore.^[*]Aristoteles . .. 352, 3 fore libere redd. Lact. inst. 3, 28, 20 Theophrastus autem moriens accusasse naturam dicitur, quod cervis et cornicibus vitam diuturnam, quorum id nihil interesset, hominibus, quorum maxime interfuisset, tam^[*]tamen KR1 exiguam vitam dedisset; quorum si aetas potuisset esse longinquior, futurum fuisse ut omnibus perfectis artibus omni doctrina hominum vita erudiretur. querebatur^[*]quaerebatur VK2 quaerebat GK1 (quer-) R igitur se tum, cum illa videre coepisset, extingui. quid? ex ceteris philosophis nonne optumus et gravissumus quisque confitetur multa se ignorare et multa^[*]multa V2 ς multi sibi etiam atque etiam esse discenda?

neque tamen, cum se in media stultitia, qua nihil^[*]quia n. G1 est peius, haerere intellegant, aegritudine premuntur; nulla enim admiscetur opinio officiosi doloris. Quid, qui non putant lugendum^[*]lungendum GV1 (prius n eras.) iungen- dum KR viris?^[*]sqq. cf. Hier. epist. 60, 5 qualis fuit Q. Maxumus^[*]fuitque maxumus

Figure here!

G2 (quae G1) KV (

Figure here!

ss. m. 3) ac fortasse R1 (Q post fuit in r. m. al.) efferens^[*]efferrens GR1V filium consularem, qualis L. Paulus^[*]paullus RG1 e corr. V1 (l eras.) cf.p. 263, 17; 274, 19; 457, 7 duobus paucis^[*]lucius et marcus X diebus amissis^[*]amisis G1R1V1 filiis, qualis M. Cato praetore designato mortuo filio, quales reliqui, quos in Consolatione^[*]consolationem G -ne V conlegimus.

quid hos aliud placavit nisi quod luctum et maerorem esse non putabant viri? ergo id, quod alii rectum opinantes aegritudini se solent dedere, id hi turpe putantes aegritudinem reppulerunt. ex quo intellegitur non in natura, sed in opinione esse aegritudinem.

Contra dicuntur haec: quis tam demens, ut sua voluntate maereat? natura adfert dolorem, cui quidem Crantor, inquiunt, vester cedendum putat; premit enim atque instat, nec resisti potest. itaque Oileus^[*]oileus V ille apud Sophoclem, qui Telamonem antea de Aiacis morte^[*]morte V consolatus esset, is cum audivisset^[*]audisset K de suo, fractus est. de cuius commutata mente sic dicitur:

Nec vero tanta praeditus sapientia

Quisquam est, qui aliorum aerumnam dictis adlevans

Non idem, cum fortuna mutata impetum

Convertat, clade subita frangatur sua,

Ut illa ad alios dicta et praecepta excidant.

haec cum disputant, hoc student efficere, naturae obsisti nullo modo posse; idem^[*]iidem Ern. (idem tamen Phil. 2, 91 al.) hi (= i cf. praef.) ω et Sey. tamen fatentur graviores aegritudines suscipi, quam natura cogat. quae est igitur amentia—? ut nos quoque idem ab illis^[*]illis Urs. ex ς allis requiramus.

Sed plures sunt causae suscipiendi doloris: primum illa opinio mali, quo viso atque persuaso aegritudo^[*]aegritudo add. Vc insequitur necessario. deinde etiam gratum mortuis se facere, si graviter eos lugeant, arbitrantur.^[*]sed ... 16 arbitrantur H accedit superstitio muliebris quaedam; existumant enim diis inmortalibus se facilius satis facturos, si eorum plaga perculsi adflictos se et stratos esse fateantur. sed haec inter se quam repugnent, plerique non vident. laudant enim eos, qui aequo animo moriantur; qui alterius mortem aequo animo ferant, eos putant vituperandos. quasi fieri ullo modo possit, quod in amatorio sermone dici solet, ut quisquam plus alterum diligat quam se.

praeclarum^[*]seipsū G illud est et, si quaeris, rectum quoque et verum, ut eos, qui nobis carissimi esse debeant, aeque ac nosmet ipsos amemus; ut^[*]ut ς at X (ad K) vero plus, fieri nullo pacto potest. ne optandum quidem est in amicitia, ut me ille plus quam se, ego illum^[*]ullum V plus quam me; perturbatio vitae, si ita sit, atque officiorum omnium consequatur. sed de hoc alias; nunc^[*]sed ... 354, 1 alias. nunc H illud satis est, non attribuere^[*]atribuere G1R1V1 ad amissionem amicorum miseriam nostram, ne illos plus quam ipsi^[*]ipse K velint, si sentiant, plus certe quam nosmet ipsos diligamus. Nam quod aiunt plerosque consolationibus nihil levari adiunguntque consolatores ipsos confiteri se miseros, cum ad eos impetum suum fortuna^[*]fortuna add. V2 om. X converterit, utrumque dissolvitur. sunt enim ista non naturae vitia, sed culpae. stultitiam^[*]stultitia X corr. V2 autem accusare quamvis copiose licet. nam et qui non levantur, ipsi se ad miseriam invitant, et qui^[*]add. Dav. suos casus aliter ferunt atque ut^[*]ut ad G1 auctores aliis ipsi fuerunt, non sunt^[*]sunt solum G1 vitiosiores quam fere plerique, qui avari avaros, gloriae cupidos gloriosi reprehendunt. est enim proprium stultitiae aliorum vitia cernere, oblivisci suorum.

Sed nimirum hoc maxume^[*]maxumum X

Figure here!

me ss. B est exprimendum,^[*]exprimendum X (con- fessio adversariis exprimenda est cf. Verr. 4, 112 Liv. 21, 18, 5 Lucan. 6, 599 manibus exprime verum) experimentum (et antea maxumum) edd. (sed hoc uerbum Tullianum non est, illudque hanc—diuturna ratione conclusum, non ex experientia sumptum) cum constet aegritudinem^[*]aegritudinem V -ne GKR vetustate tolli,^[*]tollit X sed ult. t eras. V hanc vim non esse in die^[*]diē V positam, sed in cogitatione diuturna.^[*]diurna X corr. B1 ς nam si et eadem res est et idem est homo, qui potest quicquam de dolore mutari, si neque de eo, propter quod dolet, quicquam est mutatum neque de eo, qui^[*]qui quod G1 dolet? cogitatio igitur diuturna^[*]diurna X corr. B1 ς nihil esse in re mali dolori medetur, non ipsa diuturnitas.

Hic mihi adferunt mediocritates.^[*]mediocritas X -tates Vc Non. quae si naturales sunt, quid opus est consolatione?^[*]at hae mihi afferentur med.... 24 consolatione Non. 29, 27 natura enim ipsa terminabit modum; sin opinabiles, opinio tota tollatur.

Satis dictum esse arbitror aegritudinem esse opinionem mali praesentis,^[*]satis arbitror dictum esse ... 355, 1 praesentis H in qua opinione illud insit, ut aegritudinem suscipere oporteat.

additur ad hanc definitionem a Zenone recte, ut illa opinio praesentis mali sit recens. hoc autem verbum sic interpretantur, ut non tantum illud recens esse velint, quod paulo ante acciderit, sed quam diu in illo opinato malo vis quaedam insit, ut^[*]ut ς et X vigeat et habeat quandam viriditatem, tam diu appelletur^[*]appellatur K recens. ut Artemisia illa, Mausoli Cariae regis uxor, quae nobile illud Halicarnasi^[*]alicarnasi X fecit sepulcrum, quam diu vixit, vixit in luctu eodemque etiam confecta contabuit. huic erat illa opinio cotidie recens; quae tum denique non appellatur^[*]appellabatur X corr. V2 recens, cum vetustate exaruit.

Haec igitur officia sunt consolantium, tollere aegritudinem funditus aut sedare aut detrahere^[*]aut detr. V (ss. 2) quam plurumum aut supprimere nec pati manare longius aut ad alia traducere.

sunt qui unum officium consolantis^[*]cons

Figure here!

olantis R1 consulantis GK1V1 putent^[*]putent docere Lb. Cleanthes fr. 576 malum illud omnino non esse, ut Cleanthi placet; sunt qui non magnum malum, ut Peripatetici; sunt qui abducant a malis ad bona, ut Epicurus; sunt qui satis^[*]satis om. G1 putent ostendere nihil inopinati^[*]inopinanti GRV1 (n exp. c) opinanti K accidisse, ut Cyrenaici^[*]lac. stat. Po. ut Cyrenaici pro nihil mali (nihil a mali V1) Dav. cogitari potest: ut Cyr. atque hi quoque, si verum quaeris, efficere student ut non multum adesse videatur aut nihil mall. Chr. cf. § 52–59. 61 extr. Chrys. fr. eth. 486 ... nihil mali. Chrysippus autem caput esse censet in consolando detrahere^[*]detra in r. Vc illam opinionem maerentis, qua se^[*]maerentis se X (mer. KR) qd add. V2 maerentis si vel maerentl si ς (sed sec. Chr. omnes qui maerent in illa opinione sunt; non recte p. 275, 19 confert Va. Op. 1, 70) qua Po. officio fungi putet iusto atque debito. sunt etiam qui haec omnia genera consolandi colligant^[*]abducunt... 21 putant... 356, 2 colligunt X 356, 2 colligant V2 abducant et putent Ern. (obloq. Küh. Sey. cf. tamen nat. deor. 2, 82 al.). inconcinnitatem modorum def. Gaffiot cf. ad p. 226, 23 —alius enim alio modo movetur—, ut fere nos in Consolatione omnia^[*]omnia bis scripsit, prius erasit G omnia exp. et in mg. scr. fecimus. omne genus consolandi Vc in consolationem unam coniecimus; erat enim in tumore animus, et omnis in eo temptabatur curatio. sed sumendum tempus est non minus in animorum morbis quam in corporum; ut Prometheus ille Aeschyli, cui cum dictum esset:

Atqui, Prometheu, te hoc tenere existimo,

Mederi posse rationem iracundiae,

respondit:

Siquidem qui tempestivam medicinam admovens

Non adgravescens volnus inlidat manu.

Erit igitur in consolationibus prima medicina docere aut nullum malum esse aut admodum parvum, altera et^[*]prius et om. G1 de communi condicione vitae et proprie,^[*]propriae G1KVH (sim. 358, 6) si quid sit de ipsius qui maereat disputandum, tertia^[*]tertiam H summam esse stultitiam frustra confici maerore, cum intellegas nihil^[*]nil G posse profici. nam Cleanthes^[*]cleantes X (24 GK1) Cl. fr. 577 quidem sapientem consolatur, qui consolatione non eget. nihil enim^[*]enim om. G1 esse malum, quod turpe non sit, si lugenti persuaseris, non tu illi luctum, sed stultitiam detraxeris;^[*]erit... 21 detraxeris (sine 18 nam... 19 eget) H alienum autem tempus docendi. et tamen non satis mihi videtur vidisse hoc Cleanthes, suscipi aliquando aegritudinem posse ex eo ipso, quod esse summum malum Cleanthes^[*]suscipi... 24 Cleanthes om. K ^[*]Cleanthes del. Ba. sed cf. Va. Op. 2, 130. 409 ipse fateatur. quid enim dicemus, cum Socrates^[*]Aisch. Socr. fr. 10 D. Aug. civ. 14, 8 Alcibiadi persuasisset, ut accepimus, eum nihil hominis esse nec quicquam inter Alcibiadem summo loco natum et quemvis baiolum interesse, cum se Alcibiades adflictaret lacrimansque Socrati supplex esset, ut sibi virtutem traderet turpitudinemque depelleret,^[*]illam ante dep. add. V2 —quid dicemus, Cleanthe?^[*]acleanthe V (356, 23 cl. in r. V2) o cleanthe Str. p. 58 tum^[*]tum (cf. 356, 23 aliquando)] num edd. aegritudinem X corr. K1RcV1 in illa re, quae aegritudine Alcibiadem adficiebat, mali nihil fuisse?

quid? illa Lyconis qualia^[*]quia GRV1 (a eras.) sunt? qui aegritudinem extenuans parvis ait eam rebus moveri, fortunae et corporis incommodis, non animi malis.^[*]mali X corr. V2 quid ergo? illud, quod Alcibiades dolebat, non ex animi malis vitiisque constabat? ad Epicuri consolationem satis est ante dictum.

ne^[*]ne n

Figure here!

onne K (ss. 2) illa quidem firmissima consolatio est, quamquam^[*]quamquam quidquam K1 et usitata est et saepe prodest: "non tibi hoc soli." prodest haec quidem, ut dixi,^[*]dixi p. 345, 13 sed nec semper nec omnibus; sunt enim qui respuant; sed refert, quo modo adhibeatur. ut enim^[*]enim om. G1 tulerit quisque eorum qui sapienter tulerunt, non quo quisque incommodo adfectus sit, praedicandum est. Chrysippi^[*]crys. KR chris. G ad veritatem firmissima est, ad tempus aegritudinis difficilis. magnum opus^[*]opus ς onus X est probare maerenti illum suo iudicio et, quod se^[*]se exp. V2 ita putet oportere facere, maerere. Nimirum igitur, ut in causis non semper utimur eodem statu—sic enim appellamus controversiarum genera—, sed ad tempus, ad controversiae naturam, ad personam accommodamus, sic in aegritudine lenienda, quam^[*]lenienda. nam quam X nam del. ς quisque curationem recipere possit, videndum est.^[*]nimirum ... 26 est H

Sed nescio quo pacto ab eo, quod erat a te^[*]a te ante K propositum, aberravit oratio. tu enim de sapiente quaesieras, cui aut malum videri nullum potest, quod vacet turpitudine, aut ita parvum malum, ut id obruatur sapientia vixque appareat, qui^[*]qui add. V2 nihil opinione adfingat adsumatque ad aegritudinem nec id putet esse rectum,^[*]tum post rectum add. Vc se quam maxume excruciari luctuque confici, quo pravius nihil esse possit. edocuit tamen ratio, ut mihi quidem videtur, cum hoc ipsum proprie non quaereretur hoc tempore, num^[*]num Vx nunc X num quid We. sed cf. Mue. quod esset malum nisi quod idem dici turpe posset, tamen ut videremus,^[*]viderimus V1 quicquid esset in aegritudine mali, id non naturale esse, sed voluntario iudicio et opinionis errore contractum.

Tractatum^[*]tractum GV1 est autem a nobis id genus aegritudinis, quod unum est omnium maxumum, ut eo sublato reliquorum remedia ne magnopere quaerenda arbitraremur. sunt enim certa, quae de paupertate certa, quae de vita inhonorata et ingloria dici soleant; separatim certae scholae sunt de exilio, de interitu patriae, de servitute, de debilitate,^[*]dibilitate R1V1 de caecitate, de omni casu, in quo nomen poni solet calamitatis.^[*]calamitatis tatis Vc in r. haec Graeci in singulas scholas et in singulos libros dispertiunt; opus enim quaerunt (quamquam plenae disputationes^[*]planae disputationis ω corr. Turn. delectationis summae. Tamen V (mae T atque ultima hasta litterae m antecedentis in r. 2) delectationis sunt);

et tamen, ut medici^[*]uti

Figure here!

medici K (er. n) toto corpore curando minimae etiam parti, si condoluit, medentur, sic philosophia cum universam aegritudinem sustulit, sustulit ^[*]aegritudinem sustulit tamen si X (sustullit G1V1 condoluit tamen si K1 medenturaegr. sustulit add. c) corr. Keil, Quaest. Tull. p. XVIII etiam, si quis error alicunde^[*]alicunde Ern. aliunde extitit, si paupertas momordit, si ignominia pupugit,^[*]pupigit G1R1V1 si quid tenebrarum obfudit exilium,^[*]exsilium GV1 aut eorum quae^[*]quaeque (quaeque G) modo X corr. ς modo dixi si quid^[*]si quid sicut K extitit. etsi singularum rerum sunt propriae consolationes, de quibus audies tu quidem, cum voles. sed ad eundem fontem revertendum est, aegritudinem omnem procul abesse a sapiente, quod inanis sit, quod frustra suscipiatur, quod non natura exoriatur, sed iudicio, sed opinione, sed quadam invitatione ad dolendum, cum id decreverimus ita fieri oportere.

Hoc detracto, quod totum est voluntarium, aegritudo erit sublata illa^[*]ilia ita G1 maerens, morsus tamen^[*]tamen tantum Bentl. sed cf. p. 323, 11 quo Cic. hic respicit et contractiuncula quaedam^[*]contractiuncuculae quaedam (quadam G quandam V1) relinquentur ω Non. (relincuntur) corr. Bentl. cf. 9 hanc et Sen. ad Marc. 7, 1 animi relinquetur.^[*]hoc... 9 relinquentur Non. 92, 24 hanc dicant sane naturalem, dum aegritudinis nomen absit grave taetrum funestum, quod cum sapientia esse atque, ut ita dicam, habitare nullo modo possit. At quae^[*]at quae Bentl. atque stirpes sunt aegritudinis, quam multae, quam amarae! quae ipso^[*]ipso om. V trunco everso omnes eligendae^[*]elidendae R2 sunt et, si necesse erit, singulis disputationibus. superest enim nobis hoc, cuicuimodi^[*]cuicuimodi cuiusmodi V3 est, otium. sed ratio una omnium est aegritudinum, plura^[*]sed plura H nomina. nam et invidere aegritudinis est et aemulari et obtrectare et misereri et angi, lugere, maerere, aerumna adfici, lamentari, sollicitari,^[*]sollicitari add. G2 dolere,^[*]dolore V in molestia esse, adflictari, desperare.

Haec omnia definiunt Stoici, eaque verba quae dixi singularum rerum^[*]St. fr. 3, 419 sunt, non, ut videntur, easdem res significant, sed aliquid differunt; quod alio loco^[*]alio loco cf. IV, 16 fortasse tractabimus. haec^[*]hae V2 sunt illae fibrae stirpium, quas initio dixi, persequendae et omnes eligendae,^[*]et 25 eligendae X (cf. Colum. 4, 5 Varro rust. 1, 47) eliciendae Vc ne umquam ulla possit existere. magnum opus et difficile, quis negat? quid autem praeclarum non idem arduum? sed tamen id se effecturam philosophia profitetur, nos modo curationem eius recipiamus.^[*]denique ratio una ... 360, 3 recipiamus H

Verum haec quidem^[*]verum quidem haec ω corr. We. actenus K1R1 hactenus, cetera, quotienscumque voletis, et hoc loco et aliis parata vobis erunt.

ex hac opinione sunt illa varia et detestabilia genera^[*]genere KR1H lugendi: paedores,^[*]pedores KH cf. p. 331, 1 muliebres lacerationes genarum, pectoris feminum capitis percussiones;^[*]sed ... 26 percussiones H hinc ille Agamemno Homericus^[*]K 15 et idem Accianus "scindens dolore identidem^[*]Accius fr. inc. 672 intonsam comam" ; in quo facetum illud Bionis, perinde stultissimum regem in luctu capillum sibi evellere, quasi calvitio maeror levaretur.